Кіріспе

АҚШ-тың Делавэр штатының тарихы

Делавэрдің саяси бірлік ретіндегі тарихы Еуропалық жазбагерлердің Солтүстік Американы отарлауының ерте кезеңіне дейін жетеді. Делавэр 1638 жылы, Уильям Пенннің кезінен бұрын құрылған үш округтен тұрады. Әр округтің өзінің қоныстану тарихы бар. Штаттың алғашқы жазбагерлері Делавэр штатының толық құрамына қарағанда өз округтерімен байланысты болуға бейім болды. 1767 жылға дейін Делавэрдің оңтүстік және батыс бөліктерінің көп бөлігі Мэриленд штатының құрамында болған деп есептелді. Штат, жақын орналасқан Пенсильвания штатының Филадельфия қаласының кең экономикалық және саяси ықпалында болды.

Америка тумасы

Делавэр еуропалықтар қоныстанғанға дейін, бұл аймақта Лени Ленапе (сонымен қатар Делавэр деп те аталады), Сускехана, Нантикок және басқа да жергілікті американдық тайпалар мекен еткен. Шведиялықтардан кейін Делавэрге голландиялық отарлаушылар қоныстанды, ал жергілікті тұрғындар шамамен жарты ғасыр бойы еуропалықтармен сауда-саттық жасады.

Голландия мен Швеция отарлары

Делавэр су алабы 1497 жылы Джон Кэботтың, капитан Джон Смит және басқалардың саяхаттары негізінде ағылшындар тарапынан талап етілді және оған 1610 жылдан 1618 жылға дейін Вирджиния губернаторы болған Томас Уэст, 3-ші барон Де Ла Уоррдің тағылымының аты берілді. Сол кезде бұл аймақ Вирджиния колониясының бір бөлігі саналды. Дегенмен, голландтар да 1609 жылы Генри Гудзонның саяхаттарына негізделген өздерінің құқығы бар деп есептеді және Голландиялық Батыс Индия компаниясының қолдауымен алғашқы еуропалықтар ретінде осы жерді иеленді. Олар сауда посттарын құрды: 1624 жылы «Хугх Эйланд» (Жоғары Арал) деп аталған, қазіргі Бурлингтон аралында, Нью-Джерси штатындағы Бурлингтон қаласының қарсы жағында орналасқан Вильгельмус форты; 1626 жылы Глостер қаласының жанында, Нью-Джерси штатында Нассау форты; және 1631 жылы Зваанендаэльде, қазіргі Льюис, Делавэр штатында. Питер Минуит осы кезеңде Жаңа Нидерландының голланд директоры болды және мүмкін, Бурлингтон аралындағы постта біраз уақыт өткізген, соның арқасында аймақпен танысқан. Қайтқанда, Минуит Голландиялық Батыс Индия компаниясы директорларымен келіспеушілікке түсіп, Жаңа Нидерландыдан шақырылып, көптеген достары бар Швециядағы қызметін ұсынды, ол кезде Швеция Еуропа саясатындағы маңызды күш еді. Олар Жаңа Швеция аумағын қоныстандыруды мақсат тұтқан Швецияның Оңтүстік компаниясын құрды және көптеген келіссөздерден кейін 1638 жылы Швеция туы астындағы топты Делавэр өзеніне жетекшілік етті. Олар қазіргі Уилмингтон қаласында орналасқан Кристина фортында сауда постын құрды. Минуит Делавэр өзенінің батыс жағына иелік етуді талап етіп, онда еуропалық қоныстар жоқ екенін мәлімдеді. Голландиялық Батыс Индия компаниясынан өзгеше, шведтер өздерінің бекінісіне қоныс аударушыларды әкеліп, жаңа колония құруды жоспарлады. Сол жылы Минуит үйіне қайта оралғанда болған дауылда қаза тапты, бірақ швед колониясы біртіндеп өсе берді. 1644 жылға қарай швед және фин қоныс аударушылары Кристина фортынан Скуилкилл өзеніне дейін Делавэр өзенінің екі жағында өмір сүрді. Жаңа Швецияның ең танымал губернаторы Йохан Бьёрнссон Принц өзінің резиденциясын қазіргі Пенсильвания штатындағы Тинькум қалашығына көшірді, онда ол қоныстарды шоғырландыруды көздеді. Голландтықтардың Зваандеелде («қулар аңғары»), яғни қазіргі Льюестегі қонысы Түпкілікті американдықтармен болған соғыста жойылды, бірақ голландтар бұл аймаққа деген құқықтарынан бас тартпады және 1651 жылы Питер Стьювесант басшылығымен Казимир фортын, қазіргі Жаңа қаланы салды. Үш жылдан кейін, 1654 жылы швед губернаторы Йохан Ризинг голландтықтардан Казимир бекінісін басып алды. Бұл шведтер үшін салмақты қателік болды, себебі келесі жазда, 1655 жылы, ашуланған Стьювесант Делавэр өзеніне тағы бір голланд экспедициясын бастап, барлық шведтік қауымдастықтарға шабуыл жасап, Жаңа Швеция колониясын күшпен жойды және бүкіл аймақты Жаңа Нидерланды колониясына қосты.

Ағылшын отарлығы

Бірақ көп ұзамай голландиялықтар да ағылшындар тарапынан күштеп шығарылды, олар бұрынғы талаптарын жаңартты. 1664 жылы Йорк герцогы және король Чарльз II-нің інісі Джеймс, голландиялықтарды Делавэр және Гудзон өзендерінен оңай ығыстырған экспедиция ұйымдастырды, соның нәтижесінде герцог Йорк бүкіл аймаққа меншік құқығын иеленді. Бірақ Сесил Калверт, 2-ші Барон Балтимор, Мэриленд иесі, Делавэр шығанағының батыс жағалауындағы жерлерге, соның ішінде қазіргі Делавэр штатының барлық аумағына да талас ашты. Карл II-нің патшалық қалауын ескере отырып, ағасы Йорк герцогы Джеймске ұнамды болу үшін Калверт өзінің талабын көтермеді. Джеймс, Йорк герцогы, осы аймақты соғыста жеңіп алғанына және оған иелік етуге құқылы екеніне сенді. Аймақ Нью-Йорктан, Джеймстің Нью-Йорк колониясының бір бөлігі ретінде басқарылды. Уильям Пеннге «Пенсильвания» берілді, мұндағы грант Нью-Касл қаласын немесе оның 19 км радиусындағы жерлерді нақты алып тастады. Дегенмен Пенн өзінің жаңа провинциясы үшін теңізге шығу жолын іздеді. Ол Джеймсті Делавэр шығанағының батыс жағалауын жалға беруге көндірді. Сөйтіп, 1682 жылы Пенн Нью-Каслға екі құжатпен келді: Пенсильвания провинциясының жарғысы және «Делавэрдегі төменгі округтер» деп аталған жерді жалға алу шарты. Пенн Джеймстің талаптарын мұра етті, осылайша Пенн мен Балтимор және олардың мұрагерлері арасында Лондонның Жоғары Канцлерлік сотында шамамен 100 жылдық сот процесі басталды. Сот дауларын шешуге мұрагерлердің 1763 және 1767 жылдар аралығында Чарльз Мейсон мен Джеремая Диксон жүргізген зерттеулері келісімге келді. Олардың жұмысының нәтижесінде әйгілі Мейсон-Диксон шекарасы пайда болды. Келісімнің соңғы бекітілуі Американ революциясының алдында ғана аяқталды. Бұл келісім төменгі округтердің жер иелері мен Корольдік меншік үкіметі арасындағы жақын саяси одақтың маңызды себебі болды. Уильям Пенннің 1682 жылғы Үкіметтік құрылымында ол әр округтен тең өкілдік қарастыра отырып, өз домені үшін біріктірілген ассамблея құрды және заңнаманың төменгі округтердің де, Честер, Филадельфия және Бакс округтерінің де келісімін алуын талап етті. Ассамблеяның отырыс өткізілетін жері Филадельфия мен Нью-Касл қалаларының арасында кезекпен алмасып отырды. Филадельфия өсе бастағаннан кейін, оның басшылары Нью-Каслға барып, сирек қоныстанған төменгі округтердің ассамблея мүшелерінің келісімін алуға наразылық білдірді. 1704 жылы екі аймақтың өкілдері одан әрі бөлек заңдар қабылдау үшін өзара келісті. Төменгі округтер губернаторды бөлісіп отырды, бірақ Пенсильвания провинциясы ешқашан төменгі округтермен бірікпеді. Мейсон-Диксон шекарасы Делавэр мен Мэриленд арасындағы шекараны құрайды, ол Транспенсулярлық сызықтан басталады. Пенсильвания мен Делавэр арасындағы шекараны Нью-Каслдың ықпал ету аймағындағы аумақты нақты белгілеу үшін он жетінші ғасырда салынған Он екі мильдік шеңбер деп аталатын доға құрайды. 1921 жылға дейін «Киль» деп аталатын аймақтағы шағын даулар сақталды, онда Мейсон-Диксон шекарасы мен Он екі мильдік шеңбер Пенсильвания мен Делавэрдің екеуінің де талабындағы жердің бір бөлігін қалдырды.

Америка революциясы

Делавэр американ революциясында британдық үкімге қарсы көтерілген он үш колонияның бірі болды. 1776 жылы революция басталғаннан кейін үш Төменгі округ «Делавэр штаты» атанды, ал 1776 жылы бұл мемлекет өзінің алғашқы конституциясын қабылдап, өзін «Делавэр штаты» деп жариялады. Оның алғашқы губернаторлары «Президент» атағын алды. Куч көпірі шайқасы – Делавэр жерінде өткен революцияның жалғыз ірі әскери қақтығысы. Шайқас 1777 жылдың 30 тамызында Куч көпірінен (қазіргі Ньюарк қаласында орналасқан) оңтүстікке қарай 3 шақырым жерде басталды. Америкалықтар британдық армияның алдыңғы күштеріне шабуыл жасады. Алайда, шамамен 700 колониялықтың саны және қару-жарағы британдықтардан кем болды. Вашингтонның әскері баяу түрде кері шегінді. 3 қыркүйекке дейін колониялықтар Куч көпіріне қайта оралды. Генерал Уильям Максвелл басқаратын 100 мергеннен тұратын таңдамалы полк айналасындағы жасырын жерлерде тұзақ құрды. Шайқас барысында британдықтар мен гессендік әскерлердің бірнеше шабуылы тойтарылды, бірақ американдықтардың оқ-дәрісі тез сарқылды және олар кері шегінуге мәжбүр болды. Британдықтар бұл жерді басып алып, бірнеше ғимаратты өртеп жіберді. Генерал Корнуоллис британдық әскерлер қайта жиналғанда Куч үйін келесі аптада штаб-пәтері ретінде пайдаланды. Америкалықтардың жоғалғандары шамамен 30 адамды құрады. Одан кейін генерал Хау әскерін шығарды. 11 қыркүйекте ол Брандивайн шайқасында колониялықтарды жеңіп, кейіннен колониялық астана Филадельфияны басып алды. 1778 жылдың сәуір айында Делавэрде Лоялист көтерілісі болды, ол Клоу көтерілісі деп аталды. 1783 жылы Париж шартында АҚШ-тың тәуелсіздігі, соның ішінде Делавэрдің тәуелсіздігі де расталды.

1783-1860 жылдар

Делавэр АҚШ Конституциясын ратификациялаған алғашқы штат болды. Элеутер Ирине дю Понт 1800 жылы Франциядан Америкаға келіп, 1804 жылы Уилмингтонның солтүстігінде, Брэндивайн өзенінің жағасында жас АҚШ-тың ең ірі ұнтақ фабрикасын құрды. Оның "Дюпонт" фирмасы (қазір әлемдегі төртінші ірі химиялық компания) Азамат соғысының басында АҚШ әскерін ұнтақпен қамтамасыз етуші ең ірі жеткізуші болды, ал оның ұрпақтары, дю Понт отбасы, қазір елдегі ең бай және сәтті отбасылардың біріне айналды. Елдегі ең көне қара шіркеу 1813 жылы Делавэрде бұрынғы құл Питер Спенсердің "Африкалықтардың Бірлестік шіркеуі" ретінде құрылды, ол қазір A.U.M.P. шіркеуі деп аталады. 1814 жылы басталган "Тамыз мерекесі" әлі де тойланып келеді және ол елдегі ең көне мәдени фестиваль болып табылады. 1802 және 1829 жылдар аралығында Чесапик және Делавэр каналының салынуы Делавэрге маңызды теңіз тасымалына байланысты мүдделерді әкелді, бұл штаттың коммерциялық мүмкіндіктерін кеңейтті.

Делавэр штаты Азамат соғысында

Америкада Азамат соғысы басталғанға дейін Делавэрде құлдық мәселесі ондаған жылдар бойы екіге бөлінген мәселе болып келді. Пенсильваниядағы квакерлердің ықпалымен құлдыққа қарсылық таныту көптеген құл иелерін құлдарын босатуға итермеледі; 1810 жылы штаттың қара нәсілді халқының жартысы, ал 1860 жылы 90% -дан астамы бостандыққа шықты. Бұл үрдіс құлдықты қолдаған заң шығарушыларды еркін қара нәсілді ұйымдардың қызметін шектеуге мәжбүр етті, ал Уилмингтондағы полиция қашқан құлдарға қатысты заңдарды қатаң түрде орындады деп айыпталды. Көптеген Делавэр тұрғындары штаттың ірі қалаларындағы еркін қара нәсілді адамдарды ұрлап, оларды оңтүстікке қарайғы плантацияларға сатты. 1862 жылы Делавэр форты – Делавэр өзеніндегі Pea Patch аралында орналасқан және бас инженер Джозеф Гилберт Тоттен шамамен 1819 жылы жобалаған порты қорғау нысаны, Конфедерацияның соғыс тұтқындары, саяси тұтқындар, федералды сотталғандар және каперлердің офицерлері үшін түрмеге айналдырылды. Алғашқы тұтқындар форттың ішкі бөлмелерінде, бос ұнтақ қоймаларында немесе салли-порттағы екі кішкентай бөлмеде сақталды. Фортта орналасқан Америка Конфедеративтік Штаттарының алғашқы генералы – бригада генералы Дж. Джонстон Петигрю болды. Делавэр университетінің студенттері жүргізген зерттеулерге сәйкес, түрмедегі жағдай бастапқыда "сабырлы" болды. "1862 жылы түрмеде 3,434 тұтқын болды, шілде айында саны 123-ке дейін төмендеді, себебі Солтүстік пен Оңтүстік арасында тұтқын алмасу жүргізілді". Бірақ 1863 жылдың жазында, Геттисбург шайқасы сияқты бірнеше әскери қақтығыстардан кейін, "форттың халқы Виксбург пен Геттисбург шайқастарынан келген тұтқындардың көптігінен 12 000-нан асты", бұл сандардағы өсім тұтқындардың өмір сүру сапасына теріс әсер ете бастады. Одақ әскерлері тұтқындаған әскери тұтқындардың саны артып келе жатқанын түсінген форттың басшылары 1862 жылы құрылыс бағдарламасын бастады, нәтижесінде "тұтқындық лагері" деп аталған жауынгерлерге арналған казармалар салынды. Сонымен қатар, 600 төсектік аурухана және тұтқындарды күзетуге келген одақтық сарбаздарға арналған казармалар салынды. Форт Делавэрдегі алғашқы қайтыс болған тұтқын – 27-ші Вирджиния жұмылдырылымының капитаны Л. П. Холлоуэй болды. 1862 жылдың 23 наурызында Вирджиния штатының Винчестер қаласында тұтқындалған ол 9 сәуірде фортта қайтыс болды. Соғыс аяқталған кезде фортта 33 000-ға жуық тұтқын сақталды, олардың шамамен 2 500-і жағдай нашарлағаннан кейін қайтыс болды. Өлім-жітімнің жартысы 1863 жылы шашаның (variola) таралуынан болды. Өлімнің басқа себептері: диарея (315), өкпе қабынуы (243), тиф және/немесе безгек (215), скорбут (70), пневмония (61), эризипела (47), оқтан жаралану (7) және суға бату (5). Сонымен қатар, соғыс кезінде фортта 109 одақтық сарбаз және 40 бейбіт тұрғын қаза тапты. Форт Делавэрдегі саяси тұтқындардың арасында Рев. Исак В. К. Хенди болды, ол 1863 жылдың желтоқсан айында Азамат соғысы елдің ең қадірлі символының бірі – Америка туын түсірді деп мәлімдеді. Кешкі ас кезінде айтқан сөздері үшін тұтқындалған ол сотсыз қамауға алынды және соғыс кезінде habeas corpus тоқтатылғандықтан, ол 15 ай бойы фортта ұсталды. 1865 жылдың 8 ақпанында, Азамат соғысы аяқталуына екі ай қалғанда, Делавэр штаты АҚШ Конституциясына 13-ші түзетуді қабылдаудан бас тартты және Азамат соғысынан кейін де құлдықты сақтап қалуға дауыс берді. Алайда, бұл әрекет басқа штаттар түзетуді ратификациялаған кезде күшін жойды, ол 1865 жылдың желтоқсанында күшіне енді және Делавэрде құлдықты жойды. Делавэр 1901 жылдың 12 ақпанында түзетуді кешіктіріп бекітті – ұлттық ратификациядан 35 жыл өткен соң және Линкольннің бостандық жариялануынан 38 жыл өткен соң. Делавэр Реконструкция дәуірінде 14-ші және 15-ші түзетулерді де қабылдамады.

18651899 жыл

Азамат соғысынан кейін Демократиялық үкіметтер Оңтүстік аймағында үстемдік етуді жалғастырды және бұрынғы құл иеленген штаттарда ашық түрде ақ нәсілшілдік режимдерді орнатты. Делавэр штатының заң шығару органы 1866 жылы қара нәсілділерді екінші дәрежелі азаматтар деп жариялады және он бесінші түзетуге қарамастан, олардың сайлау құқығын шектеді, осылайша он тоғызыншы ғасырдың көп бөлігінде штатта демократтардың үстемдігін сақтап қалды. Конгресс қабылдаған 1875 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң әлеуметтік теңдік орнатады деген қорқынышпен, Делавэр заң шығарушылары Джим Кроу заңдарын қабылдады, ол қоғамдық орындарда нәсілдік сегрегацияны міндеттеді және штаттың ақ нәсілшілдік дәстүрін заң жүзінде бекітті. Штаттың білім беру жүйесі заңмен бөлінген еді. Делавэрдегі сегрегация штат конституциясына жазылды, онда X баптың 2-тармағында "раса немесе тері түсіне байланысты ешқандай айырмашылық жасалмауы тиіс" делінгенімен, "ақ және қара балалар үшін бөлек мектептер сақталуы керек" деп талап етілді.

1900 қазіргі заман

1952 жылы «Гебхарт Бэлтонға қарсы» ісі Делавэрдің Канцелярия сотында қаралып, сол жылы Делавэрдің Жоғарғы сотымен бекітілді. «Гебхарт» ісі «Браун білім беру кеңесіне қарсы» ісіне енген бес істің бірі болды. 1954 жылы АҚШ Жоғарғы соты АҚШ мемлекеттік мектептеріндегі нәсілдік сегрегация конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. «Гебхарт» және «Браун» істерінің нәтижесінде Делавэр толыққанды біріктірілді, бірақ бұл уақытты және көп еңбекті қажет етті. Ақ үстемдікшіл Брайант Боулз 6000 доллар жинап, бұл шешімге қарсы тұру мақсатында Ақ нәсілділерді қолдау ұлттық қауымдастығын (NAAWP) құрды. Боулз Милфорд орта мектебіндегі сегрегацияға қарсы бойкот ұйымдастырғаны үшін бүкіл елде танымал болды. 1954 жылдың қазан айында Милфорд қаласында өткен жаппай митингіге 3000 адам қатысты. Боулз мектептердің бірігуіне наразылық ретінде бойкотқа шақырды, себебі бұрын нәсілдік сегрегацияланған мектепке он бір қара нәсілді оқушы қабылданды.