Тан әулетінің императоры Цзинцзун және оның билеуі

Кіріспе

824-827 ж. Таң әулетінің императоры. 823 жылдың жаңа жылына таяу, император Муцзонг поло ойынында болғанда, евнухтың жылқыдан құлауы салдарынан император Муцзонгқа үлкен соққы тиді, бұл оны қауырсындарға ұшыратып, тұруға мүмкіндік бермеді. Көптеген шенеуніктер, оның ішінде бас шенеуніктер Пей Ду және Ли Фэнцзи, одан мұрагер ханзада тағайындауын сұрады. Император Муцзонг бастапқыда жауап бермегенімен, кейін Ли Чжанды мұрагер ханзада етіп бекітті. 824 жылдың көктемінде, денсаулығы жақсарған император Муцзонг қайтадан ауыр сырқатқа шалдықты. Ол Ли Чжанды ауру кезінде регенттік міндетін атқаруға бұйрық берді. Евнухтар император Муцзонгтың анасы, Императрица Гуо есімді шешен анасының өзін регент деп жариялауын өтінгенмен, ол бұл ұсыныстан бас тартты, өйткені ол У Цзэтянь сияқты болуды қаламады. Сол түні император Муцзонг қайтыс болды, ал Ли Чжан таққа отырып (император Цзиньцзонг атанды).

Билік

Император Цзиньцзун әжесін – император жесір Гуоны – Ұлы император жесір ретінде, ал анасын – ханшайым Ванды – император жесір ретінде құрметтеді. Цзиньцзун билік құрғаннан бастап-ақ ысырапшылдығымен және еңбекқорлықтың жоқтығымен танылды. Оның алғашқы ішкі әрекеттері:

Таққа отырған күнінің үшіншісі мен бесіншісі арасында император Цзиньцзун көптеген евнухтарға ресми киімдер, түрлі-түсті жібектер мен қазыналар, соның ішінде бірнеше сыйлықтар берді. Ол көп уақытын поло ойнауға, той-томалақтарға, ойындар мен музыкаға жұмсады (сондай-ақ музыканттарға жомарт сыйлықтар таратты). Императорлық кеңестерге жиі кешігіп, шенеуніктер оны сағаттап күтетін. Бірақ, кеңесші шенеуніктер Ли Бо (李渤) және Лю Чичу (劉栖楚) оған осы мінез-құлқына тоқтау салуды өтінгенде, ол оларды марапаттап, кейін Люді жоғары лауазымға тағайындады, бірақ олардың кеңесін қабылдаған-қабылдамағаны белгісіз. Лонг префектурасының (龍州, қазіргі Мианьян, Сычуань) префекті Ючи Рюи (尉遲銳) Ниусин тауының (牛心山) Тан әулетінің құдайлық қорғанысына байланысты екенін және таудың құрылымын жөндеу қажеттігін баяндаған петиция ұсынғанда, император Цзиньцзун келісіп, ондаған мың адамды құрылыс жұмысына жұмылдырды, ол қиын және қауіпті болды. Соның салдарынан Доңчуань округінің (東川, штаб-пәтері қазіргі Мианьян қаласында және оған Лонг префектурасы кіретін) күші сарқылды.

Чжэн мен Су

Император Цзиньцзун таққа отырғаннан кейін үш ай өткен соң, астана Чанъаньда ерекше бір алабұдылық болды. Су Суаньмин (蘇玄明) және императорлық тоқыма шебері Чжан Шао (張韶) бір-бірімен дос болғандықтан, Су Чжанға болашақта оның императорлық таққа отырып, Сумен бірге тамақтанатынын көргенін айтты. Су Чжанға император Цзиньцзунның аң аулау мен ойын-сауыққа көп уақыт жұмсауының салдарынан сарайда қауіпсіздік нашарлауы мүмкін екенін ескертті. Чжан өз әріптестерін және көшедегі қарапайым жұртты жинап, император Цзиньцзун Цинси залында (清思殿) поло ойнап жатқанда, Сумен бірге сарайға шабуыл жасады. Император Цзиньцзун қорқып, Ма Цуньлян (馬存亮) басқаратын Сол Шэньцзян әскерінің (左神策軍) лагеріне қашты. Ма император Цзиньцзунға қорғау берді және оны сарайды қорғау үшін Канг Икван (康藝全) офицерімен әскер жіберді. Сондай-ақ, Ұлы император шешесі Гуо және император Ванды Сол Шэньцзян әскерінің лагеріне эскорттап әкелу үшін атты әскерлер жіберілді. Осы уақытта Чжан императорлық таққа отырып, Сумен бірге тамақтанды – Судың болжамын орындады. Бірақ кейін өзінің жасаған қателігін түсінді. Қашуға тырысты, бірақ сол кезде Канг пен Оң Шэньцзян әскерінің (右神策軍) офицері Шан Гуочжун (尚國忠) сарайға келді. Олар Чжанды, Суды және олардың көптеген ізбасарларын өлтірді; қалғандары императорлық бақтарда жасырынды, бірақ келесі күні табылған. Император Цзиньцзун келесі күні ғана сарайға оралды, ал шенеуніктер мен халық бәрі де қорқып, императордың қайда екенін біраз уақытқа дейін білмеді. Бұл арада император Цзиньцзун өзінің мінез-құлқын өзгертуге қатысты түрлі кеңестерді құнттап тыңдағандай болды, сондай-ақ мұндай кеңес бергендерді (болашақ канцлерлер Вэй Чухоу мен Ли Дэйюды қоса алғанда) жиі марапаттады, бірақ өзінің мінез-құлқын өзгерткен жоқ. Ол сондай-ақ, мемлекеттік істерге көңіл бөлмей, евнухтар мен қызметшілермен көп уақыт өткізді. Канцлер Ню Сенгру осы саяси жағдайда ештеңе істей алмайтынын сезініп, отставкаға келіп, астанадан әскери губернатор (цзедуши) ретінде қызмет етуге кетті. Император Цзиньцзунның евнухтармен байланысы соншалықты жақын болғандықтан, 825 жылы Ху округінің (縣, қазіргі Сиань, Шэньси) судьясы Цюй Фа (崔發) тәртіпсіздік туралы хабар алғаннан кейін, тәртіпсіздікке қатысқан бірнеше адамды тұтқындады – олар евнухтар болып шықты. Император Цзиньцзун тұтқындауға жеке қатысты, Цюйді тұтқындады және жалпы кешірім жарияланғаннан кейін де Цюйді босатудан бас тартты; ол евнухтарды Цюйді соншалықты қатты ұрып-соғуға бұйырды немесе рұқсат берді, одан ол өлімге жақындады. Ли Фэнцзи Цюйдың анасы, бұрынғы канцлер Вэй Гуанчжидің әпкесінің қарт және ауру екенін айтып, император Цзиньцзуннан Цюйді босатуды сұрады. Император Цзиньцзунның билігі кезінде саясатқа қатысты маңызды пікірталас 825 жылы болды, сол кезде Чжаои округінің (昭義, қазіргі Чанчжи, Шанси) әскери губернаторы Лю Ву қайтыс болды және өсиетімен оның ұлы Лю Концзяньге округті мұра етуге рұқсат беруді сұрады. Бұрынғы канцлер Ли Цзян император Цзиньцзунның Лю Концзяньге рұқсат бермеуін және округті императорлық бақылауға қайтаруын ұсынды. Алайда Ли Фэнцзи мен күшті евнух Ван Шоучен келіспеді, содан кейін император Цзиньцзун Лю Концзяньге округті мұра етуге рұқсат берді. Осы уақытта император Цзиньцзун ойын-сауықтан басқа, кеңесшілердің бұған тыйым салуына қарамастан, елді аралап шығуға ұмтылысын жалғастырды. Мысалы, 825 жылы көптеген өтініштерге қарамастан, ол Ли тауына (驪山) барды. Ол сондай-ақ шығыс астанасы Луоянға сапарға дайындалуын жалғастырды, тіпті мұндай сапарлар үлкен шығындарды талап етті, өйткені Анши бүлігінен бері көптен бері зақымдалған шығыс астанасы императорды қабылдауы үшін сарайына үлкен жөндеу жұмыстарын қажет етті. Тек 826 жылы канцлер Пэй Ду түсіндіргеннен кейін, сондай-ақ әскери әміршілер Чжу Керонг пен Ван Тинку оңдоп-түзуге көмектесу туралы жартылай мазақтау ұсыныстарынан кейін ғана император Цзиньцзун Луоянға бару идеясынан бас тартты.

There was a most unusual disturbance occurring at the capital Chang'an, three months after Emperor Jingzong ascended the throne. The fortune teller Su Xuanming (蘇玄明) and the imperial textile servant Zhang Shao (張韶) were friendly with each other, and Su informed Zhang that he saw, in Zhang's future, that he would sit on the imperial throne and dine with Su. Su pointed out to Zhang that because Emperor Jingzong spent his days hunting and playing games the palace would often lack security. Zhang gathered his fellow servants and street hoodlums and on a day when Emperor Jingzong was playing polo at Qingsi Hall (清思殿), Zhang and Su launched their attack on the palace. Emperor Jingzong, in panic, fled the palace to the camps of the Left Shence Army (左神策軍), commanded by the eunuch Ma Cunliang (馬存亮). Ma protected Emperor Jingzong and sent his officer Kang Yiquan (康藝全) with an army to the palace to secure it. Cavalry soldiers were also dispatched to escort Grand Empress Dowager Guo and Empress Wang to the Left Shence Army camps. Meanwhile, Zhang sat on the imperial throne and dined with Su—fulfilling Su's prophecy—but then realized what disaster he had brought on himself. He tried to flee, but by that time, Kang and the Right Shence Army (右神策軍) officer Shang Guozhong (尚國忠) had arrived at the palace. They attacked and killed Zhang, Su, and most of their followers; the surviving followers hid in the imperial gardens, but were found the next day. Emperor Jingzong did not return to the palace until the following day, and it was said that the officials and the public were all shocked and, for some time, unaware where the emperor was. Meanwhile, Emperor Jingzong appeared to appreciate various advice for him to change his behavior, often rewarding those who offered such advice (including the future chancellors Wei Chuhou and Li Deyu), but did not seem to change his behavior. He also was often spending time with eunuchs and servants, not attending to the affairs of state. The chancellor Niu Sengru, feeling that he could do nothing in this political climate, resigned and went out of the capital to serve as a military governor (Jiedushi). Emperor Jingzong's association with the eunuchs was so close that, in 825, when Cui Fa (崔發) the magistrate of Hu County (鄠縣, in modern Xi'an, Shaanxi), on report of a disturbance, arrested some of the people involved in the disturbance—who turned out to be eunuchs—Emperor Jingzong took the arrest personally, had Cui arrested, and refused to have Cui released even after a general pardon had been declared; he further either ordered or permitted the eunuchs to batter Cui so severely that he almost died. Only after the chancellor Li Fengji pleaded for Cui—pointing out that Cui's mother, a sister to the former chancellor Wei Guanzhi, was old and ill—did Emperor Jingzong release Cui. One of the few major debates as to policy during Emperor Jingzong's reign occurred in 825, when Liu Wu the military governor of Zhaoyi Circuit (昭義, headquartered in modern Changzhi, Shanxi), died, and in his will requested that his son Liu Congjian be allowed to inherit the circuit. The former chancellor Li Jiang advocated that Emperor Jingzong not allow Liu Congjian to do so and take the circuit back under imperial control. However, Li Fengji and the powerful eunuch Wang Shoucheng disagreed, and eventually, Emperor Jingzong allowed Liu Congjian to inherit the circuit. Meanwhile, Emperor Jingzong continued to, in addition to games, have a desire to tour the realm, despite the pleas from advisory officials not to do so. For example, in 825, despite many pleas not to, he visited Mount Li (驪山). He also continued to prepare for a visit to the eastern capital Luoyang, even though such visits required great expenses—since the eastern capital, long damaged by campaigns ever since the Anshi Rebellion, required extensive repairs to its palace if it were to receive the emperor. Only after that explanation by the chancellor Pei Du in 826, as well as semi mocking offers by the warlords Zhu Kerong and Wang Tingcou to assist the repairs, did Emperor Jingzong abandon the idea of visiting Luoyang.

Өлім

Бұл арада император Цзиньцзун евнухтар, поло ойнаушылар және күшті ер адамдарға жақсылық жасап, оларды сыйлықтармен қуантқандықтан олардың ықыласына бөленгені айтылады. Олар онымен күреске шығып, үлкен сыйлықтар алған, бірақ ол импульсивті болғандықтан, егер оларға ашуланса, оларды жиі жер аударып, үйлерін тартып алып немесе ұрып-соққан. Сондықтан осы қызметкерлер одан қорқып, ренжіген. 827 жылдың 9 қаңтарында император Цзиньцзун аң аулауға шықты. Аң аулаудан оралған соң сарайға келді және 28 адаммен, олардың ішінде евнухтар Лю Кемин (劉克明), Тянь Вючэн (田務澄), Сюй Вэндуан (許文端) және поло ойнаушылар Су Цзумин (蘇佐明), Ван Цзясян (王嘉憲), Ши Конгкуан (石從寬), Ян Вэйцзи (閻惟直) ішкілік ішті. Бір сәтте ол латринаға бара жатқанда, шамдар кенеттен сөніп қалды, осы мүмкіндікті пайдаланып Су және оның серіктері оны өлтірді. Осыдан кейін Лю императорлық ғалым Лу Суйді шақырып, император Цзиньцзунның өсиетнамасын жаздырып, император Муцзунның інісі, Цзиньцзон ханзадасы Ли Вуды мемлекетті басқаруға тағайындады. Ертесі күні өсиет жарияланды, Ли Ву әлі таққа отырмай, императордың өкілі ретінде канцлерлер мен басқа да лауазымды тұлғаларды қабылдады. Осы уақытта Лю ең ықпалды евнухтарды жоюды ниеттенді. Оған жауап ретінде сарайлық байланыс директорлары Ван Шоученг және Ян Ченге (楊承和), сондай-ақ Шэньцзы әскерлерінің қолбасшылары Вэй Концзянь (魏從簡) және Лян Шуацян (梁守謙) Шэньцзы әскерлерін және Ұшатын аждаха сарбаздарын (飛龍兵) жинап, Людің тобына шабуыл жасап, император Цзиньцзунның кіші інісі Ли Ханды, Цзиньцзон ханзадасын (әртүрлі тонмен) сарайға жеткізді. Шэньцзы әскерлері мен Ұшатын аждаха сарбаздары Людің тобына шабуыл жасап, көптеген оларды, соның ішінде Ли Вуды өлтірді. Лю құдыққа секіріп өзін-өзі өлтіруге тырысты, бірақ оны құдықтан шығарып, басын кесті. Кейін Вэй Чухоудың кеңесімен Ван осы оқиғаны жария етті және Ұлы император жесір Гуо Ли Ханды жаңа император деп жариялады. Ли Хан кейіннен таққа отырды (Император Вэнцзун атанды).

Meanwhile, it was said that Emperor Jingzong endeared himself to eunuchs, polo players and strong men who would arm wrestle with him by rewarding them greatly, but being impulsive, if he ever became angry at them, he would often exile them, seize their households, or batter them. It was said that these attendants began to resent and fear him. On January 9, 827, Emperor Jingzong was out hunting, and after finishing the hunt, he returned to the palace and was drinking with 28 people, including the eunuchs Liu Keming (劉克明), Tian Wucheng (田務澄), Xu Wenduan (許文端), and the polo players Su Zuoming (蘇佐明), Wang Jiaxian (王嘉憲), Shi Congkuan (石從寬), and Yan Weizhi (閻惟直). At one point, he got up from his seat to go to the latrine—and as he did, the candles suddenly went out, and Su and his colleagues took the opportunity to kill him. After that occurred, Liu summoned the imperial scholar Lu Sui to draft a will for Emperor Jingzong, putting Emperor Muzong's younger brother Li Wu the Prince of Jiàng in charge of the state. The next morning, the will was issued, and Li Wu, while not yet ascending the throne, received the chancellors and the other officials, acting as if he were emperor. Meanwhile, Liu intended to eliminate the most powerful eunuchs. In response, the directors of palace communications Wang Shoucheng and Yang Chenghe (楊承和), and the commanders of the Shence Armies Wei Congjian (魏從簡) and Liang Shouqian (梁守謙) reacted by gathering the Shence Armies, as well as the Flying Dragon Soldiers (飛龍兵), to attack Liu's group and to escort Emperor Jingzong's younger brother Li Han the Prince of Jiāng (note different tone) to the palace. The Shence Armies and the Flying Dragon Soldiers attacked Liu's party, killing most of them, including Li Wu. Liu tried to commit suicide by jumping into a well, but was dragged out and beheaded. Subsequently, under the advice of Wei Chuhou, Wang publicly declared what had occurred, and had Grand Empress Dowager Guo name Li Han the new emperor. Li Han subsequently took the throne (as Emperor Wenzong).