Кіріспе

1910 жылы Джозеф Конрадтың "Құпия серіктес" атты қысқа әңгімесі – поляк-британдық жазушы Джозеф Конрадтың 1909 жылы жазылған және алғаш рет 1910 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Harper's Magazine журналының екі санында жарияланған туынды. Кейіннен ол "Құрлық пен теңіз арасында" (1912) жинағына енгізілді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға бірінші тұлғадан баяндалады, онда есімдері аталмаған капитан әңгімеші болады. Жақында ғана алғашқы кемесіне командир болып тағайындалған ол, кеме де, оның экипажы да оған жаңа. Жас капитан, офицерлерінің таңғалуын тудырып, кешкі қарауылға шығады. Сол түні, экипаж палубада болмағанда, ол арқан баспалдағына жабысып, жартылай суға батқан, жалаңаш адамды көреді: ол Сефора кемесінен Леггат есімді бірінші офицер, бұл шығанақта тұрған жалғыз кеме. Ол кемеден қашып келгенін, кеме капитаны оны қатты дауыл кезінде бір матросты өлтіргені үшін тұтқындағанын айтады. Оның айтқанын тыңдаған соң, капитан оны ұстау үшін офицер шақырудың орнына, оған киім алып, өз кабинасына жасырады. Капитан Леггатта өзінің жастық шағының "көлеңкесін" көреді: екеуі де сыртқы түрі, жеке басының тарихы, теңіз тәжірибесі және армандары жағынан ұқсас. Айырмашылығы, Леггаттың бақытсыздыққа ұшырап, бір матроспен жанжалдасып, тайфун кезінде қақтығысқа түсіп, кеме жоғалуға айналған. Леггаттың күш-жігері кеме мен экипажды құтқарады, бірақ Сефора капитаны оны кісі өлтірді деген айыппен тізгіндейді. Жас капитан Леггаттың жағдайын түсінеді және оны қорғауға бел буады. Экипажтың жасырын жолаушы туралы білмеуі үшін жасалған қадамдарға көптеген алдау амалдары мен жақындағы қауіптер кіреді. Сефораның егде жастағы капитаны бірінші офицерінің қайда екенін білу үшін келгенде, жас капитан оның күдігін шеберлікпен жоққа шығарады. Өкінішке орай, Сефора капитаны ештеңе таппай қайтады. Жергілікті билік Леггаттың қашқанын біліп алады және ол тікелей жағаға жүзіп өтуге тырысса, тұтқындалуы мүмкін. Қолайлы жел пайда болады және капитан кемені теңізге шығаруға бұйрық береді. Леггаттың қашуына көмектесу үшін ол қайықты материкке жақын бір жерге апарып, Леггат жағаға жүзіп, көзге түспеуі үшін жағдай жасайды. Бұл маневр өте қауіпті, экипаж пен офицерлер капитанның ниетінен бейхабар болғандықтан, алаңдайды. Леггат қашып кеткеніне сенімді капитан бағытын жалғастырады.

Өмірбаян

Конрад 1909 жылдың соңында бірнеше апта ішінде "Сыр бөлісуші" повесін жазды, бұл оған "өте жылдам" болды. Конрад американдық баспасы Harper & Brothers және оның президенті полковник Джордж Харви оның туындыларын ерекше жақсы қабылдайтынын байқады. 1903 және 1913 жылдар аралығында олар оның бес романын және төрт қысқа әңгімесін жариялады. "Сыр бөлісуші" 1910 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Harper’s Magazine журналында жарық көрді. "Сыр бөлісуші" 1881 жылы Cutty Sark кемесінде болған оқиғаға негізделген. Cutty Sark кемесінің бірінші серігі – "жаман атқа ие, зұлым мінезді адам" – өзін серіктің қауіпті әрекеттерінен капстан таяқшасымен қорғаған бағынбас экипаж мүшесін өлтірген. Конрадтың Sephora кемесінен қашқан ойдан туған бірінші серігі Леггат, оны кісі өлтіруге итермелейтін жағдайлардың құрбаны ретінде бейнеленеді. Шындығында, Конрад Леггатты көбірек ұнату үшін Cutty Sark оқиғасы туралы хабарларды өзгерткен.

Конрадтың өзінің алғашқы кемесінің жаңадан тағайындалған капитаны ретіндегі тәжірибесі де "Сыр бөлісушіде" қолданылған, онда жас баяндаушы "кемеге жат адам" және "біраз жат адамдаймын" деп сипатталады.

Биограф Джойселин Бэйнстің сөзіне сәйкес, "Құрмет пен ар, адалдық пен сатқындықтың ерекше көріністері Конрадтың барлық туындыларында үнемі қайталап келетін тақырыптар болды. Ол 1909 жылы осы повесті жазғанда олар туралы ерекше ойланған."

Саналы бағалау

"Сырды бөлісуші" Конрадтың туындыларының ең көп талданғандарының қатарында, және ол туынды "көптеген пікірталас тудырған". Биограф Джослин Бэйнс "Сырды бөлісуші" - "күмәнісіз оның ең жақсы әңгімелерінің бірі" екенін мойындаса да, былай деп қосады: "Альберт Дж. Герард пен Дуглас Хьюит оған Конрадтың туындыларындағы маңызды рөлді тағайындап, оған менің ойымша, оның көтере алмайтын маңыздылықты жатқызды. Ол өте драматизмге толы, бірақ психологиялық және моральдық деңгейде, өте қарапайым."

Тақырып

Бейнстің сөзінше, «оқиғаның мәні» капитан мен қашқан бірінші офицер Леггат арасындағы жақын қарым-қатынас арқылы көрсетілген. Бұл екі адамның тағдыры алмастырылатынын, қарапайым, адал, сезімтал адамның кейбір әрекеттері оны «жер бетінде қашқын және жалқыға айналдыруы» мүмкін екенін көрсетеді. Әдеби сыншы Джоан Э. Штайнер екі адамның жеке тарихындағы, мансабындағы, дене бітімі мен моральдық құндылықтарындағы ұқсастықтарды атап өтеді, соның салдарынан жас капитанды «Леггатты өзінің көшірмесі ретінде қарауға» шақырады. Бэйнс Конрадтың капитаны өзінің көшірмесіне жаны ашығандығын айтады: Конрад Леггатты кінәлауға ниеттенбеді, бірақ оны құрметті адам деп санады, оның іс-әрекеттерін ұқсас жағдайда басқа да құрметті адамдар жасай алатындығын мойындады. Бэйнс капитан мен оның «көшірмесі» арақатынасындағы «моральдық дилемманың» жоқтығын жоққа шығарады. Леггат кемеден «еркін адам, жаңа тағдырға бет бұрып, мақтанмен жүзетін» болып кетеді.

Бэйнс пен әдеби сыншы Лоренс Гарланд Альберт Дж. Герардың капитанның көшірмесін оның бостандығына қауіп тудыратындықтан «қуып шығару» керек деген пікірімен келіспейді. Грейвер Герардың түсіндіруін қабылдамай, былай деп жазады: Леггаттың тартымдылығы зұлымдыққа емес, өзіне сенімділігі мен күшіне негізделген. Ақырында, капитан өзінің жамандыққа бейімділігі туралы ештеңе білмеді, ол тек кемесін сенімді басқаруды ғана үйренді. Әдеби сыншы Эдвард В. Саид Герардың «Құпия бөлісуші» атты талдауымен келіседі, оған сәйкес Конрадтың негізгі тақырыбы – «теңізші [капитан-баяндаушы] мен заңнан тыс [Леггат] арасындағы қақтығыс; сыртқы шындықтың қатал, қатесіз нысандары арасында бақылау орнатуға тырысатын адам мен ішкі және сыртқы жойқын, хаотикалық орманда батып кететін қараңғы тұлға арасындағы қақтығыс».

Штайнердің айтуынша, екі еселеу тәсілі, Конрадтың өнертабысы болмаса да, повесте маңызды бейне болып табылады. Шындығында, «басқа өзім», «жасырын өзім», «жасырын бөлісетін адам» деген сөздер жиі кездеседі: капитан Леггатты, өзінің көшірмесін он сегіз рет «көшірмем» деп атайды. Леггаттың көшірмесі және капитанның өзін-өзі тануға ұмтылуындағы оның әсері екіұшты. «Көшірме» капитанға тікелей жарасымды немесе нашар әсер ететін емес, ол «адам табиғатындағы ақылсыз және инстинктивті элементтер күштің де, әлсіздіктің де, жақсылықтың да, жамандықтың да көзі бола алатынын» ашуға көмектеседі. Штайнер Бэйнс пен Грейвер сыншыларымен келіседі, атап айтқанда, Леггаттың әсері теріс емес, керісінше оң.

Штайнер Леггаттың кетуі капитанның санасыздығының қайтадан жасырылуын және оның тұлғасының қайта бірігуін көрсетеді. Бәйендеуші өзінің көшірмесінің көмегімен жас және наив бірігуден өзін-өзі білу және өзін-өзі бақылау нәтижесінде жетілген бірігуге жетті.

Бейімделулер

Бұл оқиға 1952 жылы түсірілген "Бетпе-бет" фильмінің бір бөлігіне, сондай-ақ 1969 жылы К. Р. (Чак) Уоббтың бір актілік пьесасына бейімделді. Роберт Сильверберг 1987 жылы осы атпен ғылыми-фантастикалық жанрға бейімдеп жазды және ең жақсы повесть үшін Locus сыйлығын жеңіп алды. Оқиғадан шабыттанған "Құпия серіктес" атты фильмді Питер Фудаковский режиссерлік етіп, 2014 жылдың маусым айында Ұлыбританияда көрсетті.