Әлемдік саясат пен экономика үлгілері

Кіріспе

Әлемнің саяси және экономикалық үлгілері

Жаһандық саясат, сондай-ақ әлемдік саясат деп те аталады, бұл әлемнің саяси және экономикалық үлгілерін зерттейтін ғылым және зерттелу саласы. Осы саладағы орталық мәселе – әлеуметтік билік мәселелеріне қатысты саяси жаһанданудың түрлі процестері. Бұл ғылым қалалар, ұлттық мемлекеттер, мемлекеттік құрылымдары әлсіз мемлекеттер, көпұлтты корпорациялар, үкіметтік емес ұйымдар және халықаралық ұйымдар арасындағы қарым-қатынастарды зерттейді. Қазіргі талқылауларға ұлттық және этникалық қақтығыстарды реттеу, демократия және ұлттық өзін-өзі анықтау саясаты, жаһандану мен демократия арасындағы байланыс, қақтығыстар мен бейбітшілік зерттеулері, салыстырмалы саясат, саяси экономика және қоршаған ортаның халықаралық саяси экономикасы кіреді. Жаһандық саясаттың маңызды салаларының бірі – әлемдік саяси аренада заңдылық үшін күрес. Кейбір ғалымдар жаһандық саясатты халықаралық саясаттан (көбінесе халықаралық қатынастардың бір бөлігі ретінде қарастырылады) ерекшелендіреді, себебі ол "мемлекеттер аралық қатынастар мен келісімдердің басымдылығын қатаң баса көрсетпейді". Дегенмен, бұл айырмашылық авторлар мен саясаттанушылар арасында әрдайым сақталмайды, олар көбінесе "халықаралық саясат" терминін жаһандық саясатты білдіру үшін қолданады. Жаһандық саясатты субұлттық, ұлттық және халықаралық деңгейден асып түсетін саяси кеңістік ретінде елестетуге болады. Бұл елес жаһандық саясатты зерттеу саласы және тәжірибелер жиынтығы ретінде құрылымдайды. Ол тек жиырмасыншы ғасырдың соңында ғана маңызға ие болғанымен, тарихи тамырлары орта ғасырлардағы карта жасауға және колониализм мен теңіз саяхаттары арқылы Афро-Еуразия мен Америка арасындағы алғашқы байланыстарға дейін жетеді.

Өрісті анықтау

XIX ғасырдың соңынан бастап бірнеше топтар саяси қоғамдастықтың шеңберін ұлт-мемлекеттерден асырып, адамзаттың көп бөлігін, тіпті барлығын қамтуға ұмтылды. Осы интернационалистердің қатарында марксистер, адам құқықтарын қорғаушылар, экологиялық белсенділер, бейбітшілік жақтастары, феминистер және азшылық топтары бар. Бұл – әлемдік саясат туралы ойлаудың бағыты болғанымен, сол кезде бұл термин қолданылмады. Қазіргі заманғы әлемдік саясаттың қалыптасуы Еуропалық державалардың күшеу кезеңіне дейінгі түсініктерге негізделген. Олар экономикалық және әскери тұрғыдан әлемнің қалған бөлігін озуға қол жеткізді. Еуропалықтар өздерінің әлемдік үстемдігі арқылы өздерінің жүйелерін және көзқарастарын басқаларға таңды, әлемді тұтас бірлік ретінде қарастырып, әлемнің аймақтарын «жетілген» немесе «артта қалған» деп жіктеді. Олар ұлт-мемлекетті саяси ұйымның ең тиімді және жоғары формасы деп санады, сондықтан әлемдік саясатты бәсекелес мемлекеттердің гегемонияға ұмтылуының нәтижесі ретінде қарастырды. Қазіргі заманғы әлемдік саясат тұжырымы көбінесе олардың еңбектерімен, әсіресе 1972 жылғы «Трансұлттық қатынастар және әлемдік саясат» атты жұмысымен байланыстырылады. Бұл еңбекте авторлар мемлекеттік бағытталған халықаралық қатынастар көзқарастарының саясаттану немесе халықаралық қатынастарды зерттеуде қолдануға жарамсыз екенін, себебі жаһандану үрдісі күшейгенін дәлелдеді. Бүгінде әлемдік саясаттың практикасы құндылықтармен анықталады: адам құқықтарының нормалары, адам дамуының идеялары және интернационализм немесе космополитизм сияқты біздің бір-бірімізге қалай қатысуымыз керек деген сенімдер. Соңғы екі онжылдықта космополитизм жаһандық саясаттың маңызды даулы идеологияларының біріне айналды: cquote| Космополитизмді бүкіл әлемдегі барлық адамдардың ортақ саяси қатысуын қамтамасыз ететін жаһандық саясат ретінде анықтауға болады, сондай-ақ бұл қатысу этикалық немесе ұйымдық тұрғыдан басқа әлеуметтік байланыстардан басым болуы керек деп есептеуге болады. Бұл көзқарас пікірталас тудырып отыр:

Beginning in the late nineteenth century, several groups extended the definition of the political community beyond nation states to include much, if not all, of humanity. These internationalists include Marxists, human rights advocates, environmentalists, peace activists, feminists, and minority groups. This was the general direction of thinking on global politics, though the term was not used as such. The way in which modern world politics is implemented is structured by a set of interpretations dating back to the rise of the European powers. They were able to overtake the rest of the world in terms of economic and military power. Europeans, with their global supremacy, imposed their own system and views on others, through envisioning the world as a whole and defining the regions of the world as 'modern' or 'backward'. They saw nation statehood as the best and highest form of political organization, therefore viewing world politics as the result of the pursuit of hegemony by competing states. The modern world politics perspective is often identified with the works, in particular their 1972 work Transnational Relations and World Politics. Here, the authors argued that state centric views of international relations were inadequate frameworks to utilize in political science or international relations studies due to the increased globalization. Today, the practices of global politics are defined by values: norms of human rights, ideas of human development, and beliefs such as Internationalism or cosmopolitanism about how we should relate to each. Over the last couple of decades cosmopolitanism has become one of the key contested ideologies of global politics:
cquote| Cosmopolitanism can be defined as a global politics that, firstly, projects a sociality of common political engagement among all human beings across the globe, and, secondly, suggests that this sociality should be either ethically or organizationally privileged over other forms of sociality. This view has been subject to debate: