Кіріспе

Акебия quinata, әдетте шоколад жүзімдігі, бес жапырақты шоколад жүзімдігі немесе бес жапырақты акебия деп аталады, бұл Жапония, Қытай және Кореяға тән бұта. АҚШ және Еуропада сәндік және тағамдық өсімдік ретінде кеңінен қолданылады. Табиғи өсетін жерінде оны көбінесе төбелерде, қоршауларда, ағаштарда, орман шеттерінде, өзендер бойында және тау беткейлерінде кездестіруге болады. Ағаш тәрізді сабақтары сұрғылт қоңыр түсті және линзалы (жапырақшалы). Гүлдері шоғырланған сыпыртқы гүлшошасында орналасқан, шоколад хош иісіне ие және үш немесе төрт тостаған жапырақшасы бар. Жемістері - шұжық пішіндес бұршақтар, ішінде жеуге жарамды қалыпты массасы бар. Желатин тәрізді плацентациясында ақ қабықпен оралған тұқымдар болады, олардың дәмі тәтті.

Ас үй

Жемісінің құрамында ақ аждаһа жемісіне ұқсас тәтті, жұмсақ қабықшасы бар, оны негізінен Жапонияда маусымдық тағам ретінде жейді. Аз ғана ащы дәмі бар қабығы көкөніс ретінде қолданылады, ішіне фаршталған ет салынып, майда қуырылады. Акебия жемісі көбінесе жаңа күйінде желінеді, бірақ оны жүзімді бұтада толық ашылғаннан кейін жеу тиімді. Тұқымдары өте ащы, тіпті шайнағанда тамақ қышып, ыңғайсыздық тудыруы мүмкін. Сондықтан оларды түкіріп шығарады немесе жұтып қояды. Бұл жемістен джем, желе, сусындар дайындауға болады, тіпті оны смузилерге немесе мұзқаймаққа қосуға да болады. Гүлдері әдетте сәуір-мамыр айларында гүлдейді және шоколад емес, көбінесе ваниль немесе кейде мускат жаңғағына ұқсас хош иіс шығарады. (Галереядағы суретке қараңыз)

Дәрілік

Акебия квинатасын тұтыну, зертхана жағдайында семіздіктің алдын алуға, май жиналуын тиімді түрде азайтуға, сондай-ақ кеміргіштердің қанындағы холестерин деңгейін төмендетуге көмектеседі деп дәлелденген. Акебия бүйрек, бауыр және қан айналым жүйесіндегі химиялық процестерді реттеуге қабілетті, сондықтан оны үнемі тұтыну денсаулыққа пайдалы. Бұл жеміс дәстүрлі қытай медицинасында несеп жолдарының инфекциясын, сүт жетіспеушілігін және ревматоидты артритті емдеу үшін қолданылады.

Басқа

Дәстүрлі түрде жүзім бұталары себет тоқуға қолданылып келген, бұл осы өсімдіктің Шығыс АҚШ-та таралуын баяулатуға көмектесуі мүмкін. Кептірілген қабықтары жапондық құнарлылық тойларында пайдаланылған, ал олардың аналық безге ұқсас түрі әйелдердің құнарлылығын арттырады деген сенімдеме бар, бірақ мұндай пікірді қолдайтын ғылыми дәлелдер жоқ.

Өсіру

Акебия жақсы дренажға ие құмды топырақтарды және тұрақты суаруды жақсы көреді, бірақ құрғақшылыққа төзімді. Кейбір аймақтарда бұл өсімдік инвазивті түр болып саналады және одан аулақ болу керек. Бұл түр Ұлыбританияның және Еуропаның барлық аймақтарында (15-20 °C-қа дейін) төзімді деп есептеледі. Akebia quinata және, шындығында, барлық Akebia түрлері, егер генетикалық жағынан өзгеше өсімдікпен тозаңданбаса, жеміс бермейді (мысалы, аналық өсімдіктің еркек гүлдері немесе аналық өсімдіктің клонының еркек гүлдері аналық гүлдерін тозаңдандыра алмайды). Шұжық тәрізді жемістер алу үшін екі бөлек сорт немесе екі бөлек тұқымнан өсірілген екі акебия қажет.

Этимология

Акебия атауы жапон тіліндегі "акеби" деген халықтық атаудан келген. "Акеби" бастапқыда "ашу" – 開ける (akeru) және "жеміс" – 実 (mi) сөздерінен туындаған, себебі оның жемісі піскенде жарылады. "Quinata" сөзі "беске бөлінген" деген мағынаны білдіреді және, болжам бойынша, оның бөлінген жапырақтарына сілтеме жасайды. Алайда, ол бүкіл әлемде өсіріледі. Бұл картада жабайы және егілген өсімдіктердің кездесу орындары көрсетілген.

Солтүстік Америкадағы акебия

Akebia quinata – Шығыс жағалауының көп бөлігінде шағын инвазивті түр болып табылады және 1845 жылы әсемдік үшін өсірілетін өсімдік ретінде әкелінді. Бұл себебі, Солтүстік Америкада оның табиғи жауы немесе аурулары жоқ болғандықтан, ол еркін өсе алады. Көлеңкеге төзімділігі және толық күнге шыдай алу қабілеті оған өсірілген барлық жағдайларға бейімделуге мүмкіндік береді. Шығыс жағалауында Akebia quinata Флорида, Джорджия, Алабама, Луизиана, Теннесси, Оңтүстік Каролина, Солтүстік Каролина, Миссури, Кентукки, Виргиния, Батыс Виргиния, Огайо, Индиана, Иллинойс, Делавэр, Мэриленд, Пенсильвания, Нью-Джерси, Массачусетс, Вермонт, Коннектикут, Род-Айленд және солтүстікке қарай Мичиган мен Висконсин штаттарында кездеседі. АҚШ-тың Батыс жағалауында Akebia quinata кеңінен таралған инвазивті түрге айналмаған. Дегенмен, ол Вашингтон және Орегон штаттарында тіркелген.