Кіріспе
Британдық қылмыскер
Фрэнсис Перси Топлис (22 тамыз 1896 – 6 маусым 1920) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін белсенді болған британдық қылмыскер және жалғаншы. Соғыстан бұрын зорлауға талпынғаны үшін түрмеге қамалған. Соғыс кезінде ол Корольдік армияның медициналық корпусында қарапайым сарбаз болып қызмет етті, бірақ демалыс кезінде монокл тағып, офицер болып көрінетін. Соғыстан кейін ол такси жүргізушісін өлтіргені және оны ұстауға тырысқан полицейдің жараланғанынан кейін танымал болды. Сол кезде адам аулау үлкен жаңалық болды. Ол полициямен болған атыс кезінде қаза тапты. 1978 жылы ол 1917 жылдың 9–12 қыркүйегіндегі Этапль көтерілісіне «Моноклді көтерілісші» ретінде үлкен үлес қосқанын айтатын кітап жарық көрді. Авторлар оның саяси топтардың қудалауына ұшырағанын және кісі өлтіруде кінәсіз болуы мүмкін екенін болжады. 1986 жылы BBC кітапты «Моноклді көтерілісші» деп драмаландырып, үлкен дау тудырды. Сынаушылар оның қатысқандығына ешқандай дәлел жоқ екенін және ресми құжаттар Топлистің бөлімшесі Этапль көтерілісі кезінде Үндістанға жол тартқанын көрсетеді дейді. Дегенмен, Топлис көтеріліске қатысқан деген мәлімдемені жоққа шығару үшін жиі сілтеме жасайтын ресми құжаттар оның қозғалысын қысқаша баяндайтын, Хэмпшир полициясының бас инспекторына жолданған суперинтендант Джеймс Л. Кокстың хатынан алынған. 1920 жылдың 17 мамырында жазылған хатта Топлис 1915 жылы соғыс басталғаннан кейін далалық жедел жәрдем ротасымен Дарданеллге жіберілгені, жараланғаны және үйге қайтарылғаны, содан кейін «Оронтес» әскери кемесімен Салоникаға, Мысырға және депоға, содан кейін Үндістанға әскери міндеттермен барғаны сипатталған. Алайда, суперинтендант Кокс хатында 1918 жылдың 18 қазанындағы Полиция газетінде жарияланған «іздеу туралы хабарлама» туралы ештеңе айтылмаған, онда Топлис сол жылдың 15 маусымында Салоникадан қашқан деп көрсетілген. 1918 жылдың желтоқсанында Нотингемдік судьяның оған тағайындаған алты айлық «қатаң еңбек» жазасы Топлис өзінің қызметтік өмірін Мысырда немесе Бомбейде аяқтамағанын көрсетеді. Топлистің британдық армиядағы қызметтік жазбалары Қорғаныс министрлігінде сақталмағандықтан, оның қозғалысы туралы нақты мәліметтер әлі де белгісіз. Кокс хаты мен медаль картасынан басқа, оның қызмет тарихы туралы басқа ресми құжаттар жоқ. Суперинтендант Кокс соғыс кезіндегі оның қозғалысын баяндағанда нақты күндерді көрсетпесе де, көптеген тарихшылар Топлис Францияда көтеріліске қатысуының ықтимал еместігін айтады.
Ерте өмір
Топлис Санфорт-стритте, Честерфилд, Дербишир қаласында дүниеге келді және 1896 жылдың 25 қыркүйегінде Скегбиде крещениеден өтті. Оның ата-анасы Герберт пен Режойс Элизабет (қызметтес аты Вебстер) оны күтіп бағуға шамасы келмеді, сондықтан оны әжесі мен атасы тәрбиеледі. Ол Оңтүстік Нормантон бастауыш мектебінде оқыды, онда ол тәртіпсіз, зорлық-зомбылыққа бейім бала ретінде танылды және жиі жазаланды. Дегенмен, Топлис есімі Нелли Нортқа шабуыл жасағаны үшін тоқсандық сот отырысының тізіміне енгенімен, 9 наурыздағы «Бостон Гардиан» газеті Алфорд полиция бөлімшесінде ұсталған адамның Джеймс Топлис екенін хабарлады. Топлис қызды Браунның шаруашылығынан соң ұстап алып, теміржол өткелінде зорлаған. Оқиғадан кейін қыз Маблторп емханасында қаралып, «күш қолданылғаны және зорлық-зомбылық белгілері» анықталды. Қамауға алынғанда Топлис өзін Саттоннан Уильям Эдмундстон деп таныстырып, Скегнесске туысының үйіне бара жатқанын айтты. Дербиширдегі Блэкуэлл шамамен 85 миль қашықтықта орналасқан. Көтерілістен кейін Топлисті Францияда іздегенін және оны ұстауға арналған хабарламалар таратылғанын айтады. Британ билігінің Топлисті ұстауға немесе үнсіздендіруге тырысуы, Алисон мен Фэрлидің пікірінше, жазадан құтылған көтерілістің жалғыз жетекшісі болғанына сендіреді. Кітап жарық көргеннен кейін Говард Баркер 1980 жылы «Жылы елдердегі қылмыстар» атты пьесасында Топлистің көтерілісші ретіндегі өмірін бейнеледі, онда ол «жауапкершіліксіз және аморальды, өз әрекеттерінің басқаларға тигізер салдары туралы ойланбайтын» өршіл, бүлдіруші еліктіруші ретінде көрсетілген. 1986 жылы BBC-де көрсетілген «Монокольді көтерілісші» сериалы, Алан Близдейлдің кітапқа негізделген бейімделуі, Топлисті Пол МакГанн ойнаған рөлінде, оны көбірек жағымды жарықтан көрсетті. Бұл туынды сол кездегі консервативті үкіметтің BBC-де солшылдыққа бейімділік танытқаны туралы айыптауларына себеп болды. Сериалдың және оның негізінде жазылған кітаптың дұрыстығын сынағандар тек оңшыл баспасөз ғана емес, сонымен қатар бағдарламаның тарихи кеңесшісі ретінде тартылған социалистік тарихшы Джулиан Путковский де «сериалда кездесетін фактілік қателіктер мен қате түсіндірулер» туралы ашық сынға түсті. Путковский Топлистің көтеріліске қатыспағанын атап өтті. Перси Топлистің Этапльдегі «Бұлқұл сақинасы» деп аталатын оқу лагеріндегі сарбаздардың көтерілісіне қатысы бар екендігі туралы ақпарат 2017 жылы, көтеріліске қатысты ресми құжаттарды Ұлттық мұрағат жариялауды жоспарлаған кезде анық болады деп күтілген, бірақ Этапльдегі тергеу комиссиясының құжаттары көп бұрын жойылған.
is some 85 miles away. They say that Toplis was sought in France following the mutiny and posters for his arrest were issued. The fact that the British authorities went to such lengths to apprehend or silence Toplis is thought by Allison and Fairley to add credence to the view that he was one of the only leaders of the mutiny that escaped retribution. After the book was published, Toplis's supposed career as a mutineer was dramatised by Howard Barker in his 1980 play Crimes in Hot Countries, in which he is portrayed as an irrepressibly subversive seducer, "irresponsible and amoral, with little concern as to the consequences of his action for others". The 1986 BBC series entitled The Monocled Mutineer, an adaptation by Alan Bleasdale of the book in which Toplis was played by Paul McGann, portrayed him in a much more positive light. The production fuelled accusations by the Conservative government of the time of left wing bias at the BBC. It was not only the right wing press who denounced the accuracy of the series and the book on which it was based; the socialist historian Julian Putkowski, originally recruited as a historical advisor to the programme, also publicly criticised the 'factual errors and misinterpretations that occur in the series'. Putkowski pointed out that it was unlikely that Toplis played any part in the mutiny. It was thought possible that information about any involvement by Percy Toplis in the mutiny by soldiers in the training camp known as The Bull Ring at Étaples would be made clearer in 2017 when the official files regarding the mutiny were scheduled to be released into the public domain by the National Archives, but the records of the Étaples Board of Enquiry have long since been destroyed.
Соғыстан кейін
1918 жылдың тамызында Топлистің әкесі қайтыс болды, ал одан көп ұзамай Перси Блэкпулден дезертирлік жасады. Ноттингемдегі сотта алаяқтық қылмысы үшін ол алты айға түрмеге кесілді. 1920 жылы босатылғаннан кейін ол Корольдік әскерлік қызмет корпусына қосылып, Бульфорд лагерінде орналасты. Бірақ көп ұзамай ол нормадан тыс отынды қара нарықта сата бастады, басқа әскерлердің жалақысын ұрлау үшін жалған құжаттар жасады және қалаға әйелдерге баратын кезде полковник формасын киді. Ол көбінесе өз алдауын жасыру үшін алтын моноклді пайдаланды.
Қылмыс және қуғын-сүргін
Топлис 1920 жылы 24 сәуірде тағы да қашып кетті. Сағат 21:00-ден кейін такси жүргізушісі Сидни Джордж Спайсер Адовер қаласының жанындағы Тракстон Дауннан оқтан жарақаттанған күйі қайтыс болған күйде табылған. Топлис Бульфорд лагерінде шамамен 23:00-де көрінді. Спайсердің өліміне қатысты сот тергеуі Тракстон Даундағы сарайда өтті. Қазылар алқасы Перси Топлисті "қасақана кісі өлтірген" деп таныды, бұл оның ұсталған жағдайда өлім жазасына кесілуі мүмкін екенін көрсетеді; бұл заманауи Британиядағы алғашқы сот тергеуі болды, онда адам жоқ кезде кінәлі деп жарияланды. Топлис келесі екі аптаны Лондонда офицер болып жүріп өткізді. Полиция оны ұстауға жақындағанда, ол Уэльстің Монмут қаласына қашып кетті. 7 мамырдағы «Данди курьері» хабарлағандай, Эбб Вейлден 16 шақырым қашықтықтағы Понтипулде Топлис есімі жазылған бас киім табылды. Бір аптадан кейін Топлис Блэнадағы Салем баптист шіркеуінде дұға жиналысында көрінді, ол Нантиглодан бір шақырымдай қашықтықта, Джесси Роберт Шорттың туған жері, Этапль көтерілісіне қатысқандығы үшін өлім жазасына кесілген жалғыз адам. Оның өліміне қатысты сот тергеуі кезінде оқылған күнделік Топлис 6 мамырда Шотландияның Томинтул қаласына келгенін көрсетті. 12 маусымдағы «People's Journal» басылымында Топлис Данмаглас орман шаруашылығы және аң аулау ұстамасында ағаш кесуші болып жұмыс істегені айтылады. Сол хабарда Топлис 11 мамырда Инвернесс қаласының орталығындағы «Темперенс» қонақ үйіне келгені және қонақ үй тізіміне «Г. Уотерс» деп қол қойғаны жазылған. Қонақ үй иесінің айтуынша, бейтаныс адам басқа қонақтармен араласып, фортепианода ойнап, оларды көңіл көтеріп, Ресейде болғанын және енді жұмыс іздеп жүргенін түсіндірген. Оның репертуарында әндер мен Ресейдің мемлекеттік әнұраны болған. Қонақ үйге келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң, иесі күдікке ұшырап, Топлиске: «Менің ойымша, сіз туралы бір құпия бар, жас жігіт», – деп тікелей айтқан. Топлис 13 мамырда қонақ үйден кеткені болжануда. Мюр Орд пен Лохроск сияқты алыс жерлерге саяхаттағаннан кейін Топлис Томинтулдағы шатырға оралды. 1 маусымда фермер түтін көріп, полиция констеблі Джордж Грейгке хабарлаған, екеуі Топлисті оттың жанында отырған күйі тапқан. Топлис оларға атып, жаралап, велосипедпен қашып кеткен. Ол велосипедпен Абердинге барып, пойызға отырып, 5 маусымда Карлайлға келген. Ол Карлайл қамалындағы әскери базада көрінді. Осы уақытта Топлис Мэн аралына қашып кеткен деген қауесет тарады. 6 маусымда Камберлендте полиция констеблі Альфред Фултон «жартылай әскери киімде» жүрген адамды кездестіріп, сұраққа тартып жіберді. Полиция бөліміне оралғаннан кейін ол полиция хабарларын тексеріп, бұл адамның Андовердегі кісі өлтіруде күдіктелген адамның сипаттамасына сәйкес келетінін байқады. Ол Топлисті ұстауға қайта оралды, бірақ Топлис оны Вебли Mk VI револьверімен қорқытқанда, кері шегінді. Инспектор Уильям Ричи мен сержант Роберт Бертрам Фултонға Вебли револьверлерімен қаруланып, киімдерін де жамылған күйде қосылды. Бұл ішкі істер министрлігінің бас констебль Чарльз де Курси Пэрриге берген бұйрығының нәтижесі болуы мүмкін деп есептеледі. Олар Топлисті ұстауға көлікпен жолға шықты және оларға жол бойы бас констебльдің ұлы Норман де Курси Пэрри 1000 куб сантиметрлік мотоциклімен қосылды. Парри соғыстан оралғаннан кейін әкеп алған бельгиялық автоматты тапаншамен қаруланған. Олар Топлисті көрді, бірақ оны танымады, оны басып өтіп, жолдан бірнеше метр төмен болды. Олар тез арада көлікті бұрып, Топлис қаласына қарай бет алды. Норман де Курси Пэрри машинаны тоқтатып, механикалық ақаулық жасады. Ол Топлис жақындаған кезде, ақаулықты тексеру үшін шығып, Топлис жақындағанда, полиция қызметкерлері шығып, оған қарсылық білдірді, ол қашып кетуге тырысты және оларға оқ атты. Полицейлер оған қарай жүгіріп, атып өлтірді. 8 маусымда Пенрит қалалық залында сот тергеуі өтіп, оқ ату орынды деп танылды. 9 маусымда, тек полиция, қамқоршылар және Р. Р. Лоутың қатысуымен Топлис христиандық жерлеу рәсіміне қатысып, отбасының немесе БАҚ-тың хабарысыз, жасаған қылмыстары үшін белгісіз қабірге шашылып қойылды. Жақында ғана қабірдің орналасқан жері белгісіз болды. Алайда, жерлеу уақытындағы медиа суреттерін және Пенрит зиратынан алынған ақпаратты растау арқылы Топлистің демалатын жері зират шіркеуінің оң жағында орналасқан, 77MMM 62/3 деп есептеледі. 1980 жылы Топлистің балалық шағынан таныс канадтық Фрэнк Дэйсон қабірге ескерткіш орнатуға әрекет жасады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Соңғы кезде Топлистің ұрпақтары да ескерткіш орнатуға тырысты. Алайда, Эден аудандық кеңесі Топлис жерленген жерді қайта пайдалану қажеттігі күтілуіне байланысты жерлеу құқығын сатуға құқылы емес. Топлистің монокулі сияқты заттары Пенрит және Эден мұражайына тапсырылды, онда олар көрмеге қойылған. 2015 жылы Топлис атылған жерде тақта ашылды.
Салдары
Жергілікті және ұлттық баспасөз Топлисті ұстауда Пенирит полициясының қолданған күш деңгейін көбінесе қолдаса, "The Guardian" сақтық танытты. 1920 жылдың 9 маусымында, Топлис жерленген күні, газет оның өлімін қалай болдырмау мүмкін екенін көру қиын болғанымен, "бұл жаман оқиғаның ең жақсы аяқталуы емес" деп жазды. Газет "бірнеше ұсақ, бірақ қызықты мән-жайлар" бар екенін айтты, оларды сот төрешілері анықтай алған болар еді. 1927 жылдың 8 қаңтарында Топлистің серігі Гарри Фэллоустың денесі – Топлисті Спайсерді өлтіруге қатыстырған жалғыз сенімді куәгер – 17 жасар Фред Баннистердің тауынан табылды. Оның қасында 17 жасар Марджори Ко Стюарт тұрды. Олар екі бөлек мекенжайда, Манчестердегі Мостон қаласында тұрған, бұл қайғылы оқиға болған жерден шамамен 31 миль қашықтықта. Полиция оны қос өзін-өзі өлтіру деп шешті. Жұбайлар Жаңа жыл қарсаңында жоғалып кеткен, ал сегіз күннен кейін Манчестерден келген Баннистер оларды тапты. Полиция куәгерлерді іздесе де, жұбайлардың Манчестерден шыққаннан бастап үңгірде табылғанға дейінгі жолын анықтай алмады. Баннистер баспасөзге өткен аптада (1 қаңтарда) Фэллоусты үңгірдің сыртында көргенін және келесі аптада үңгірге қайта баруға осы оқиға түрткенін айтты. Сол ақпанда Джеймс Каллен, Этапльдегі бүлікке қатысқандығы үшін бір жылға бас бостандығынан айырылды. Ол оқиға туралы алғашқы есебін "Glasgow Weekly Herald" газетінде жариялады. Соғыста Аргилл және Сазерленд таулы полкінде қызмет еткеннен кейін, Каллен 1919 жылдың қаңтарында дезертирлікпен шығып, Ұлыбритания Коммунистік партиясының негізін қалаушылардың бірі болды. Каллен лагерьде "күллі жарылысқа" себеп болған большевиктерге жақтас адамдар таратып жүрген науқас парақшаларды кінәлады. Оның әскери полициядағы елордалық Гордон сарбазын атып өлтіргені туралы есебі 1970 жылдары ғана зерттеушілерге қолжетімді болған Этапль базалық лагерінің күнделігіндегі оқиғалар туралы ресми мәліметтермен сәйкес келді. 1927 жылдың наурыз айында Камберленд және Вестморленд полициясының бас комиссары Чарльз де Курси Пэрри жеті жылдық зейнеткерліктен қайта шақырылып, консерваторлық ішкі істер министрі сэр Уильям Джойнсон Хикс оны Уэльс полициясының инспекторы етіп тағайындады. Көпшілік пікірге қарамастан, Пэрри Топлиске жасалған шабуылдың нәтижесінде Вестморлендтің бас комиссары лауазымынан кеткен жоқ. Пэрри 1920 жылдың сәуірінде, Топлис Пламптонда өлтірілгенге екі ай бұрын отставкаға кеткен болатын. Пэрри бұрын Баттың бас комиссары болып қызмет еткен. Топлистің өліміне қатысты сот отырысынан және докторлар Эдингтон мен Макдональд жасаған сараптама қорытындысынан туындаған бірқатар сәйкессіздіктер мен күмәнді жайттарға сүйене отырып, 2018 жылы Джим Кокс ОБЭ жазған "Перси Топлисті кім атып өлтірді" кітабы Персиді Ричи, Бертрам немесе Фултон емес, Норман де Курси Пэрри атқан деген теорияны алға тартты. Бас комиссардың ұлы Норман өзінде револьвер болғанын мойындады, бірақ оны атпағанын мәлімдеді. Автор, Эден аңғарының бұрынғы дәрігері, сараптама қорытындысын қарап шығып, өлімге әкелген оқтың бағыты полиция тергеу кезінде берген мәліметтермен сәйкес келмейтініне көз жеткізді.