Жан Христиан Смютс: Оңтүстік Африка мемлекет қайраткері және әскери қолбасшысы

Кіріспе

Оңтүстік Африка мемлекет қайраткері және әскери жетекшісі Ян Кристиан Сматс, ОМ (24 мамыр 1870 – 11 қыркүйек 1950) – көрнекті Оңтүстік Африка және Ұлттар Достастығы мемлекет қайраткері және әскери жетекшісі. Ол Бур соғысында бур генералы, Бірінші дүниежүзілік соғыста британ генералы қызметін атқарды және Екінші дүниежүзілік соғыста фельдмаршал атағына ие болды. Әртүрлі кабинеттік қызметтермен қатар, ол 1919 жылдан 1924 жылға дейін және 1939 жылдан 1948 жылға дейін Оңтүстік Африка Одағының премьер-министрі болды. Ол екі дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен өткен бейбіт келісімдерде маңызды рөл атқарды, Ұлттар Лигасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуына үлкен үлес қосты. Сматс 1899 жылы соғыс басталғаннан 1902 жылы Веренинг шартына қол қойылғанға дейін Екінші Бур соғысына қатысты. Соғыстың қиын басталған кезеңінде Сматс Преторияда, майданнан шалқап қалған жерде қызмет етті. Жағдай Сматсты партизандық күреске итермеледі. Оған Кап колониясына ену және ондағы африканерлерді бүлікке көтеру міндеті жүктелді. Бұл әрекет сәтсіз болғанымен, Ұлыбритания көп ұзамай келіссөздерге отырды, нәтижесінде екі тарап Сматстың қатысуымен компромисске келді.

Соғыстың басталуы

1899 жылғы 11 қазанда Бур республикалары Ұлыбританияға соғыс жариялады. Сонымен бірге, неміс мылтықтары мен артиллериясымен қаруланған, Еуропаның ең жақсы офицерлерімен оқытылған командалар Натал мен Кап колониясына кірді. Бірақ, соғыстың басында Смутсқа ешқандай қызмет тапсырылмады. Оның майданы Претория болды, онда ол президент Пол Крюгердің жақын көмекшісі ретінде жұмыс істеді. Ол генералдарға жеделхаттар жазып, үгіт-насихат жүргізді, логистиканы ұйымдастырды және Еуропадағы Трансвааль дипломаттарымен байланыс жасады. Ладисмит, Мафекинг және Паардебергте бур әскерлері жеңілгеннен кейін, британдық күштер, бурлардан сандар жағынан әлдеқайда басым, Оранж өзенінен өтіп, республикаларға енді. Трансвааль үкіметі Преториядан Мачадодорпқа көшіп, мәжіліс өткізді. Бұл жеңілістер Смутстың нық қадамдарын күшейтті. Ол британдықтардың жалғыз мақсаты – алтын кендерін жоюға бұйрық берді, бірақ бұл әрекет жергілікті судьямен тоқтатылды. Смутс мүмкіндігінше тез 500 адамнан тұратын әскер жинап, банктерді босатуды және олардың резервтерін Мачадодорпқа пойызбен жіберуді талап етті. Смутс, оның әскерлері және Трансваальдің барлық алтынын тасымалдаған пойыз, Претория британдық армияның қолына түспес бұрын, қаладан соңғы болып шықты. Бур қалаларының барлығы британдықтардың бақылауында болғанда, президент Крюгер Нидерландыда эмиграцияда болып, ресми қарсылық тоқтатылғанда, британдықтар бурларға бейбітшілік шарттарын ұсынды. Крюгердің атынан әрекет ете отырып, Смутс бұл шарттарды қабылдамады және генералдарды күресуге шақырды. Ол Луи Ботаға Veldt-тің кең далаларына сәйкес келетін партизандық соғыс жүргізу жолдарын түсіндірді. Бота, Барри Герцог, Кристиан де Вет және Кус де ла Рей Оңтүстік Африкадағы британдық бекіністеріне шабуыл жасау үшін командалық күштерге басшылық етті. Смутс де ла Реймен бірге Трансваальдің батысында британдық азық-түлік пойыздарына шабуыл жасады. Ол өте ұзамай өте жақсы сарбаз екенін дәлелдеді және олардың шағын күштерінің күшті және әлсіз жақтарын жақсы білді. 500 адамнан тұратын шағын күш өзінен қырық есе үлкен армиядан қашып, Оңтүстік Африкадағы британдық армияның жабдықтау желісін қатты әлсіретті. Бірақ, бұл табыстар соғыстың ауқымымен салыстырғанда шағын болды. Де ла Рей мен Смутс өз аймақтарында үлкен жетістіктерге жеткенімен, Бота мен Герцог (екі ірі армияны басқарған) өз отандастарының тактикасын және табысын қайталау қиын болды. Бірте-бірте британдықтар бекіністер, тұтқын лагерлері және қарулы патрульдер жүйесін құрып, елді тікенді сыммен және окоптармен бөліп алды. Армияларынан қашу олар үшін қиын болғандықтан, бурлардың сәттіліктері азайды. Генералдар жасырын кездесіп, бейбітшілік туралы талқылады. Бота мен Смутс британдық саясаткерлердің қажырлылығын дұрыс бағаламағанын түсініп, Крюгерге кеңес сұрап телеграмма жіберді. Ол бурлардың қиын жағдайын толық білмей, соғысты жалғастыруды ұсынды. Оранж еркін мемлекетінің екі өкілі, Стейн мен де Вет, бейбітшілік туралы ұсынысты сынады. Соңында олар соңғы шабуыл жасап, соғыстың бағытын өзгертуге шешім қабылдады. Смутс операцияны басқаруға тағайындалды.

On 11 October 1899, the two Boer republics declared war on the United Kingdom. Immediately, commandos armed with German rifles and artillery and trained by the best European officers, marched into Natal and the Cape Colony. The hawkish Smuts, though, saw no service in the early stages of the war. His battlefield was Pretoria, where he served as President Paul Kruger's right hand man. He wrote dispatches to generals, published propaganda, organised logistics, and liaised with Transvaal diplomats in Europe. After the defeats inflicted upon the Boer forces at Ladysmith, Mafeking, and Paardeberg, the British forces, considerably outnumbering the Boers, flooded across the Orange River, and into the republics. The government of the Transvaal fled from Pretoria to convene in Machadodorp. These reverses hardened Smuts' resolve. He ordered the destruction of the gold mines, which he saw as the only British objectives, but this action was blocked by a local judge. Smuts raised an army of 500 men as quickly as he could, and demanded the banks be emptied and their reserves be placed on a train for Machadodorp. The train carrying Smuts, his soldiers, and all the Transvaal's gold was the last to leave Pretoria before the town fell, only hours later, to the British Army. With every Boer town in the hands of the British, President Kruger in exile in the Netherlands, and formal resistance at an end, the British extended an offer of peace to the Boers. Acting in the name of Kruger, Smuts rejected the terms, and urged the generals to fight on. He described to Louis Botha a manner of guerrilla warfare, which would be suited to the vast expanses of the Veldt. Botha, Barry Hertzog, Christiaan de Wet, and Koos de la Rey each commanded commando forces to raid the British positions across South Africa. Smuts served with de la Rey, raiding British supply trains across the western Transvaal. He soon proved himself to be an excellent soldier, and was acutely aware of the strengths and limitations of their small force. The small force of 500 men evaded an army forty times its size, and severely weakened the supply lines of the entire British Army in South Africa. These successes were small, though, in the scale of the conflict. Whereas de la Rey and Smuts were wildly successful in their region, Botha and Hertzog (leading the two largest armies) found it difficult to replicate the tactics and success of their compatriots. Gradually, the British built a system of forts, internment camps, and armed patrols, and divided the country with barbed wire and trenches. As it became harder to evade their armies, the Boers ran out of success. The generals met in secret and discussed peace. Botha and Smuts decided that they had greatly underestimated the resolve of the British politicians, and sent a telegram to Kruger to ask for his advice. He responded, without the full knowledge of the dire situation in which the Boers found themselves, to fight on. The Orange Free State's two representatives, Steyn and de Wet, derided the suggestion of peace. In the end, they resolved to launch one last attack, and turn the conflict on its head. Smuts was chosen to lead the operation.

Мысқа шабуыл

Жоспар бойынша Сматс 340 саяқты әскерді жасырын түрде Кейп колониясына енгізуге міндеттелді. Одан ол Кейптаундағы африканерлердің қолдауын алып, Кейптаундағы британ үкіметіне қарсы жалпы көтеріліс ұйымдастыруға тырысады. Сматс үшін британ территориясына жақындау қиын болды, себебі Китченер жақында Оранж еркін мемлекетін коммандостардан, әсіресе Сматстан тазартатын ірі науқан бастады. Ол британдықтардың қолға түсуінен кемінде он рет құтылған, ал оның әскері бір айдан кейін шекарада кездесіп, тек 240 саяқты ғана қалды. Кейп колониясына жеткен соң, Сматстың шабуылшылары өз отанынан үзіліп қалды. Олар британдықтар мен басутолардың қысымына ұшырап, ауру мен аштықтан әлсіреп қалды. Ең ауыр жарақат алғандар мен науқастар британдықтарға тұтқынға берілді. Әскерлер Сматсқа қарсы шықты, бірақ ол оларды үмітпен алға жылжуға шақырды, жағдайдың өзгеріне сенімді болды. Олар лагерьде атты әскер жасағымен кездесіп, оларға шабуыл жасап, аттарын, азық-түлігін, киім-кешегін, қару-жарағын, оқ-дәрісін және керек-жарақтарын тартып алды, соның арқасында әскерлердің рухы көтерілді. Келесі бірнеше ай бойы шабуыл британдықтардың назарын аударып, оларды шаршатуда сәтті болды. Бірақ рейдтің мақсаты – алаңдату мен шаршату емес, халықтың көтерілісін тудыру болатын. Алаңдату мен бұзуда жеткен табысына қарамастан, жергілікті ұлтшыл африканерлердің бірі де британдықтарға қарсы қару көтермеді, және Сматс бұл шағын шабуылдар мұндай үлкен мақсатқа жете алмайтынын түсінді. Шындығында, Батыс Кейптегі көптеген ұлтшыл африканерлер британдықтарды қолдады. Сматс штаб-пәтер құрып, әскер басшысы болғандай басқаруды шешті. Ол Хекс өзенінің аңғарын өз мекені етіп, адамдарын алысқа жіберіп, сарбаздыққа алуға және азық іздеуге тапсырды. Көп ұзамай оның әскері үш мыңға жетті, олардың көп бөлігі жергілікті буер шаруалары еді. Ол соңғы шабуылға шығып, британдықтарды келіссөз үстеліне қайтаруға және буарлардың пайдасына келісімге келуге ниеттенді. Ол барлық күшін Окип мыс кен орталығына шабуылға жұмсады. Оның әскері қаланы қоршап алды, бірақ гарнизонға тікелей шабуыл жасай алмады. Батылдығын көрсету үшін Сматс пойызды жарылғыш заттармен толтырып, қала ішінде жарылтуға тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталса да, ол кез келген жолмен күресуге дайын екенін көрсетті. Британдықтар Сматсқа Верингингте соңғы бейбіт келісім мен шешімді талқылау үшін бейбітшілік конференциясын ұсынды.

The plan asked for Smuts to stealthily lead an army of 340 men into the Cape Colony. From there, he would attempt to draw support from the Afrikaners of the Cape, and instigate a general rebellion against the British government in Cape Town. For Smuts, just getting near British territory would be difficult, as Kitchener had recently launched a major campaign to rid the Orange Free State of commandos, and, especially, of Smuts. He had escaped capture by the British no fewer than a dozen times, and his forces rendezvoused on the border after a month, with only 240 men left. Once in the Cape Colony, Smuts' raiders were cut off from their homeland. They were harried by Briton and Basuto alike, and were weakened by disease and starvation. Those who were most severely wounded or sick were left to be captured by the British. The men turned against Smuts, but he urged them onward, optimistic that the tide would turn. It did so when they encountered a cavalry squadron at camp, and ambushed them, taking their horses, food, uniforms, guns, ammunition, and luxuries, raising the spirits of the men. For the next few months, the raid was highly successful in distracting and tiring the British. For all this, the aim of the raid was never to distract and tire, but to incite an insurrection of the population. Despite their success at distracting and disrupting, hardly a single local nationalist Afrikaner took up arms against the British, and Smuts realised that these small raids would succeed in achieving such a grand objective. In fact, many western cape nationalist Afrikaners supported the British. Smuts decided to establish a headquarters and command as if he were the head of an army. He made the Hex River Valley his home, and sent his men far and wide to enlist and to forage. Soon his army numbered three thousand, mostly local Boer farmers. He decided to launch a final attack, to bring the British back to the negotiating table, and to force an agreement in favor of the Boers. He threw every man into an attack on the copper mining center of Okiep. His force surrounded the town, but could not attack the garrison head on. In a show of bravado, Smuts packed a train with explosives, and attempted to detonate it in the town. Although this attempt failed, it proved his resolve to fight through any means. The British quickly offered Smuts a peace conference, to be held at Vereeniging, to discuss a final peace treaty and resolution.

Верингинг шарты

Оңтүстік Африка Республикасы мен Оранж еркін мемлекеті британдықтармен келісу үшін әрқайсысынан отыз делегат жіберді. Трансваал мен Оранж еркін мемлекеті соғыстан бірдей қиындықтарды бастан өткергенімен, бейбітшілікке ұмтылған – тек Трансваал делегаттары ғана. Бур командалары президент Стейннің, генерал де Веттің, Герцогтың және тағы 27 Еркін Мемлекет делегатының, бас тарту шартына қол қоюдың орнына, өлімге дейін күресуге дайын екенін білді. Сондықтан, Трансваалдың өкілдерін сайлағанда, олар соғыс батырларын емес, бейбітшілік жақтастарын таңдады. Сматс сайланбады, бірақ Луи Бота оны Трансваал делегациясының бас заң кеңесшісі етіп тағайындады. Пікірсайыстар барысында Сматс делегацияны басқару үшін әскери және құқықтық мәселелер, үкімет және ғылым салаларындағы білімін пайдаланды. Ол ағылшын, африкаанс және голланд тілдерін меңгергендіктен, басқалардан бұрын сөйлеу мүмкіндігіне ие болды, және Блумфонтейнде болғандай, ешкім оның сөзін кесіп сөйлемеді. Сматстың ықпалы Трансваал делегациясындағы бейбітшілік көзқарасының жеңуіне мүмкіндік берді. Франсис Уильям Рейц соғысты аяқтауға, екі республикаға шектеулі егемендік беруге және британдықтармен келіссөздер жүргізу үшін Преторияда кездесуге шақырылған делегацияларды құру туралы ұсыныс жасады. Рейц британдықтардың бұл ұсынысты қабылдамайтынын білген, бірақ сонымен қатар, келісімге келуге ең үлкен кедергі Лондоннан келген делегация емес, Блумфонтейннен келген делегация екенін де түсінді. Осылайша, Трансваал еркін мемлекеттің өкілдерімен толыққанды келіссөздер жүргізу үшін уақытты сатып алу үшін кішігірім топтармен келіссөздер жүргізу қажет болды. Преторияда британдық делегацияны Барон Китченер мен Барон Милнер басқарды, олардың пікірлері күрт өзгеше болды. Сматс пен Китченердің өзара кәсіби құрметтері болды және олар жеке сөйлесіп, Милнер сияқты әкімшілердің араласуына жол бермеді. Сонымен қатар, Китченер де, Сматс та соғыстың нәтижесіз екенін түсінді. Екіжақты келіссөздер барысында Сматс пен Китченер еркін мемлекеттің өкілі де Ветке қолайлы келісімге келді. 1902 жылдың 31 мамырында, негізінен Сматс пен Лорд Китченердің өзі жазған Верингинг шартына Ұлыбритания, Оранж еркін мемлекеті және Оңтүстік Африка Республикасының өкілдері қол қойды. Бұл жауынгерлік әрекеттерді тоқтатуға және Трансваалға (Оңтүстік Африка Республикасы) және Оранж еркін мемлекетіне британдық колониялар ретінде өздік басқару құқығын беруге мүмкіндік берді. Бур республикалары британдық тәждің билігіне бағынуға келісті, ал британ үкіметі түрлі мәселелер бойынша келісімге келді.

To Vereeniging, the South African Republic and the Orange Free State sent thirty delegates each to meet the British. Whereas the Transvaal and the Orange Free State had been ravaged by the war equally as thoroughly, only the Transvaal delegates wanted peace. The Boer commandos knew that President Steyn, General de Wet, Hertzog, and the 27 other Free State delegates would rather fight to the death than sign a treaty of surrender. Thus, when they elected the representatives of the Transvaal, they chose men of peace, and not war heroes. Smuts was not elected, but Louis Botha appointed him to be the chief legal advisor to the Transvaal delegation. During the debates, Smuts used his knowledge of both military and legal aspects, of government, and of academia, to guide the delegation. His mastery of English, Afrikaans, and Dutch allowed him to speak before others, and, unlike at Bloemfontein, no one spoke over him. Smuts' dominance allowed the doves' sentiments in the Transvaal delegation to win. Francis William Reitz, tabled a compromise, ending the war, allowing the two republics limited sovereignty, and calling for slimmed down delegations to meet in Pretoria to negotiate with the British. Reitz knew that the British would reject the proposal, but he also knew that the greatest stumbling block to a resolution wasn't the deputation from London, but that from Bloemfontein. Thus, the Transvaal needed to buy time, with smaller parties involved, to negotiate fully with the Free State representatives. At Pretoria, the British deputation was led by Baron Kitchener and Baron Milner, who were of significantly different opinions. Smuts and Kitchener had mutual professional respect, and talked alone, avoiding the interjection of administrators, such as Milner. Moreover, both Kitchener and Smuts had seen the futility of the war. Bilaterally, Smuts and Kitchener negotiated a settlement that suited the Free State representative, de Wet. On 31 May 1902, the Treaty of Vereeniging, a document that was mostly written by Smuts and Lord Kitchener on their own, was signed by representatives of the United Kingdom, the Orange Free State, and the South African Republic. This provided for the end of hostilities and eventual self government to the Transvaal (South African Republic) and the Orange Free State as British colonies. The Boer republics agreed to come under the sovereignty of the British Crown and the British government agreed on various details.