Кіріспе

Италиялық суретші (1478–1510)

Джорджоне (dʒorˈdʒoːne, /UK/, /dʒ//ɔr//dʒ//i/'/əʊ//n//eɪ//, // //n//i/, /US/, /dʒ//ɔr/'/dʒ//əʊ//n//i/; туған аты Джорджо Барбарелли да Кастельфранко; 1477–78 немесе 1473–74 – 17 қыркүйек 1510) – жоғары Ренессанс дәуіріндегі Венеция мектебінің итальян суретшісі, ол отыз жасында қайтыс болды. Ол туындыларының жұмбақ ақындық сипатымен танымал, бірақ оған анық атрибуцияланған бар болғаны алты шамасында сурет бар. Оның туындыларының мәні мен тұлғасына қатысты белгісіздік Джорджонеді еуропалық өнердегі ең құпия тұлғалардың біріне айналдырды. Өзінен кіші замандасы Тицианмен бірге итальяндық Ренессанс кезеңінің сурет салу мектебін құрды, оның ерекшелігі – түс пен көңіл-күйді пайдалану. Бұл мектеп дәстүрлі түрде Флоренция суретімен салыстырылады, ол көбінесе сызықтық дизайнға негізделген стильде болды.

Өмір

Джорджоне өмірі туралы аз мәлімет Джорджо Вазаридің «Ең үздік суретшілер, мүсіншілер және сәулетшілер өмірі» кітабында келтірілген. Ол Венециядан 40 шақырым қашықтықтағы Кастельфранко Венето деген шағын қаланың тумасы. Оның аты кейде Zorzo деп те аталады; Giorgione (немесе Zorzon) атауының мағынасы «Үлкен Джордж» деп аударылуы мүмкін. Ол бала кезінде Венецияға қашан барғаны белгісіз, бірақ стильдік деректер Карло Ридольфи айтқандай, оның Джованни Беллиниден тәлім алғанын көрсетеді; ол сол жерде қоныстанды және шебер ретінде танылды. Замандастарының құжаттарында оның таланты ерте танылғаны айтылған. 1500 жылы, жиырма жасқа толған шағында, ол дож Агостино Барбариго мен кондотьер Консалво Феррантенің портреттерін салуға таңдалды. 1504 жылы ол туған қаласы Кастельфранко соборында басқа кондотьер, Маттео Костанцоның есіне арнап алтарьлық сурет салуға тапсырыс алды. 1507 жылы Ондық кеңестің бұйрығымен ол Дож сарайының қабылдау залы үшін (тақырыбы белгісіз) сурет үшін жартылай төлем алды. 1507-1508 жылдары ол өзінің буын суретшілерімен бірге Венецияда жаңадан салынған Fondaco dei Tedeschi (немесе неміс саудагерлерінің үйі) сыртын фрескамен безендіруге жұмыс істеді. Бұл жұмыстардың қазірге дейін сақталғандары өте аз. Вазари 1500 жылы Тоскана шебері Венецияға келген кезде Леонардо да Винчимен кездескенін айтады. Барлық деректер Джорджониді ерекше және романтикалық сүйкімділікке, үлкен махаббатқа және музыкаға құмар адам ретінде бейнелейді, ол өнерінде өз заманының Венеция өмірінің поэтикалық меланхолиясымен сіңген сезімталдық пен қиялшылдықты көрсетеді. Ол сондай-ақ, оның Венеция суретшілігіндегі жетістігі Леонардоның Тоскана суретшілігінде жиырма жылдан астам бұрын жасаған жетістігіне ұқсас екенін көрсетеді. Ол Тицианмен тығыз байланыста болды; Вазари Тициан Джорджонидің шәкірті болған десе, Ридольфи олар екеуі де Джованни Беллинидің шәкірттері болған және оның үйінде бірге тұрған деседі. Олар Fondaco dei Tedeschi фрескаларында бірге жұмыс істеді, ал Тициан Джорджони қайтыс болғаннан кейін оның кем дегенде бірнеше суретін аяқтады, бірақ қайсысы екені әлі де даулы. Джорджоне сонымен қатар жаңа тақырыптарды енгізді. Алтарьлық суреттер мен портреттерден басқа, ол ешқандай оқиғаны баяндамайтын суреттерді салған, олардың библиялық немесе классикалық екеніне қарамастан, оқиғаны айтуға тырысса да, іс-қимылды елемей, лирикалық немесе романтикалық сезімдердің формасы мен түсін ғана бейнелеген, дәл музыкант оларды дыбыстармен бейнелейтіндей. Өте батыл және шеберлікпен жаңашылдыққа ұмтылып, ол бір кезде өз замандастары мен тікелей ізбасарларына, соның ішінде Тицианға, Себастьяно дель Пьомбоға, Пальма-ил-Веккьоға, Карианиге, Джулио Кампаньолаға (және оның інісіне) және тіпті өзінің көрнекті ұстазы Джованни Беллиниге зор әсер етті. Венеция құрлығында Джорджонизм Морто да Фелтреге, Доменико Каприолоға және Доменико Манчиниге күшті әсер етті. Джорджоне 1510 жылдың 17 қыркүйегінде сол кездегі оба індетінен қайтыс болды. Ол әдетте Венеция лагунасындағы Повелья аралында қайтыс болып, жерленген деп есептелген, бірақ 2011 жылы алғаш рет жарияланған мұрағаттық құжат оның өлімін Лазаррето Нуово аралында көрсеткен; екеуі де оба кезінде карантин орындары ретінде пайдаланылды. 1510 жылдың қазаны - Изабелла д’Эсте Венециялық досына Джорджонидің суретін сатып алуын сұраған хаттың күні; хаттан ол оның қайтыс болғанын білгені көрінеді. Бір айдан кейін келген жауапта суретті ешқандай бағаға алу мүмкін емес екені айтылған. Оның есімі мен еңбектері ұрпақтарға әлі де әсер етеді. Бірақ оның заманы мен мектебінің мұралары арасында оның шығармасының қандай екенін анықтау және оны оның ықпалымен шабыттанған басқа адамдардың ұқсас шығармаларынан ажырату өте қиын мәселе. Бір ғасыр бұрын Джорджоне үшін оның стиліне ұқсайтын кез келген суретті талап еткен «Pan Giorgionismus» жақтастары қазір жоқ болса да, сол кездегідей, осы суретшінің суреттері бар деп мойындайтын суреттердің тізімін жарты ондыққа дейін қысқартатын сыншылар әлі де бар.

Шығармалары

Өзінің туған қаласы Кастельфранко үшін Джорджоне Кастельфранко Мадоннасын суретке түсірді, ол сакрал конверсация түріндегі құрбандық алтары. Бұл пейзаждық фонға маңыздылық берді, бұл Венеция өнеріндегі жаңашылдық болып табылады және оның шебері Джованни Беллини және басқалар одан кейін тез ерді. Джорджоне Леонардомен шамамен бір уақытта жарық пен перспективаны бейнелеу үшін түстердің өте нәзік араласуын қолдана бастады – сфумато, түстердің көлеңкелерін пайдаланып жарық пен көлемді көрсетудің нәзік тәсілі. Вазаридің оны Леонардодан үйренгенін айтуының дұрыс-бұрыстығы белгісіз – ол әрқашан барлық жаңалықтарды флоренциялық көздерге жатқызуға құштар. Леонардоның нәзік түс өзгерістері бояудың ұсақ, бөлек нүктелерінен туындады, ол, мүмкін, жарықтандырылған қолжазбалардың техникасынан алынған және алғаш рет майлы бояуға енгізілген. Осының арқасында Джорджоне шығармаларына олардың даңқымен әйгілі болған сиқырлы жарық сәулесі берілді. Джорджоненің қазірге дейін сақталған барлық туындыларының ең орталық және типтік үлгісі – Дрездендегі "Ұйықтаған Венера". Оны алғаш рет Джованни Морелли таныды және қазір ол Маркантонио Михель және кейін Ридольфи (оның 17 ғасырлық өмірбаяны) Венециядағы Каса Марчеллода көрген суретпен бірдей екені жалпыға мәлім. Сызық пен контурдың өте таза және қатал ырғағы картинаның сезімтал байлығын тежейді. Құдайдың ақ жамылғыда жатуы және оның артындағы кеңістікті толтырған жарқыраған пейзаж оның құдайлығын ең үйлесімді түрде көрсетеді. Нүдік суреттің сыртқы пейзажға енгізілуі – жаңашылдық, бірақ оған құпиялылық қосу үшін ол ұйқыға берілген, саналы көріністен алыстатылған. Михельдің айтуынша, Джорджоне осы туындыны аяқтамай қалдырған, ал пейзаж, кейін қалпына келтірілген Купидонмен бірге, Тициан оның өлімінен кейін аяқтаған. Бұл сурет Тицианның "Урбино Венерасының" және мектептің басқа суретшілерінің көптеген туындыларының прототипі болып табылады, бірақ олардың ешқайсысы алғашқы үлгінің даңқына жете алмады. Гермитаж мұражайынан шыққан, қызығушылықпен ойға батқан Джудитте де идеалданған сұлулықтың осы ұғымы бейнеленген, бұл үлкен картина Джорджонеге тән түстердің байлығы мен пейзаж романтикасын көрсетеді, сонымен қатар өмір мен өлімнің бір-біріне қарсы емес, серіктес екенін көрсетеді. Алтарь және фрескалардан басқа, Джорджоненің барлық сақталған туындылары – бай венециялық коллекционерлердің үйлерінде сақтау үшін жасалған кішкентай суреттер; олардың көпшілігі екі өлшемнің біреуі бойынша екі футтан (60 см) кішкентай. Бұл нарық Италияда XV ғасырдың соңғы жартысында пайда бола бастады және Нидерландыда жақсы қалыптасқан, бірақ Джорджоне осы нарыққа жұмысын осы деңгейде шоғырландырған алғашқы ірі итальяндық суретші болды – шындығында, оның өлімінен кейін суреттердің көлемі меценаттардың өркендеуімен және сарайларымен бірге ұлғайды. "Торпеда" батыс суретінің тарихындағы алғашқы пейзаж деп аталады. Бұл суреттің тақырыбы белгісіз, бірақ оның көркемдік шеберлігі айқын. "Торпеда" өзеннің екі жағында, қаланың қираған үйінділері мен жақындап келе жатқан дауылдың арасында тұрған ер адам мен сүт емізетін әйелді бейнелейді. "Торпедадағы" көптеген символдар көптеген түсіндірмелерді ұсынады, бірақ олардың ешқайсысы толыққанды қанағаттандырарлық емес. Сурет екілік туралы (қала мен ауыл, еркек пен әйел) екендігі туралы теориялар радиография суреттің алғашқы кезеңдерінде сол жақтағы адам отыратын жалаңаш әйел болғанын көрсеткеннен кейін жоққа шығарылды. "Үш философ" та сондай-ақ құпия және оның Джорджонеге қатысты болуы әлі де даулы. Үш фигура қараңғы, бос үңгірдің жанында тұр. Кейде Платон үңгірінің немесе Үш даналықтың символдары ретінде түсіндіріледі, олар Джорджонеге тән арманды көңіл-күйде жоғалып кеткендей көрінеді, оның басқа пейзаждарына тән тұманды жарықпен күшейтілген, мысалы, қазір Луврде орналасқан "Пасторальдық концерт". Соңғысы "венециялықтардың пішінге деген сүйіспеншілігін көрсетеді", өйткені суретші "адамның тәнін, матасын, ағаш, тасты және жапырақты көрінетіндей бейнелейді". Сурет қатал контурлардан айырылған және оның пейзажқа қатысты әдісі жиі пасторальдық поэзиямен салыстырылады, сондықтан атауы. Джорджоне мен жас Тициан портрет жанрын да өзгертті. Тицианның ертедегі туындыларын Джорджоне туындыларынан ажырату өте қиын, кейде тіпті мүмкін емес. Джорджоне картиналарының ешқайсысына қол қойылған жоқ және тек біреуі ғана сенімді датаны қамтиды: оның Лаура портреті (1 маусым 1506), "заманауи тәсілмен" суреттелген алғашқылардың бірі, қадір-қасиетпен, анықтығымен және күрделі сипаттамасымен ерекшеленеді. Әлдеқайда кереметі – Берлиндегі "Жас жігіттің портреті", суретшілер тарихшылары "өте нәзік тыныштық және мүсінге келтірілген силуэт пен модельдеуге қосылған қозғалмайтын ерекшеліктері үшін мақтаған".

Атаулар

Джорджоненың туындыларына авторлық атрибуциясы оның қайтысынан кейін көп ұзамай басталды, сол кезде оның кейбір суреттерін басқа суретшілер аяқтады, ал оның айтарлық беделі де ерте қате атрибуцияларға себеп болды. Осы кезеңдегі суреттерге қатысты құжаттаманың көп бөлігі шіркеу немесе үкімет үшін жасалған ірі тапсырыстарға байланысты; Джорджоне шығармашылығының басым бөлігін құрайтын кішкентай тұрмыстық панельдер жазылуына сирек мүмкіндік туады. Басқа суретшілер оның стилінде бірнеше жыл жұмыс істеді, және, мүмкін, ғасырдың ортасына қарай әдейі алдамшылық туындылар жасала бастады. Атрибуцияға қатысты негізгі құжаттама венециялық коллекционер Маркантонио Михиелден келген. 1525-1543 жылдар аралығындағы жазбаларында ол он екі картинаны және бір суретті Джорджоне деп атайды, олардың бесеуі өнер тарихшыларының сақталған туындыларымен бірауыздан сәйкес келеді: «Тұман», «Үш философ», «Ұйықтаған Венера», «Желбезекті ұл» және «Флейтамен шопан» (бірақ соңғысын Джорджоне деп қабылдамайтындар да бар). Михиль «Философтарды» Себастьяно дель Пьомбо аяқтағанын, ал «Венераны» Тициан аяқтағанын сипаттайды (қазіргі уақытта Тициан пейзаждың авторы деп есептеледі). Кейбір өнер тарихшылары Тицианды «Үш философқа» да қатыстырады. Сондықтан «Тұман» – бұл топтағы Джорджоне толыққанды авторлығын қабылдаған жалғыз картина. Сонымен қатар, оның туған қаласындағы Кастельфранко алтарі, немесе неміс қоймасынан табылған фреска сынықтары күмән тудырмады. Веналық «Лаура» – оның аты мен күні (1506) жазылған жалғыз туынды. Бұл артында жазылған, және міндетті түрде оның қолымен емес, бірақ сол кезеңнен шыққан сияқты. Уффицдегі алғашқы суреттер жұбы әдетте қабылданады. Содан кейін жағдай Вазари мысалымен қиындап кетеді. «Вите» еңбегінің алғашқы басылымында (1550) ол «Кресті көтерген Мәсіхті» Джорджонеге жатқызды; 1568 жылы аяқталған екінші басылымда ол авторлығын әртүрлі түрде 1565 жылы басылған өмірбаянында Джорджонеге, ал 1567 жылы басылған Тицианға жатқызды. Ол осы екі күннің арасында Венецияға барған және басқа ақпарат алған болуы мүмкін. Джорджоне мен жас Тицианның суреттерін ажыратудағы белгісіздік 2003 жылы «италиялық Ренессанс өнеріндегі ең көп дау тудыратын мәселе» деп сипатталған Луврдің «Пасторальдық концерт» (немесе «Fête champêtre») жағдайында айқын көрінеді, бірақ Джорджоненің соңғы жылдарынан сақталған көптеген суреттерге әсер етеді. «Пасторальдық концерт» – бұл стиль жағынан өте жақын және, Чарльз Хоуптың сөзіне сәйкес, «көбінесе Тицианға жатқызылатын» картиналардың шағын тобының бірі, оның ертедегі туындыларымен айқын ұқсастық болмағандықтан, одан гөрі Джорджонеге жатқызу ықтимал болған. Бірақ Тицианның ерте туындыларының бірізді реттілігін ешкім жасай алмады, ол осы картиналарды қамтиды және оның мансабының белгілі деректеріне сәйкес келеді. Балама ұсыныс – «Пасторальдық концертті» және осыған ұқсас суреттерді өте белгісіз Доменико Манчиниге жатқызу. Кроу мен Кавалкаселл Питти сарайынан алынған концертті Джорджоне шедеврі деп санаса да, Луврдің «Пасторальдық концертін» жоққа шығарды, ал Лермолиев «Пасторальдық концертті» қайта қалпына келтірді және Питти концерті Тицианның туындысы деп мәлімдеді. Джорджо стилін гравюраға аударған гравёр Джулио Кампаньола, бірақ оның ешбір суреті нақты анықталмаған, кейде оны да еске алады. Мысалы, марқұм В. Р. Реарик оған «Il Tramonto» (Галереяны қараңыз) туындысын жатқызды және ол Тициан немесе Джорджоне салған бірқатар суреттер үшін балама таңдау болып табылады, кейде екеуі де оның гравюраларының дизайнымен танылады. Джорджоненің қысқа мансабының ерте кезеңіндегі суреттер тобы кейде Вашингтонның Ұлттық өнер галереясында орналасқан «Аллендейл тууынан» (немесе «Аллендейл пастухтарға табынуынан») кейін «Аллендейл тобы» деп сипатталады. Бұл топқа тағы бір Вашингтон суреті, «Киелі отбасы», және Лондонның Ұлттық галереясындағы «Магияға табыну» панелі кіреді. Бұл топтағы суреттер қазір жиі кеңейтіліп, Венадағы «Пастухтарға табыну» және кейде басқа да туындылар Джорджоне шығармашылығына көбірек кіреді немесе кейде одан шығарылады. Иронияға орай, «Аллендейл тууы» 1930 жылдары оны Сэмюэл Кресске Джорджоне ретінде сатқан Лорд Дювен мен оның сарапшысы Бернард Беренсон арасында үзіліске себеп болды, ол Тицианның ерте туындысы екенін айтты. Беренсон Джорджоне каталогын қысқартуда маңызды рөл атқарды, жиырмадан аз туындыны мойындады. Жағдайды одан әрі қиындататын нәрсе – Джорджонеге жатқызылатын ең бір сурет те жоқ (бірақ Роттердамдағы бір сурет кеңінен қабылданады), және Джорджоненің соңғы стилін анықтау туралы пікірталас көптеген жағдайларда суреттерге қатысты. Замандас жазушылардың жоғары бағалаған және Италиядағы атақты есім болғанына қарамастан, Джорджоне әлемдік аренада аз танымал болды, ал оның көптеген (мүмкін) туындылары басқа авторларға жатқызылды. Мысалы, Эрмитаж мұражайындағы «Юдит» көп ұзақ Рафаэльдің туындысы деп есептелді, ал Дрездендегі «Венера» – Тициандікі. 19 ғасырдың соңында Джорджонеге деген қызығушылық қайта жанданды, және сән кері бағыт алды. Бір ғасырдан астам дауға қарамастан, пікірталас әлі де жалғасуда. Бір ғасыр бұрын Джорджонеге жатқызылған көптеген суреттер, әсіресе портреттер, қазір оның туындыларынан мүлдем шығарылды, бірақ пікірталас, егер болса, бұрынғыдан да қызықтырақ. Шатысулар екі бағытта жүреді: фигуралар мен пейзаждар бейнеленген суреттер және портреттер. Дэвид Росандтың 1997 жылғы сөзіне сәйкес, «Жағдай Алессандро Баллариннің корпусқа жасаған радикалды өзгертуімен (1993 жылғы Париж көрмесінің каталогы, оны ұлғайту) және Мауро Лукконың (1996 жылғы Милан кітабы) жаңа сындық шатасуға түсіп қалды». Вена мен Венецияда 2004 жылы және Вашингтонда 2006 жылы өткен маңызды көрмелер өнер тарихшыларына даулы туындыларды қатар қарауға мүмкіндік берді (қараңыз, төмендегі «Сілтемелер»). Бірақ жағдай әлі де шатасқан күйде қалып отыр; 2012 жылы Чарльз Хоуп шағымданып айтты: «Шындығында, бүгін оның туындысы екеніне нақты және сенімді дәлелдер бар үш картина ғана белгілі. Оған қарамастан, қазір ол жиырмадан соң соңғы елу картинаның авторы деп есептеледі. Бірақ олардың көпшілігі осы үш картинаға ешқандай ұқсамайды. Олардың кейбіреулері Джорджонеге жатуы мүмкін, бірақ көптеген жағдайларда оны анықтаудың қалай жолы бар екенін білмеймін».

Мұра

Ол отыз жасында қайтыс болса да, Джорджоне Тициан мен 17 ғасыр суретшілері дамытатын ұзаққа созылатын мұра қалдырды. Джорджоне ешқашан сызық пен түсті сәулетке бағындырмаған, ал көркемдік әсерді сезімталдыққа тәуелді етпеген. Ол, мүмкін, пейзаждарды адамдармен бірге, өз алдына тұратын, ешқандай діни, аллегориялық немесе тарихи мақсаты жоқ жылжымалы суреттер сияқты бейнелеген алғашқы итальян суретшісі болды – және түстері осы қызыл, жарқын және еріген қарқындылыққа ие болған бірінші суретші, бұл жақын арада Венеция мектебінің барлық туындыларын сипаттайтын болды.