Рим мен Парсы империяларының тарихи қарым-қатынастары
Roman–Iranian relations
Рим мен Иран империяларының тарихы: б.з.д. 92 ж. бастау алған қарым-қатынастар, соғыстар, саяси бәсекелестік. Византия мен Сасанид Персиясы – әлемдік үлкен державалар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рим мен Иран империясының арасындағы тарихи қарым-қатынас
Historical relationship between the Roman and Iranian empires
Рим мен Иран мемлекеттерінің арасындағы қарым-қатынас шамамен б.з.д. 92 жылы орнатылды. Екі мемлекет б.з.д. 69 жылы алғаш рет қақтығысты; екі империя арасындағы саяси бәсекелестік 628 жылға дейін Батыс Азия мен Еуропаның көп бөлігінде басымдық танытты. Бастапқыда парфтар мен Рим арасындағы бәсекелестік ретінде басталып, 3-ші ғасырдан 7-ші ғасырдың ортасына дейін Рим империясы (кейін Византия империясы) және оның бәсекелесі Сасанид Персиясы әлемдегі екі жетекші күш ретінде танылды. Плутархтың мәлімдемесінше, ол парфян елшісі мен Понт елшісінің арасындағы орталық орынды иеленді және Евфратты екі күштің арасындағы шекара ретінде белгілеген келісімге келді. Оробаз Парфияға оралғанда Суллаға өзін жеңіп шығуға мүмкіндік бергені үшін жазаланды, ал Сулланың өзі де осындай күшті мемлекетпен өрескел қарым-қатынасы үшін сынауға ілікті. Римдіктер Парфиямен тікелей әскери қақтығысқа б.з.д. 69 жылы Лукуллдың Арменияға басып кіргенімен келді, бұл Армения мен Парфия арасындағы шекарада дипломатиялық шиеленіс пен ұрыс-керіске әкелді. Келесі онжылдықтарда екі империя да бір-бірінің азаматтық соғыстарына тартылды, бұл, мүмкін, Красс Парфияға жасаған сәтсіз шабуылдан басталды. Парфия кейіннен Юлий Цезардың қазасынан кейін азаматтық соғысқа қатысты. Б.з.д. 42 жылы Антоний Сирияға легион орналастырғанда, Кассиус елшісі Лабиен Парфия королі Ородпен бірігіп, Пакор басшылығымен Левант пен Кіші Азияға шабуыл жасады. Бірақ бұл ұзаққа созылмады, себебі Антоний жоғалған аумақтарды қайтару үшін өзінің генералы Публий Вентидий Басссты сәтті жіберді. Парфиялықтардың тағайындаған патшаларымен қиындықтарды шешкеннен кейін, римдіктер қайта бағындырылған провинцияны толық бақылауға алып, Ирод Ұлыны патша етіп тағайындады. Антонийдің әскерлері Зеугма қаласынан Евфратты кесіп өтуге тырысты, бірақ парфян қорғанысы оларды тоқтатты және олар Армения патшалығын аннексиялауға мәжбүр болды, оның патшасын тақтан түсірді.
Relations between the Roman and Iranian states were established c. 92 BC. It was in 69 BC that the two states clashed for the first time; the political rivalry between the two empires would dominate much of Western Asia and Europe until 628. Initially commencing as a rivalry between the Parthians and Rome, from the 3rd to mid 7th centuries the Roman Empire (later the Byzantine Empire) and its rival Sassanid Persia were recognized as two of the leading powers in the world. Plutarch reports that he managed to take the central seat between the Parthian Ambassador and an ambassador from Pontus, and concluded a treaty that set the Euphrates as the boundary between the two powers. Orobazus was executed on his return to Parthia for allowing Sulla to outmaneuver him, and Sulla himself later came under criticism for being too high handed in his treatment of such a powerful nation. The first time the Romans came into direct military contact with Parthia came when Lucullus invaded Armenia in 69 BC, leading to diplomatic friction and clashes on the frontier between Armenia and Parthia. Over the following decades both empires became entangled in each other's civil wars, perhaps beginning with Crassus’s disastrous invasion of Parthia. Parthia was later involved in the civil war after the assassination of Julius Caesar. In 42 BC, when Antony placed a legion in Syria, Cassius’ envoy Labienus joined forces with king Orodes of Parthia and, led by Pacorus, attacked the Levant and the Asia Minor. However, this was not to last as Antony successfully sent his general Publius Ventidius Bassus to recover the lost territory. After some difficulty dealing with local Parthian appointee kings, the Romans finally subdued the regained province and installed Herod the Great as king. Antony’s forces attempted a crossing of the Euphrates at the city of Zeugma but were held back by Parthian defences and had to settle for annexing the Armenian kingdom after deposing its king.
Юлий-Клавдий әулеті кезінде қарым-қатынастар
Август Парфиямен одан әрі қақтығысқа түсуге құлшынбады. Дегенмен, парфяндықтар құнды туларды әлі де сақтап тұрғандықтан, Августты қатты алаңдатты, оны оларды әдеттегідей емес жолмен қайтаруға мәжбүр етті. Август Парфиялық Мусаны клиент патшайым етіп тағайындады. Шындығында, Муса – рим императоры Августтың парфян монархы Фраат IV-ке сыйлық ретінде берген итальяндық қызметші қыз еді. Муса тез арада патшайым болып, Фраат IV-тің сүйіктісіне айналды және шамамен б.з.д. 19 жылы Фраат V (Фраат Бесінші) дүниеге келді. Б.з.д. 2 жылы Муса Фраат IV-ті улап өлтірді және Парфян империясын Фраат V-пен бірге билеуге кірісті. Ұзаққа соқпай, Фраат V-тің Армениядағы рим үстемдігін мойындауы мен анасының итальяндық тегіне ашуланған парфян ақсүйектері оларды 4 жылы тақтан түсіріп, Ород III-ті патша етіп тағайындады. Фраат V және Муса Римге қашып келді, онда Август оларды құшақ жайып қарсы алды. Келесі жарты ғасыр бойы екі елдің қарым-қатынасы шиеленіскенмен, ашық жаулыққа дейін жетпеді. Римдіктер бірнеше таққа таласушы патшаларды, соның ішінде 49 жылы Клавдийді сәтсіз қолдады, бұл Римнің Парфия саясатына өз мүддесі үшін ықпал етуге тырысқанын көрсетеді. Алайда, Неронның тұсында Вологасис I Арменияға шапқындап кіріп, өз бауырларын таққа отырғызып, бұрынғы тепе-теңдікті бұзды. Соңғы соғыс Парфян князі Тиридат пен оның ұрпақтарына Арменияда билік етуге рұхсат беретін келісіммен аяқталды, бірақ олар мен олардың ізбасарлары тақты рим императорынан алып, оның клиенттері ретінде билеуі керек болды. Страбон Парфян империясын Римге тең келген жалғыз қарсыласы деп сипаттады.
Augustus was loath to seek further conflict with Parthia. However, the coveted standards were still held by the Parthians and this was of great concern to Augustus, forcing him to regain them through a less conventional method. Augustus set up Musa of Parthia as a client Queen. Indeed Musa was an Italian servant girl who was given to the Parthian monarch Phraates IV as a gift by the Roman Emperor Augustus. Musa quickly became queen and a favourite of Phraates IV, giving birth to Phraataces (Phraates V) about 19 BC. In 2 BC, Musa had Phraates IV poisoned and made herself along with Phraates V the co rulers of the Parthian Empire. After a short rule, the Parthian nobility, angered by Phraates V's recent acknowledgement of Roman suzerainty in Armenia and his mother's Italian descent, deposed them both from the throne in 4 AD and installed Orodes III as king. Phraates V and Musa fled to Rome, where Augustus welcomed them. The next half century saw relations between the two nations antagonistic but not overtly hostile, with the Romans unsuccessfully supporting a series of pretender kings, including Claudius in 49 CE, indicating the extent to which Rome was attempting to influence Parthian politics for its own ends. However, during the reign of Nero, Vologases I invaded Armenia and installed his own brother on the throne, disrupting the balance of influence which had hitherto existed there. The ensuing war was ended by a compromise which allowed the Parthian prince Tiridates and his descendants to reign in Armenia on condition that he and his successors received their crown from the Roman emperor and ruled as his clients. Strabo described the Parthian Empire as the only rival existing to Rome.
Флавийлер династиясы кезінде қарым-қатынастар
Веспасиан билігі кезінде Парфия екі ел арасындағы қарым-қатынасты күшейтуге белсенділік танытқан сияқты, мысалы, Кавказдағы соғысқан сармат тайпаларына қарсы одақ құруды ұсынған. Сондай-ақ, Веспасианның билігі анық болған соң, қысқа ғана өмір сүрген император Вителлиусқа қарсы оған көмек көрсетуге дайын екенін білдірген. Бірақ Веспасиан екі ұсыныстан да бас тартты.
During Vespasian’s rule Parthia seemed to make some attempts to strengthening the ties between the two powers, such as asking to form an alliance at the Caucasus against belligerent Sarmatian tribes and offering assistance to Vespasian against the short lived emperor Vitellius once it became clear that Vespasian would rule. However, both of these Vespasian refused.
Ежелгі дәуірдегі қарым-қатынастар
2-ші ғасырда билік тепе-теңдігі римдіктердің пайдасына айқын түрде өзгерді. Бірнеше шапқыншылықтар Месопотамияны қайта-қайта басып алды, парфтардың астанасы Ктесифонды тонады, Солтүстік Месопотамияда маңызды аумақтық жемістерге қол жеткізді және парфтардың жиі болатын династиялық азаматтық соғыстарын пайдаланды, бұл соңында парф мемлекетін әлсіретті. 113 жылы Траян Парфияға басып кірді, бірінші кезекте Арменияға жорық жасады. 114 жылы ол Парфияның Осрой I-нің туысы Партамасиристі жеңіп, өлтіргеннен кейін Арменияны Рим империясына қосып алды. Содан кейін ол Парфияның өзіне оңтүстікке бет бұрып, Вавилон, Селевкия қалаларын және, ақырында, 116 жылы Ктесифон астанасын басып алды. Содан кейін Траян Месопотамияны империяның жаңа провинциясы деп жариялады. Осы процесте ол Хузестанның ұлы қаласы Сузаны да басып алды. 116 және 117 жылдары Батыс Парфия римдіктердің тәуелді мемлекетіне айналды. Траян бастапқыда Парфияны Рим империясының бір бөлігі ретінде қосуды жоспарлаған, бірақ соңында Партамаспатты римдік клиент ретінде таққа отырғызуды шешті, бұл 116 жылдың соңында болды. Траянның кенеттен қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары Адриан Рим империясының шығысқа тым көп созылғанын шешті және 117 жылдың соңында парфтармен келісімге келді, онда Траянның аймақтағы барлық жаулап алуларынан бас тартты. Армения үшін соғыс 161 жылы қайтадан жанданды, ол кезде Вологез IV римдіктерді жеңіп, Эдессаны басып алды және Сирияны қиратты. Бірақ көп ұзамай, 163 жылы Статий Приск басқарған римдік қарсы шабуыл Армениядағы парфтарды жеңіп, Армения тағына сүйікті үміткерді орнатты. Келесі жылы Авидий Кассий Месопотамияға шабуыл жасап, Дура-Европоста және Селевкияда шайқаста жеңіске жетіп, 165 жылы Ктесифонды тонады. Антонин обасы, мүмкін, шешек, сол кезде Парфияны шарпыған Рим армиясына тарады, олардың кері шегінуіне себеп болды: оба Италия түбегіндегі халықтың жартысына жуығын өлтірді (кейбір айларда Рим қаласында күніне 3000-ға жуық адам қайтыс болды) және Рим империясының шығыс аумақтарындағы рим легиондарының қызметіне кедергі келтірді, өйткені көптеген әскерлер аурудан қайтыс болды. Тарихшылар, мысалы, Теодор Моммсеннің айтуынша, обамен Рим империясы өсуін тоқтатып, келесі ғасырларда баяу ыдырау процесін бастады. Алайда, Каракалла тұсында парф қарым-қатынастарында қызықты өзгеріс болды. Парсы патшасы Артабан IV-тің қызына үйлену туралы өтініш білдіргеннен кейін (бұл мұрагерге екі империяны басқаруға мүмкіндік беретін еді), Каракала некеге тұру үшін жіберілген дипломатиялық делегацияны өлтіріп, 216 жылы Парсыға шабуыл жасауға тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, парсылар көп ұзамай жауап беріп, римдіктерге ауыр зиян келтірді. 226 жылы Парф империясы Сасанидтер империясымен ауыстырылды, бұл империя тұрақты және тиімді ұйымдастырылған, бұл римдіктерге қарсы күштер тепе-теңдігін өзгертіп жіберді. Көршілес Сасанид империясы мен Рим Византия империясы 400 жылдан астам уақыт бойы әлемнің екі жетекші державасы ретінде танылды. III ғасырда парсылардың жиі шабуылдары римдік қорғанысына қатты қысым жасады, бірақ римдіктер ақырында оларды жоюға және кез келген аумақтық шығындардан сақтануға қол жеткізді. Шын мәнінде, олар ғасырдың соңына қарай маңызды жемістерге жетті, бірақ бұл 4-ғасырдың ортасында кері қайтарылды. Сол кездегі қақтығыстар діни сипатқа ие болды. Осы контексте рим-парсы қарым-қатынастарының болашағы қалған ғасырларда шешілетін болады, бұл Византия дәуірінде жалғасты. Екі тарап та бір-біріне шешуші және нақты әскери жеңіске жете алмады, және жаулық пен дипломатия арасындағы өзара әрекеттесу әрбір күш арасында жалғаса берді. Кейбір деректерге сәйкес, өлімінен екі жыл бұрын Шапур I Аврелианның қызына үйленді және сол кезде негізінен римдік әскери тұтқындар тұратын Гундешапур қаласын одан әрі римдік стильде безендіруге тырысты. 395 жылы Софен, Армения, Месопотамия, Сирия және Каппадокияның 18 000 римдік халқы "Гунндар" тарапынан тұтқындалып, жер аударылды. Тұтқындар Парсыға жеткен кезде парсылар тарапынан босатылып, Слок (Wēh Ardashīr) және Кокба (Kōkhē) қалаларына қоныстандырылды. Liber Calipharum мәтінінің авторы патша Яздегерд I (399–420) депортацияланғандарға жасаған қарым-қатынасы үшін мақтады, сондай-ақ кейбіреулеріне қайтуға рұқсат берді. V ғасырда римдіктер Сасанидтердің сұрауы бойынша Дербентте қорғаныс құрылысын салу үшін субсидия берді, осылайша солтүстік далаларынан келген тайпалардың шабуылдары екі империяға да қауіп төндірді. Орта ғасырлар бойындағы империялар арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың артуына байланысты, 6-шы және 7-ші ғасырларда римдіктер мен парсылар арасында патшалықтың визуалды мәдениеті өркендеді. Сонымен қатар, дипломатиялық байланыстардың дамуымен қатар, отбасылық, көбінесе әсем және теңселіс тіл де рим-парсы саяси қарым-қатынастарының әртүрлі ерекшеліктерін сипаттау үшін маңызды метафораға айналды, өйткені екі империяның да осыған қатысты бай дәстүрлері болды. Бұдан әрі, бұл рим-парсы дипломатиялық қарым-қатынастары 6-шы ғасырда өркендеді, рим императоры Юстиниан мен парсы императоры Хосров I арасындағы кең ауқымды байланысқа байланысты.
In the 2nd century CE, the balance of power shifted emphatically in favour of the Romans. A series of invasions repeatedly overran Mesopotamia and sacked the Parthian capital of Ctesiphon, made substantial territorial gains in northern Mesopotamia and benefited from the manipulation of frequent Parthian dynastic civil wars, which eventually undermined the Parthian state. In 113 AD, Trajan invaded Parthia, marching first on Armenia. In 114 AD, he annexed Armenia to the Roman empire, after defeating and killing Parthamasiris, relative of Osroes I of Parthia. Successively he turned south into Parthia itself, taking the cities of Babylon, Seleucia and finally the capital of Ctesiphon in 116 AD. Then Trajan declared Mesopotamia a new province of the Empire. In the process, he also captured the great city of Susa in Khuzestan. Those months of 116 and 117 saw western Parthia as a client state of the Romans. Trajan originally planned to annex Parthia as part of the Roman Empire, but ultimately decided instead to place Parthamaspates on the throne as a Roman client, doing so in late 116 AD. After the sudden death of Trajan, his successor Hadrian decided that the Roman Empire was too much extended to the east and accepted in late 117 AD a Treaty with the Parthians in which renounced to nearly all the conquests of Trajan in the region. War over Armenia broke out again in 161 AD, when Vologases IV defeated the Romans there, captured Edessa and ravaged Syria. But soon, in 163 AD, a Roman counter attack under Statius Priscus defeated the Parthians in Armenia and installed a favored candidate on the Armenian throne. The following year Avidius Cassius began an invasion of Mesopotamia, winning battles at Dura Europos and Seleucia and sacking Ctesiphon in 165 AD. The Antonine plague, possibly of smallpox, which was sweeping Parthia at the time now spread to the Roman army, leading to their withdrawal: the plague killed nearly half of the population in the Italian peninsula (for some months there were nearly 3000 deaths each day in the city of Rome) and the Romans' legions in the eastern territories of their empire were hampered when large numbers of troops succumbed to the disease. With the plague the Roman Empire stopped to grow and started a process of slow disintegration in the next centuries, according to historians like Theodor Mommsen. However, under Caracalla, an interesting twist in Parthian relations occurred. After submitting a request to marry the daughter of Persian king Artabanus IV (potentially allowing an heir to assume control of both empires), Caracalla massacred the diplomatic party sent to arrange the marriage and attempted an invasion of Persia in 216 AD. This was eventually unsuccessful and the Persians soon retaliated, inflicting heavy losses upon the Romans. The replacement of the Parthian Empire by that of the Sassanids in 226 CE, which was more stable and effectively organised, shifted the balance of power against the Romans. The neighboring rivaling Sasanian Empire and the Roman Byzantine Empire were recognized as the two leading world powers, for a period of more than 400 years. Frequent Persian aggression during the 3rd century placed Roman defences under severe strain, but the Romans were eventually successful in warding these off and avoiding any territorial losses. Indeed, they eventually made significant gains towards the end of the century, although these were reversed in the mid 4th century. By that time conflicts attained an added religious dimension. It is in this context that the future of Roman–Persian relations would be played out over the remaining centuries, continuing into the Byzantine era. Neither side was able to inflict a decisive and convincing military victory against the other, and the movement between hostilities and diplomacy would continue to play out between each power. According to some sources, two years before his death, Shapur I married a daughter of Aurelian, and attempted to further Romanize the city of Gundeshapur, which was mainly populated by the Roman prisoners of war back then. In 395 AD, 18,000 Roman populations of Sophene, Armenia, Mesopotamia, Syria, and Cappadocia were captured and deported by the "Huns". the prisoners were freed by the Persians as they reached Persia, and were settled in Slōk (Wēh Ardashīr) and Kōkbā (Kōkhē). The author of the text Liber Calipharum has praised the king Yazdegerd I (399–420) for his treatment of the deportees, who also allowed some to return. In the 5th century, Romans provided a subsidy as the Sassanians requested, to construct defenses in Derbent, through which incursions from tribes of the northern steppes endangered both empires. Due to the increase in diplomatic relations between the Empires throughout the medieval period, a visual culture of kingship grew between the Romans and the Persians in the 6th and 7th centuries. In addition, alongside the advancement of diplomatic ties, familial, often flowery and ornate, language also became a significant metaphor to describe the various features of the Romano Persian political relationship, since it was something both Empires had substantial indigenous predecessors for. Furthermore, these Roman Persian diplomatic relations peaked during the 6th century, due to extensive communication between Roman emperor Justinian and Persian emperor Kosrow I.