Кіріспе

Қоладан жасалған мүсін, Мәскеу, Ресей.

Минин мен Пожарский ескерткіші (Па́мятник Ми́нину и Пожа́рскому) – Иван Мартос салған қола мүсін. Ол Ресейдің Мәскеу қаласындағы Қызыл алаңда, Әулие Василий соборының алдында орналасқан. Бұл мүсін 1612 жылы Ресейдегі поляк араласуы кезінде Мәскеуді поляктардың басып алуын тоқтатып, Ұлы қасірет заманына нүкте қойған халық көтерілісін ұйымдастырған екі орыс ұлттық батыры – князь Дмитрий Пожарский мен Кузьма Мининге арналған.

Тарих

Бұл ескерткіш әдебиет, ғылым және өнерді сүйетін еркін қоғамның осы оқиғалардың 200 жылдығын атап өту ниетімен жасалған. Құрылысқа қаржыландыру Нижний Новгород қаласының халыққа шақыру арқылы жасалды, осы қаладан Минин мен Пожарский Мәскеуді құтқару үшін келген еді. Алайда, Александр I патша ескерткішті Нижний Новгородта емес, Мәскеу Кремліне жақын Қызыл алаңға орналастыруды шешті. 1808 жылы ең жақсы жобаға арналған бәйгеде белгілі мүсінші Иван Мартос жеңіске жетті. Мартос модельді аяқтады, ол 1813 жылы жесір император Мария Федоровна және Ресей Көркемсурет академиясы тарапынан бекітілді. 1816 жылы Санкт-Петербургте мыс құю жұмыстары жүргізілді. Финляндиядан әкелінген үш үлкен гранит блогынан жасалған негіз де Санкт-Петербургте қашалды. Ескерткішті және оның негізін Мәскеуге жеткізу логистикалық қиындықтар туғызды және қыс мезгілінде мұздаған су жолдары арқылы іске асырылды. Алайда, Наполеонның Ресейге басып кіргенінен кейін, ескерткіш 1818 жылға дейін ашылмады. Негіздің алдыңғы жағында патриот азаматтардың туған елдерінің игілігі үшін мүлкін құрбан ететін көрінісі бейнеленген қола тақта орналасқан. Сол жақта мүсінші Мартос екі ұлын (олардың бірі 1813 жылы қаза тапқан) сыйлап тұрған бейнесі салынған. Тақтада "Гражданину Минину и Князю Пожарскому благодарная Россия. Лѣта 1818" деп жазылған, яғни ағылшын тілінде "Минин және Князь Пожарскийдің естелігіне, 1818 жылы риза болған Ресей". Бастапқыда ескерткіш Қызыл алаңның ортасында тұрды, Минин қолын Мәскеу Кремліне созып тұрды. Алайда, 1917 жылғы революциядан кейін коммунистік билік ескерткіш алаңдағы шерулерге кедергі келтіретінін анықтады және оны бұзу немесе жабық мұражайға көшіру туралы мәселені қарастырды. 1936 жылы ескерткіш соборға жақын жерге көшірілді және осы күнге дейін сол жерде тұр. Скульптор Мартостың бастапқы идеясы бойынша, Пожарский мен Минин қатар тұрған еді. Бірақ ақсүйектер осы идеяға қарсы болды. Әр түрлі әлеуметтік топқа жататын адамдардың тең дәрежеде бейнеленуі орынсыз деп есептеді. Мартос концепцияны қайта қарастырды. Ол 17 ғасырдың қарсылық батырларын ежелгі тарихтың кейіпкерлеріне айналдырды. Теңсіздік киім арқылы көрсетілді. Еліміздің абыройлы князі тога киген, ал Минин көйлек пен шалбар киген. 2005 жылғы 4 қарашада Біртұтас күнінің алғашқы мерекесінде Зураб Церетели жасаған осы ескерткіштің дерлік толық көшірмесі Нижний Новгородта орнатылды. Көшірмесі Мәскеудегі түпнұсқасынан кішкентай. 2021-22 жылдары ескерткіштің кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, ол ескерткішті орын ауыстырусыз немесе жылжытусыз жасалды. Қалпына келтіру жұмыстарын Өңіраралық ғылыми және қалпына келтіру өнер департаменті (МНРХУ) және Мұраны қалпына келтіру шеберханасы жүзеге асырды. Бұл іске Владимир Машков, Григорий Лепс, Игорь Угольников, Оксана Федорова, Фёкла Толстая және тағы басқалар қолдау көрсетті. Ең үлкен жеке үлес Владимир Груздевтен түсті.