Кіріспе

Ерте ренессанс дәуірінің итальян суретшісі Доменико ди Бартоло (шынайы аты Доменико Гецци), Асяно, Сиенада туған, ренессанс дәуірінің ерте кезеңіндегі сиендік суретші. Жорджо Вазари «Ең ұлы суретшілер, мүсіншілер және сәулетшілердің өмірі» атты еңбегінде Домениконың Таддео ди Бартолоның немере інісі болғанын айтады. Флоренцияның жаңа стилінің ықпалымен, Доменико ди Бартоло Флоренциядағы тапсырыс берушілерден тапсырыс алған жалғыз сиендік суретші болды. Сиенада ол Лоренцо ди Пьетроның (Веккиетта атымен белгілі) жұмысына қабылданды, Санта-Мария-делла-Скала ауруханасының паломниктер залындағы «Ауруларды күту» фрескасын орындауға көмектесті. Домениконың есімі алғаш рет 1420 жылы тіркелген, ол және бірнеше басқа сиендік суретшілер Сиена соборында сурет салу жобасының бөлігі ретінде жұмыс істеді. 1428 жылы ол суретшілер гильдиясының (ruolo dei pittori) тізімінде шебер ретінде алғаш рет тіркелді. 1433 жылы ол «Қасиеттілермен оралынған Құдай ана мен бала» суретін де салған. Ренессанс ғалымы Брюс Коул Домениконың «Пәктік Құдай анасы мен періштелер» туындысын «алғашқы сиендік Кватрочентоның ең әдемі туындыларының бірі» деп атайды. Жакопо мен Домениконың кәсіби қарым-қатынасын көрсететін бір жағдай – Жакопо Сиена соборының жұмыстарына бақылаушы оператор болып сайланғаннан кейін Доменико ди Бартоло сакристияда сурет салуға жұмыс алғаны туралы жазбаша куәлік. Брюс Коул сияқты ғалымдар Домениконың «Пәктік Құдай анасын» мақтайды, өйткені ол сол кездегі кез келген сиендік суреттен ерекшеленеді. Бұл бірнеше техникалық және стильдік себептерге байланысты, олардың барлығы Доменико ди Бартолоның әріптес суретшілерден бейімделу және байқау қабілетін көрсетеді. Әсіресе, өнер сыншылары Домениконың суреттерін оның күшті мүсіндік сілтемелері үшін мойындайды, олардың көпшілігі Жакопо делла Кверсия стиліне сәйкес келеді. Суреттің композициясы өте көлемді және үшбұрышты бейнеленген Құдай анасымен орталықтандырылған. Оның артында бес періште тұр, олар суретке қозғалыс пен тереңдік беретін жартылай шеңбер құрайды. Мазаччоның бүгінгі күнге дейін сақталған бірнеше Құдай анасының панельдеріне сілтеме жасай отырып, олардың Домениконың Құдай анасымен ұқсастығы – ірі тұлғалардың жалпы бейнеге мүсіндік тұрақтылық пен салмақтылықты сезіндіретін басым геометриялық формаларды жасауы. Сондықтан, түс, геометриялық бағдар, киімдер және бет-әлпеттер Домениконың алғашқы шәкірттік білімін Флоренциялық ықпалы бар Сиенадағы біреуден алғанын көрсетеді. Брюс Коул ұсынған екі мүмкін үміткер – Паоло ди Джованни Фей немесе Таддео ди Бартоло. Мазаччо табиғатты еліктеудегі, суреттерінде өмірге ұқсас қозғалыстарды қайта құрудағы және суреттерінде үш өлшемділікті жасаудағы тұрақты табысы үшін мақталды. Домениконың Мазаччоның суретіне назар аударуы білім беру тәжірибесі болды, өйткені ол кейінірек «Пәктік Құдай анасында» дөңгелек доға композициясы деп аталатын көркемдік техниканы қолданды. Суретте де Сиенада Джентиле да Фабриано танымал болған тәсілде бейнеленген Құдай ана: итальян суретшісі өзінің халықаралық готикалық сурет салу стилімен танымал болды. Осы уақыт аралығында Құдай ананы осыған ұқсас түрде суреттеген басқа суретшілер – Джованни ди Паоло 1427 жылғы Бранчини Құдай анасы үшін және Андреа ди Бартоло кішіпейілділік Құдай анасы үшін. Алдын ала қысқартылған нимбтер мен Құдай анасының тәжі Доменико ди Бартолоның суреті орындалған кезде сирек кездесетін, оларды тек Мазаччо жасаған Пиза алтарында ғана табуға болады. Сондай-ақ, онда Мазаччоның Пизадағы алтарындағы Мәсіх жүзім жеп отырған бейнесі бейнеленген, аузында саусақтары бар сәбидің суреті бар. Домениконың «Пәктік Құдай анасы» дене тондарының жарық пен көлеңкесін сәтті бейнелейді, бұл да Мазаччо стилімен жасалады. Алайда, танымал британдық өнер тарихшысы Джон Поуп Хеннесси өзінің мақалаларында Доменико ди Бартоло толыққанды Мазаччо стиліндегі суретші бола алмайтынын айтады. Филиппо Липпи немесе Андреа ди Джусто сияқты суретшілер өздерінің кейіпкерлерін қатаң түрде бейнелесе, Доменико ди Бартолоның кейіпкерлері белгілі бір «готикалық икемділікке» ие. Джорджо Вазари өзінің мансабында Доменико ди Бартоло Флоренция шіркеулері үшін алтарлық суреттер салғанын атап өтті, бұл Домениконың Ренессанс өнерінің Флоренциялық аспектілерін талдап, қорытындылауға қабілетті екенін растайды. Дегенмен, көптеген сиендік және жалпы ренессанс өнерінің сыншылары Домениконы әлі де Сиеналық суретші деп санайды, ол Флоренциялық талғамдарды қабылдаған, бірақ прогрессивті Флоренциялық суретші емес. Оның «Пәктік Құдай анасы» туындысы Сіеналық туынды ретінде қарастырылады, және көптеген өнер тарихшылары Доменико сол кезде жас суретші болғанын және жаңа идеяларға қызығушылық танытқанын, бірақ бәлкім, оларды толыққанды қабылдамағанын қорытындылайды. Ол өзінің заманындағы өнер әлемімен таныс болды және Сиеналық Тречентодан қасиетті суреттерді ұнатумен белгілі болды, соның салдарынан көптеген Сиеналық өнер туындыларының жасалуына әсер етті. Домениконың «Пәктік Құдай анасында» суреттегі әдеттегі сәлемдеме – «Ave Maria» «Ave Stella Maris» терминімен ауыстырылды, яғни «Теңіз жұлдызына сәлем». Бұл ежелгі атрибут Мария есімі үшін христиан этимологиясында ерте пайда болған, бірақ Бернардинодан бұрын осы терминнің мағынасы туралы осыншалықты егжей-тегжейлі жазған автор жоқ. Бранди фреска панелінің архитектурасы туралы пікір білдіреді, ол толыққанды перспективада болмаса да, төменнен қарағанда сәтті көрінеді. Бұрын айтқандай, Жакопо делла Кверсия сайланғанға дейін қандай да бір серіктестік болғаны анық, өйткені Доменико собор үшін туындыларды аяқтауға шақырылған уақыт тиімді болды. Өнер тарихшысы Карл Стрельке байқағандай, үстіңгі жиектердің нүктелі қысқаруы және Құдай анасының ішкі жағының төменгі көзқарасы сурет композициясының бастапқыда басқа өлшемдерге ие болғанын көрсетеді. Аурухана Сиена соборы мен Опера дель Дуомоның қасында ыңғайлы жерде орналасқан. Өндірілетін әр фреска аурухананың қайырымдылық жұмысына сілтеме жасайтын болады. Доменико ғимараттағы өнер туындыларына үлес қосатын қарапайым суретші болды. Паломниктер залын безендіру жобасы алғаш рет Джованни ди Франческо Буззикелли (1434–1444) ұсынды. Джованни Веккиеттаны және Доменико ди Бартолоны жобаны жүзеге асыруға шақырды. Олар екеуі де залды күнделікті өмірдің шындығын көрсететіндей етіп жаңартты. Стрельке атап өткендей, осы аурухана қабырғасы үшін тапсырыс туралы ешқандай құжаттама жоқ. Ол сондай-ақ Доменико ди Бартоло (сондай-ақ Веккиетта) салған фрескалар бүгінгі күнге дейін сақталған, бірақ олар біртұтас көркемдік көрініс ұсынады, бірақ аурухана архитектурасымен байланысты кадрларды өзгерту және қиындықтар тудырды. Доменико аурухананың безендірілуінде қандай қызмет атқарғаны белгісіз, және ол жобаның жоспарлаушысы немесе директоры болғаны туралы ешқандай жазба жоқ.

Ауруларды күту

Домениконың алты фрескасының біріншісі "Ауруларды күту" деп аталады, оған Доменико латынша жазумен қол қойып, 1440 жылға датар. Фрескада аурухана палатасының ішкі көрінісі ерекше еңбекпен бейнеленген. Дәрігерлер мен медбикелер науқастарға көмектесіп, басқа да игіліктер жасап жатыр. Фресканың орталық алғы жағында науқастың аяғын жуу көрсетілген, бұл Мәсіхтің өзі шәкірттерінің аяқтарын жуған танымал суретіне тікелей сілтеме жасайды. Бүкіл сурет бойында Доменико костюмдердің түсін және олардың шебер жасалған әшекейлерін айқын көрсетеді. Шын орынды осылай бейнелеуі үшін Доменико Веккиеттаның еңбектерін ұстанған деген пікір бар, олар екеуі де Сиена өнерінде жаңа сипаттамалық реализм саласын ашты. Сол кездегі Джентиль да Фабриано және Пизанелло сияқты суретшілер де пейзаждарды реалистік немесе натуралистік бейнелеген, бірақ олар көбінесе қиял мен шығармашылықтан туған суреттер жасаумен танымал болды. Сондықтан, Доменико мен Веккиетта үшін нақты бір орынды еліктейтін суреттер жасау өнер әлемінде жаңалық болды. Домениконың фрескалары Сиена өнеріндегі көрермендерге визуалдық түйсіндіктерді ұсынатын алғашқы туындылардың бірі болып табылады.

Табылған балалардың тәрбиелеуі мен қалыңдығы

Домениконың екінші ең танымал фрескасы «Табылған балалардың тәрбиесі және құдайы» деп аталды. Суретте бағытталған барлық негіздер дерлік толығымен сәулеттік құрылымға байланысты. Суретте үлкен аркалары бар, егжей-тегжейлі, күрделі ғимараттың астында табылған балалардың құдайы бейнеленген. Басым архитектуралық шешімдерінің арқасында, фрескадағы тұлғалар математикалық дәлдікпен кеңістіктік құрылымда жасалған және орналасқан, онда барлық ортогоналдар сурет көкжиегіндегі бір «жоғалатын» нүктеде бірігеді. Бұл фресканы оның заманы үшін ерекше ететін нәрсе – өлшенетін, математикалық түрде бейнеленген кеңістігі, бұл Quattrocento-ның бірінші жартысында Сиена суретшілігінде сирек кездесетін қасиет. Әрине, Домениконың фрескаларының бірін мұндай дәлдікпен бейнелеу шешімі Флоренция суретшілігінің реалистерінің, мысалы Масаччо, Мазолино да Паникале және Филиппо Липпидің ықпалында болған болуы керек. Дегенмен, Брюс Коул бұл фреска Домениконың Сиеналық ата-бабалары мен Флоренциялық замандастарына қарағанда эксцентрикалық және стильдік жағынан алыс екенін жазады. Коул фресканың «реализм мен қиялдың, жақындық пен қашықтықтың ерекше үйлесімі» екенін айтады. Осы себепті суреттің жалпы әсері оның реалистік шешіміне қайшы келеді. «Табылған балалардың тәрбиесі және құдайы» фрескасындағы ең ұсақ бөлшектерді еден плиткаларында, кілемдерде, әшекейленген киімдерде және еденнен төбеге дейінгі қалыптарда табуға болады.

Соңғы фреска

Доменико алты фресканың барлығын уақытында аяқтауға шамасы келмеді. Алтыншы фресканы толық аяқтай алмағандықтан Домениконың ауруханамен арақатынасында қиындықтар туды. Бұған қоса, аурухана Доменикоға "Madonna della Misericordia" суретін салуды тапсырған еді, бірақ ол да оны аяқтауға үлкермеді. Стрехке Домениконың тәжірибеден өтуі және жалақысының кемуіне куә болатын құжаттарды ұсынады. Стрехке Домениконың жұмысын аяқтамауының негізгі себебі – ауру екенін, ал ол ауырғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болғанын айтады.

Соңғы жылдар

Ди Бартолоның соңғы тапсырысы Сиена қалалық сарайының (Palazzo Pubblico) Бикчерна канцеляриясындағы Құдай ананың тәж киюі фрескасы болды. Ол төрт періште басын салуды бастады, бірақ 1445 жылы қайтыс болғандықтан жұмысы тоқтап қалды. Ұзақ өтпей, бұл фресканы тағы бір сиендік суретші – Сано ди Пьетро аяқтады.