Кіріспе
Білім беру жұмысының бір саласы – сыныпты басқару – мұғалімдердің сабақтарды оқушылардың бұзылу тудырмай, оқу процесіне кедергі келтірмейтіндей етіп ұйымдастыруға қолданатын процесі. Оған бұзылулардың алдын алу, сондай-ақ олар орын алған жағдайда тиімді түрде жауап беру кіреді. Мұндай бұзылулар қарапайым сыныптас аралық қақтығыстардан бастап, оқушылар арасындағы зорлық-зомбылық сияқты әлеуметтік ортаның күрделі бұзылуларына дейін жетеді, бұл зардап шеккен оқушылардың сабаққа назар аударуын қиындатады және олардың оқу үлгерімінің күрт төмендеуіне әкеледі. Көптеген мұғалімдер үшін бұл оқытудың қиын аспектісі. Осы мәселелердің туындауы кейбіреулерді оқыту саласын тастауға итермелейді. 1981 жылы АҚШ Ұлттық білім беру қауымдастығының мәліметінше, мұғалімдердің 36 пайызы егер тағы бір рет шешім қабылдаса, оқытушылыққа бармайтындарын айтқан. Бұл шешімнің басты себебі – оқушылардың жағымсыз көзқарасы және тәртіпсіздігі. Сыныпты басқару – оқу бағдарламасын тиімді жүзеге асыруға, оқытудың ең жақсы тәсілдерін әзірлеуге және оларды қолдануға мүмкіндік беретіндіктен, өте маңызды. Сыныпты басқару – мұғалімдердің оқу ортасын табысты құру үшін қолданатын әрекеттер мен нұсқаулар жиынтығы; ол оқушылардың белгіленген оқу талаптары мен мақсаттарына жетуіне оң әсер етеді. Барлық оқушылардың сапалы білім алуын қамтамасыз ету мақсатында, педагогтарды даярлау бағдарламалары педагогтар мен оқытушылардың сыныпты басқару дағдыларын жетілдіруге көбірек уақыт және күш жұмсауы тиімді болар еді. Мұғалімдер сыныпты басқаруды үйренуге жеткілікті назар бөлмейді, себебі жоғары білім беру бағдарламалары мұғалімнің осы дағдыны меңгеруіне баса назар қоймайды; керісінше, студенттерге қолайлы оқу атмосферасын құруға басымдық беріледі. Бұл құралдар мұғалімдерге болашақ ұрпақтарды тиімді және табысты оқытуға қажетті ресурстарды ұсынып, елдің болашақ жетістіктеріне кепілдік береді. Moskowitz & Hayman (1976) зерттеуіне сәйкес, мұғалім сыныптағы бақылауын жоғалтса, оны қайтару өте қиынға соғады. Сонымен қатар, Berliner (1988) және Brophy & Good (1986) жүргізген зерттеулер нашар сыныпты басқару дағдыларына байланысты туындаған жағдайларды түзетуге кеткен уақыт сыныптағы оқуға қатысу деңгейінің төмендеуіне әкелетінін көрсетеді. Оқушылардың пікірінше, тиімді сыныпты басқару мінез-құлық және оқу үлгеріміне қатысты талаптарды анық жеткізуді, сондай-ақ ынтымақтастыққа негізделген оқу ортасын құруды қамтиды.
Classroom management is the process teachers use to ensure that classroom lessons run smoothly without disruptive behavior from students compromising the delivery of instruction. It includes the prevention of disruptive behavior preemptively, as well as effectively responding to it after it happens. Such disruptions may range from normal peer conflict to more severe disturbances of the social class dynamics, such as bullying among students, which make it impossible for the affected students to concentrate on their schoolwork and result in a significant deterioration of their school performance. It is a difficult aspect of teaching for many teachers. Problems in this area causes some to leave teaching. In 1981, the US National Educational Association reported that 36% of teachers said they would probably not go into teaching if they had to decide again. A major reason was negative student attitudes and discipline. Classroom management is crucial in classrooms because it supports the proper execution of curriculum development, developing best teaching practices, and putting them into action. Classroom management can be explained as the actions and directions that teachers use to create a successful learning environment; indeed, having a positive impact on students achieving given learning requirements and goals. In an effort to ensure all students receive the best education it would seem beneficial for educator programs to spend more time and effort in ensuring educators and instructors are well versed in classroom management. Teachers do not focus on learning classroom management, because higher education programs do not put an emphasis on the teacher attaining classroom management; indeed, the focus is on creating a conducive learning atmosphere for the students. These tools enable teachers to have the resources available to properly and successfully educate upcoming generations, and ensure future successes as a nation. According to Moskowitz & Hayman (1976), once a teacher loses control of their classroom, it becomes increasingly more difficult for them to regain that control. Also, research from Berliner (1988) and Brophy & Good (1986) shows that the time a teacher must take to correct misbehavior caused by poor classroom management skills results in a lower rate of academic engagement in the classroom. From the student's perspective, effective classroom management involves clear communication of behavioral and academic expectations as well as a cooperative learning environment.
Дене жазасы
Соңғы уақытқа дейін дене жазасы бұзылған мінез-құлықты бақылау құралы ретінде кеңінен қолданылып келді, бірақ қазір көптеген мектептерде ол заңсыз. Оны кейбір жағдайларда Джеймс Добсон сияқты діни лидерлер әлі де қолдайды, бірақ оның пікірлері "қазіргі заманғы беделді сарапшылар ұсынған пікірлерден күрт өзгеше" және ғылыми дәлелдерге негізделмейді, оның орнына оның діни сенімдерін көрсетеді. Зерттеулерге сәйкес, сабақта Азияда қолданылатын ұрып-соғу сияқты тыйым салынған физикалық жазалар немесе тұрғызу сияқты жазалау тәсілдері оқушыларды немесе балаларды агрессивті етпейді. Нәтижелердің жағымсыз болуына тұрақтылық көбірек әсер етеді. Қазір АҚШ-тың және көптеген дамыған елдердің басым бөлігінде дене жазасына тыйым салынған. Оның тиімділігі ешқашан дәлелденбесе де, жазалау шаралары өте тең емес болды. Африкалық американдық еркектер ең көп жазаланған топ болды. 2006 жылы жүргізілген зерттеуде дене жазасын бастан өткерген оқушылардың 17,1 пайызы афроамерикандықтар, ал барлық оқушылардың 78,3 пайызы еркектер еді.
Оқытушылар мен оқушылар арасындағы жақсы қарым-қатынас
Сабақта жақсы мұғалім-оқушы қарым-қатынасының кейбір ерекшеліктері – тиімді деңгейдегі билік, ынтымақтастық, кәсібиліктік және ерекше қажеттіліктері бар оқушылар туралы хабардар болуды қамтиды. Билік – мұғалімнің оқушылардың мінез-құлқы мен оқу үдерісіне қатысты нақты мақсат пен бағыт беру қабілеті. Оқушылардың мінез-құлқына қатысты нақты күтулер мен салдарларын белгілеу арқылы тиімді қарым-қатынас құрылады. Мұндай күтулер сыныптағы әдеп пен мінез-құлық, топтық жұмыс, орындықта отыру, жабдықтар мен материалдарды пайдалану, сондай-ақ сабақ кезіндегі бұзылыстарды қамтуы мүмкін. Бұл күтулер сыныптағы барлық оқушыларға қатысты тұрақты түрде сақталуы керек. Тұрақсыздық оқушылар тарапынан әділетсіздік ретінде қарастырылады және мұғалімге деген құрметтің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Мұғалімнің сенімді мінез-құлқы оқушыға ойлар мен хабарламалардың тиімді жеткізілуін қамтамасыз етеді. Сенімді мінез-құлық тік дене күйі, ағымдағы жағдайға сәйкес дауыс ырғағын қолдану және орынсыз мінез-құлықты назарсыз қалдырмау арқылы, шаралар қолдану арқылы қол жеткізіледі. Мұғалім-оқушы қарым-қатынасын жақсартудың тағы бір тиімді тәсілі – кіріктіруші есімдіктерді қолдану. Мысалы, егер сыныпта оқушылар сабақтан ауып, тәртіпсіздік жасаса, мұғалім "сіздер жұмысқа қайта оралуыңыз керек" деген орнына "бізге бүгін көп жұмыс істеу керек, сонда жарайды" деп айтуы мүмкін. Мұғалім-оқушы арасындағы жақсы қарым-қатынасты орнатудың тағы бір әдісі – Уильям Пуркидің «үш мақтау және бір тілек» әдісі. Мақтаулар – мұғалімдің сұрау жасамас бұрын оқушыға айтатын жағымды пікірлері. Бұл мақтаулар оқушыны мұғаліммен ынтымақтасуға бейімделген ой-сезімге енгізуге көмектеседі. Мысалы: «Бүгін сабақта белсенді қатысқандарыңызға көп рахмет. Сіздің пікірлеріңізді тыңдауды ұнатамын. Менің ойымша, сіз талқылауға құнды білім қостыңыз. Егер сіз жауап беру алдында қолыңызды көтерсеңіз, басқа оқушылар да сізден үлгі ала алады деп ойлаймын».
Жоғары және төмен карталар
Уильям Пурки жасаған интервенциялық техника, мұғалімдер қолданады, студенттерге қажетті деңгейде басқаруды қамтамасыз етеді. "Төменгі карталар" – аздап араласып, мәселені шешуге бағытталған, жағдайды ушықтырмайтын интервенция. "Төменгі карталарға" мысалдар: қастың көтерілуі, оқушыға сыпайы қарау, сөйлеу кезінде оқушыға жақындау, оқушыны атымен шақырып, тыңдап отыр ма деп сұрау. "Жоғары карталар" – мәселені шешу үшін күшті шараларға бару. Мысалдар: оқушыны директордың кабинетіне жіберу, сабақтан кейін қалдыру, үйге хабарласу.
Өзін-өзі ұстайтын тәрбие
Асертивті тәртіп – мұғалімдерге сыныпта тәртіп сақтауға көмектесу үшін жасалған тәсіл. Асертивті мұғалімдер оқушылардың мінез-құлқын басқаруды қажет ететін жағдайларға сенімді түрде жауап береді. Асертивті мұғалімдер оқушыларды тәртіпке келтіргенде тікелей, сарказмға толы немесе жауыртқыш тон қолданбайды. Асертивті тәртіп – әлемдегі ең көп қолданылатын сыныпты басқару тактикаларының бірі. Ол оқушылардың бағынуын және мұғалімдердің қатаң болуын талап етеді. Бұл тәсіл агрессивті тәртіп пен асертивті тәртіп арасындағы айырмашылықты нақты көрсетеді.
Конструктивистік тәртіп
Конструктивистік, оқушыға бағытталған сыныпты басқару тәсілі, оқушының бұзылуына жауап ретінде берілетін тапсырмаларға негізделген, олар: (1) оқушыға орындауға оңай, (2) дамытуға ықпал ететін, (3) прогрессивті, яғни қажет болған жағдайда мұғалім қиындығын арттыра алатын, (4) оқушылардың қызығушылықтарына сәйкес, (5) мұғалімге басшылықты сақтауға мүмкіндік беретін және (6) сыныпта шығармашылық пен ойынға мүмкіндік жасайтын. Тәртіпті сақтау, оқушы тапсырманы орындағысы келетін тәртіптік тапсырмалар беруге, ал оқушы бастапқыда орындамаса, мұғалім тапсырманы жылдам көбейтуге келіседі. Оқушы орындағаннан кейін, мұғалімнің басшы (яғни, in loco parentis) рөлі бейбіт, шығармашылықпен және оқушылардың қажеттіліктерін ескере отырып, қайта орнатылады. Пайдасы деп есептелетін нәрселер: оқушылардың сенімінің артуы және қиындықтарға күш көрсету немесе зорлық-зомбылықпен қорқыту арқылы емес, шығармашылық шешімдер арқылы ұзақ мерзімді эмоционалдық пайда табу.
Мәдениетке бейім сыныптар
Мәдениетке сезімтал сыныпты басқару (CRCM) – барлық балалармен (жалғыз этникалық азшылық емес) мәдени тұрғыдан сезімталдықпен сыныпты жүргізу тәсілі. Бұл стратегиялар мен тәжірибелер жиынтығынан гөрі, мұғалімдердің басқару шешімдерін бағыттайтын педагогикалық тәсіл. Ол студенттердің өмірлік тәжірибесін, әлеуметтік оқуын, алдыңғы білімін және оқу стилін күнделікті сабақтарда пайдаланатын мәдениетке жауап беретін оқытудың табиғи жалғасы болып табылады. Мәдениетке сезімтал сынып басқарушылары ретінде мұғалімдер өздерінің көзқарастарын және құндылықтарын таниды, олардың мінез-құлыққа және оқушылармен өзара әрекетке қоятын үміттеріне, сондай-ақ оқытудың қандай болуы керек екендігіне қалай әсер ететіні туралы ойланады. Дәстүрлі сыныпты басқару бойынша көптеген зерттеулер бар және мінез-құлық мәселелерін шешуге арналған көптеген ресурстар қолжетімді. Алайда, мұғалімдердің мәдени құзыреттілігі жеткіліксіз болған жағдайларда олар осы салада қиындықтарға тап болатынына қарамастан, CRCM бойынша зерттеулер өте аз.
and values and reflect on how these influence their expectations for behavior and their interactions with students as well as what learning looks like. There is extensive research on traditional classroom management and a myriad of resources available on how to deal with behavior issues. Conversely, there is little research on CRCM, despite the fact that teachers who lack cultural competence often experience problems in this area.
Қатаңдық, жаза немесе сыйлықсыз тәрбие
Стресссіз тәртіп (немесе DWS) – Марвин Маршалл әзірлеген және 2001 жылғы «Стресссіз тәртіп, жазалар немесе сыйақылар» кітабында сипатталған K 12 тәртіп пен оқыту тәсілі. Бұл тәсіл жастарға ішкі мотивацияның құндылығын үйретуге бағытталған. Оның мақсаты – жастарда жауапкершілік пен өзін-өзі тәрбиелеуге ұмтылыс ояту, сондай-ақ білім алуға күш салуға ынталандыру. DWS-тің ең маңызды ерекшеліктері – ол толығымен мәжбүрлеусіз (бірақ шектен шығармайтын) және сыртқы ынталандыру көздеріне сүйенетін Скиннерлік мінез-құлықтан өзгеше көзқарас ұстанады. Марвин Маршалл кітабында үш қағиданы сақтау қажеттігі айтылған. Бірінші қағида – «Позитивтік», онда ол: «Мұғалімдер негативті жағдайларды позитивтікке айналдыруды үйренуі керек. «Жүгірмеңіз» деген ескерту «Дәліздерде жүрейік» деп өзгереді. «Сөйлеуді тоқтатыңыз» дегеніңіз «Бұл тыныш уақыт» дегенге айналады». Марвин Маршалл айтқан екінші қағида – «Таңдау», ол былай дейді: «Таңдауға жауапты жауап беру және импульсті бақылауға оқыту арқылы студенттер өз импульстарындан зардап көрмейді». Үшінші қағида – «Ойға салу», «[өйткені] адам басқа адамды уақытша ғана бақылай алады және ешкім басқа адамды толығымен өзгерте алмайды, сондықтан басқаларда өзгерістерді іске асырудың ең тиімді тәсілі – ойға салатын сұрақтар қою».
Үйрену мақсаттарын икемді етіп қою
Оқытушылар нақты оқу мақсаттарын көрсете отырып, тиісті деңгейдегі күш-қуат таныта алады, сондай-ақ сыныптың қажеттіліктеріне қарай өзгертілетін оқу мақсаттарын ұсына отырып, қатысу деңгейін де реттей алады. Оқушыларға бірлік басталғанда өз оқу мақсаттары мен нәтижелеріне қатысуға мүмкіндік беру, оқытушы мен оқушы арасында ынтымақтастық пен өзара түсіністікке жетелейді. Оқушыларды оқыту процесіне тартудың және олардың пікірін ескерудің бір жолы – басшылық рубрика негізінде олар қандай тақырыптарды ең қызықты деп санайтындарын сұрау. Бұл тәсіл оқушылардың қызығушылығын арттырып, мұғалімнің олардың мүдделеріне қызығушылық танытқанын көрсетеді. Оқушылар өз кезегінде жақсы нәтижелерге қол жеткізеді және өзара құрметке ие болады. Оқу мақсаттарын оқушылар көре алатын және қажет болғанда қарап тұра алатын жерге жариялау мақсаттарды іске асыру үшін маңызды. Оқу мақсаттарын анық қойып, оларды құпияламаңыз. Мұғалім нені күтетінін білмейтін оқушылар материалды оқып-үйренуде қиындық көреді және сабақты түсінбейді. Егер мұғалім мақсатты анық білсе, сабақ тиімді өтеді және ол әрбір оқушыны сол ортақ мақсатқа жетелеуге мүмкіндік алады.
Жақсы мінез-құлық ойыны
Жақсы Мінез-құлық Ойыны (GBG) – бұл 1969 жылы Барриш, Сондерс және Вольф қолданған "сыныптағы мінез-құлықты басқаруға арналған тәсіл". Ойын сыныптың барлық оқушысы белгілі бір мінез-құлықты көрсеткен жағдайда (немесе қажетсіз мінез-құлықтың белгілі бір шегінен аспағанда) сыйлыққа қол жеткізуді немесе сыйлықтан айырылуды қамтиды. GBG қажетті мінез-құлықты күшейту (мысалы, сұрақ қою) немесе қажетсіз мінез-құлықты азайту (мысалы, орыннан тұру) үшін қолданылуы мүмкін. GBG мектепке дейінгі жастағы балалармен де, жасөспірімдермен де қолданылған, алайда көптеген жағдайларда оны дамуы қалыпты оқушылармен (яғни дамуында кемістігі жоқ балалармен) қолдануға болады. Сонымен қатар, бұл ойын "әдетте оқушылар мен мұғалімдерге ұнайды және олардың қолдауына ие".
Оң сыныптар
Роберт ДиДжиулио "позитивті сыныптар" деп аталатын жаңа тәсілді әзірледі. ДиДжиулионың пікірінше, сыныптағы жағымды атмосфера төрт фактордың нәтижесінде қалыптасады: мұғалімдердің оқушыларына деген қарым-қатынасы (рухани өлшем), сынып бөлмесінің орналасуы (физикалық өлшем), оқу материалдарын оқыту шеберлігі (оқу-әдістемелік өлшем) және оқушылардың мінез-құлқына қатысты тиімді әрекеттер (басқарушылық өлшем). Позитивті сыныптарда оқушылардың қатысуы мен бірлескен жұмысы қауіпсіз және сенімді ортада ынталандырылады. Сыныптағы жағдайды жақсарту үшін оқушылардың есімдерін қолдану, мүмкіндік болғанда таңдау жасауға рұқсат ету және оқушыларға сенім білдіру қажет. Сондықтан, біз ұстаздар, күн сайын оқушылардың өзіне сенімділігін арттырып, жақсы сезінуіне көмектесуге мүмкіндік аламыз. Олардың отбасындағы жағымсыз жағдайларға қарамастан, мақтау арқылы өзін-өзі бағалауын көтеру, оларды жалғыздық, депрессия және ашу сезімдерімен күресуге көмектесу, адам ретінде өздерінің құндылығын сезінуіне және оны құрметтеуіне жәрдемдесу арқылы оқушылардың мінез-құлқы жақсарып, болашақтағы қауіп-қатерлерден сақтануға болады.
Сыныпта мақтау
Сабақта мінез-құлыққа қатысты нақты мақтауды (BSP) қолдану оқушыларға және сыныпты басқаруға көптеген оң әсерлер тигізуі мүмкін. BSP – мұғалім оқушының дәл сол кезде көрсететін мінез-құлқы үшін мақтайтын кезде қолданылады. Мысалы, оқушы әдетте өз орнында отыруда қиындыққа тап болуы мүмкін, бұл сыныпта бұзылыс тудырады. Оқушы өз орнында отырса, мұғалім оның осы мінез-құлқы үшін мақтан тұтатынын айтуы мүмкін. Бұл оқушыға жағымды мінез-құлқы үшін мақұл болғандай сезінуге көмектеседі және осы жағымды мінез-құлқының қайта орын алу мүмкіндігін арттырады.
Уақытты басқару ретінде
Оқыту туралы кіріспе мәтінінде Каучак пен Эгген (2008) сыныптағы басқаруды уақытты басқару арқылы түсіндіреді. Каучак пен Эгген үшін сыныптағы басқарудың мақсаты – тәртіпті сақтау ғана емес, сонымен қатар оқушылардың оқуын тиімді ету. Олар сабақ уақытын төрт өзара байланысты санатқа бөледі: жоспарланған уақыт, оқу процесіндегі уақыт, оқуға белсенді қатысу уақыты және академиялық оқу уақыты.
Академиялық оқу уақыты
Академиялық оқу уақыты студенттер оқу қызметтеріне белсенді қатысып, сәтті орындаған кезде пайда болады. Тиімді сынып бөлмесін басқару академиялық оқу уақытын арттырады.
Бөлінген уақыт
Бөлінген уақыт – оқытуға, оқуға, сыныптағы күнделікті процедураларға, қатысуды тексеруге және жарияламалар жасауға немесе жеткізуге арналған жалпы уақыт. Бөлінген уақыт – әрбір оқушының сабақ кестесінде көрсетілген уақыт, мысалы, "Кіріспе алгебра: 9:50–10:30" немесе "Көркем өнер: 1:15–2:00".
Алынған уақыт
Алынған уақыт тапсырмамен айналысқан уақыт деп те аталады. Алынған уақытта оқушылар оқу қызметтеріне белсенді түрде қатысады – сұрақтар қойып, оларға жауап береді, жаттығулар мен есептерді орындайды, қойылымдар мен презентациялар дайындайды және т.б. Бұл мектеп күнінің маңызды бөлігі, себебі оқушылар белсенді қатысқанда білім алады.
Оқыту уақыты
Оқу уақыты – сыныптағы күнделікті процедуралар аяқталғаннан кейін қалған уақыт. Яғни, оқу уақыты – оқыту мен оқудың тікелей жүзеге асырылатын уақыты. Мысалы, мұғалімдер сабақты бастамас бұрын екі-үш минутты тізімді тексеруге жұмсауы мүмкін. Мұғалімнің күнделікті жұмыстарға жұмсайтын уақыты сабақ беруді күрт шектеуі мүмкін. Мұғалімдер тиімді болу үшін сыныпты басқаруды меңгеруі керек.
Жиі кездесетін қателер
Сабақта тәртіпті сақтау мақсатында мұғалімдер сыныпты басқарудың нақты әдістерін еске алады және сыныпта белгілі бір стратегиялар қолданылғанда, олардың оқушыларға қалай әсер ететінін қарастырады. Мұғалімдер әр стратегияны оқу бағдарламасына қалай тиімді енгізуге болатынын ойластырады, осылайша оқушылардың қарсылығын тудырмауға тырысады. Мұғалімдердің көп жасайтын қателігі – проблемалық мінез-құлқының себебін ескермей, тек сыртқы көрінісіне қарай анықтау. Оқушылар сыныпты басқарудың әдістеріне қалай жауап беретінін ескере отырып, мұғалімдер өз оқушылары үшін ең тиімді стратегияларды жоспарлай алады. Егер шаралар проблемалық мінез-құлқының нақты себептерін жоюға бағытталған және жекелендірілген болса, олар тиімді болу ықтималдығы жоғары. Сырттай ұқсас болатын екі оқушының мінез-құлқы әртүрлі себептерге байланысты болуы мүмкін, сондықтан оларға әртүрлі шаралар қажет болуы мүмкін. Мұғалімдер оқушылар өзгеретініне байланысты, өз әдістерін жыл сайын өзгерту қажеттігін түсінуі керек. Кез келген тәсіл барлық балаға сәйкес келмейді. Мұғалімдер икемділікке үйренуі керек. Тағы бір жиі кездесетін қателік – мұғалімнің қолданылған тәсіл нәтиже бермегенде, көңілі толып, жағымсыз сезімге ие болуы. Дегенмен, зерттеулер басқа оқушыларды қорлау сияқты проблемалық мінез-құлқына назар аудармау, осы мінез-құлқының жасаушылары тарапынан жасырын мақұлдау ретінде қабылдалып, жағдайды нашарлататынын көрсетеді.