Микеланджело: Суретші, мүсінші және сәулетші өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Италиялық суретші, сәулетші және ақын (1475–1564)

Микеланджело ди Лодовико Буонарроти Симони (mikeˈlandʒelo di lodoˈviːko ˌbwɔnarˈrɔːti siˈmoːni; 6 наурыз 1475 – 18 ақпан 1564), жай ғана Микеланджело (/lang/,/m//aɪ//k//əl//'//æ//n//dʒ//ə//l//oʊ//, /,/m//I//k// /) деп белгілі, итальян мүсіншісі, суретші, сәулетші болған. Сақталған хаттардың, эскиздердің және естеліктердің көптігіне байланысты Микеланджело 16 ғасырдың ең жақсы құжатталған суретшілерінің бірі. Замандас биографтар оны өз дәуірінің ең талантты суретшісі деп мақтаған. Микеланджело ерте даңққа ие болды. Оның ең танымал екі туындысы – «Пиета» мен «Давид» 30 жасқа толғанға дейін жасалған. Өзін суретші деп санамаса да, Микеланджело Батыс өнері тарихындағы ең ықпалды екі фресканы жасады: Римдегі Сикстин капелласы төбесіндегі «Жаратылыс кітабынан» көріністер және оның алтарь қабырғасындағы «Соңғы сот». Оның Лоренц кітапханасының дизайны манерлік сәулеттің бастамасы болды. 71 жасында Микеланджело Антонио да Сангалло кішісінен кейін Әулие Петр базиликасының сәулетшісі болды. Ол жоспарды өзгертіп, батыс бөлігі мен күмбезді, өлімінен кейін шамалы өзгерістермен аяқтады. Микеланджело – өмірбаяны оның тірілігінде жарияланған алғашқы батыс суретшісі. Өмірінде Микеланджелоны «Il Divino» («құдайлық») деп атаған. Замандастары оның «террибилитетін» – өнеріне қараушыларда қорқыныш сезімін тудыру қабілетін бағалады. Кейінгі суретшілердің Микеланджело стилінің экспрессивті физикалық ерекшеліктерін еліктеу әрекеттері Манеризмнің пайда болуына әсер етті, бұл Батыс өнеріндегі Жоғары Ренессанс пен Барокко арасындағы қысқа өмір сүрген қозғалыс болды.

Ерте өмір, 14751488

Микеланджело 1475 жылдың 6 наурызында Капрезе қаласында, қазіргі күні Капресе Микеланджело деп аталатын, Вальтиберинада, Ареццо маңындағы Тосканадағы шағын қалада дүниеге келген. Оның отбасы бірнеше буын бойы Флоренцияда шағын банкирлер болып жұмыс істеген; бірақ банк төңкерілді, ал әкесі, Людовико ди Леонардо Буонарроти Симони, Микеланджелоның туған жері Капрезеде қысқа мерзімге үкіметтік қызметке орналасты. Буонарротилер графша Матильда ди Каноссадан тараған деп санайды – бұл әлі дәлелденбеген, бірақ Микеланджело оған сенген. Микеланджело дүниеге келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң, отбасы Флоренцияға оралды, ол сол жерде өсті. Анасының ұзаққа созылған ауруы және 1481 жылы (алты жасында) қайтыс болғаннан кейін, Микеланджело Сетигнано қаласында күтімші әйелмен және оның күйеуімен, тас кескішпен бірге тұрды. Әкесінің сол жерде мрамор кені мен шағын шаруашылығы болған. Ол мектепке қызығушылық танытпады, шіркеулерден суреттерді көшіруді және басқа суретшілермен араласуды ұнатты. Өнерге Синьория (қалалық кеңес), саудагерлер гильдиясы және Медичи мен олардың банктік серіктестері сияқты бай демеушілер қолдау көрсетті. Ренессанс, классикалық білім мен өнердің қайта жаңғыруы, Флоренцияда алғашқы гүлденуін бастан кешірді. Скульптор Лоренцо Гиберти Баптистерияның солтүстік және шығыс қола есіктерін жасау үшін елу жыл бойы еңбек етті, Микеланджело оларды "Жәннат қақпалары" деп атады. Орсанмихеле шіркеуінің сыртқы нишаларында Флоренцияның ең танымал мүсіншілерінің туындылары орналасқан: Донателло, Гиберти, Андреа дель Верроккьо және Нанни ди Банко. Микеланджелоның балалық шағында Сикстин капелласының қабырғаларын безендіру үшін Флоренциядан суретшілер тобы Ватиканға шақырылды. Олардың арасында фреска, перспектива, фигуралық сурет және портрет салу шебері Доменико Гирландайо болды, ол Флоренциядағы ең ірі шеберхананың иесі еді. Келесі жылы әкесі Гирландайоны Микеланджелоға суретші ретінде жалақы төлеуге көндірді, бұл он төрт жасар бала үшін сирек кездесетін жағдай еді. 1489 жылы Флоренцияның де-факто билеушісі Лоренцо де Медичи Гирландайодан ең жақсы екі оқушысын сұрағанда, Гирландайо Микеланджело мен Франческо Граначчиді жіберді. 1490-1492 жылдары Микеланджело Медичилер құрған гуманистік академия – Платон академиясына оқуға түсті. Онда оның жұмысына және көзқарасына сол кездегі ең көрнекті философтар мен жазушылардың көптегені әсер етті, соның ішінде Марсилио Фичино, Пико делла Мирандола және Полициано. Осы кезеңде Микеланджело "Баспалдақ Мадоннасы" (1490–1492) және "Кентаврлар шайқасы" (1491–1492) мүсіндерін жасады. Микеланджело біраз уақыт Бертольдо ди Джованни мүсіншісімен бірге жұмыс істеді. Ол он жеті жасқа келгенде, Пьетро Торриджано атты тағы бір оқушы оның мұрнына соққы беріп, Микеланджелоның портреттерінде байқалатын деформацияға себеп болды.

Michelangelo was born on 6 March 1475 in Caprese, known today as Caprese Michelangelo, a small town situated in Valtiberina, near Arezzo, Tuscany. For several generations, his family had been small scale bankers in Florence; but the bank failed, and his father, Ludovico di Leonardo Buonarroti Simoni, briefly took a government post in Caprese, where Michelangelo was born. The Buonarrotis claimed to descend from the Countess Matilde di Canossa—a claim that remains unproven, but which Michelangelo believed. Several months after Michelangelo's birth, the family returned to Florence, where he was raised. During his mother's later prolonged illness, and after her death in 1481 (when he was six years old), Michelangelo lived with a nanny and her husband, a stonecutter, in the town of Settignano, where his father owned a marble quarry and a small farm. He showed no interest in his schooling, preferring to copy paintings from churches and seek the company of other painters. Art was sponsored by the Signoria (the town council), the merchant guilds, and wealthy patrons such as the Medici and their banking associates. The Renaissance, a renewal of Classical scholarship and the arts, had its first flowering in Florence. The sculptor Lorenzo Ghiberti had laboured for fifty years to create the north and east bronze doors of the Baptistry, which Michelangelo was to describe as "The Gates of Paradise". The exterior niches of the Church of Orsanmichele contained a gallery of works by the most acclaimed sculptors of Florence: Donatello, Ghiberti, Andrea del Verrocchio, and Nanni di Banco. During Michelangelo's childhood, a team of painters had been called from Florence to the Vatican to decorate the walls of the Sistine Chapel. Among them was Domenico Ghirlandaio, a master in fresco painting, perspective, figure drawing and portraiture who had the largest workshop in Florence. The next year, his father persuaded Ghirlandaio to pay Michelangelo as an artist, which was rare for someone of fourteen. When in 1489, Lorenzo de' Medici, de facto ruler of Florence, asked Ghirlandaio for his two best pupils, Ghirlandaio sent Michelangelo and Francesco Granacci. From 1490 to 1492, Michelangelo attended the Platonic Academy, a Humanist academy founded by the Medici. There, his work and outlook were influenced by many of the most prominent philosophers and writers of the day, including Marsilio Ficino, Pico della Mirandola and Poliziano. At this time, Michelangelo sculpted the reliefs Madonna of the Stairs (1490–1492) and Battle of the Centaurs (1491–1492), Michelangelo worked for a time with the sculptor Bertoldo di Giovanni. When he was seventeen, another pupil, Pietro Torrigiano, struck him on the nose, causing the disfigurement that is conspicuous in the portraits of Michelangelo.

Болонья, Флоренция және Рим, 14921499

1492 жылдың 8 сәуірінде Лоренцо де Медичидің қайтысы Микеланджелоның өмірінде өзгеруге алып келді. Микеланджело Медичи сарайының қамқорлығынан шығып, әкесінің үйіне қайтып келді. Келесі айларда ол Флоренциядағы Санто-Спирито шіркеуінің бас жұмысына сыйлық ретінде көп түсті ағаштан жасалған Крест мүсінін ойып жасады (1493), бұл оған шіркеудің ауруханасынан алынған мәйіттерді анатомиялық тұрғыдан зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл Микеланджелоның анатомияны мәйіттерді жарып зерттеу арқылы білген алғашқы тәжірибесі болды. 1493 және 1494 жылдар аралығында ол бір блок мәрмәр сатып алып, Геркулестің өмірлік мүсінінен үлкен мүсін жасады, ол Францияға жіберілді және кейіннен 18 ғасырда жоғалып кетті. Сол жылы Савонароланың ықпалының артуы нәтижесінде Медичилер Флоренциядан қуылды. Микеланджело саяси дүрбелеңнің аяқталуын күтпей, қаладан шығып, Венецияға, содан кейін Болоньяға көшті. 1495 жылдың соңына қарай Флоренциядағы саяси жағдай тұрақтанды; бұрын француз шабуылынан қорқаған қала енді қауіпсіз болды, өйткені Карл VIII жеңіліске ұшырады. Микеланджело Флоренцияға оралды, бірақ Савонарола басқарған жаңа қала әкімшілігінен ешқандай тапсырыс алмады. Ол Медичилердің қызметіне қайта оралды. Флоренцияда өткізген жарты жыл ішінде ол екі кішкентай мүсін – бала Иоанн Баптист және ұйықтаған Купидонды жасады. Кондивидің айтуынша, Микеланджело үшін Иоанн Баптист мүсінін жасаған Лоренцо ди Пьерфранческо де Медичи, одан "оны жерленгендей етіп өңдеуін" сұрады, содан кейін ол "оны Римге жіберіп, ежелгі туынды ретінде көрсетіп, оны қымбатқа сатуға болады" деді. Лоренцо да, Микеланджело да, аралық делдалдың арқасында мүсіннің нақты құнын білмей, алданып қалды. Лоренцо оған сатқан Кардинал Рафаэле Риарио, мүсіннің жалған екенін анықтады, бірақ мүсіннің сапасына қатты таңданып, суретшіні Римге шақырды. Бұл жағдай, Флоренциядағы консервативтік ахуалмен қатар, Микеланджелоны кардиналдың шақыруын қабылдауға ынталандырды. Ол 21 жасқа толғанда. Сол жылдың 4 шілдесінде ол кардинал Риарио үшін римдік шарап құдайы Бахустың өмірлік мүсінін жасауға кірісті. Аяқталғаннан кейін кардинал бұл жұмысты қабылдамады, ал кейіннен банкир Жакопо Галли оны өз бағында көрсету үшін алды. 1497 жылдың қараша айында Францияның Апостольдық тақтыдағы елшісі, кардинал Жан де Бильерс Лаграулас, оған Исаның денесін жоқтап жатқан Құдай ананың бейнесін бейнелейтін "Пиета" мүсінін жасауды тапсырды. Бұл сюжет Киелі кітапта айтылмаған, бірақ орта ғасырлық Солтүстік Еуропаның діни мүсіндерінде жиі кездесетін және кардиналға жақсы таныс болған. Көп ұзамай ол әлемдегі ең ұлы мүсін өнерінің шедеврлерінің бірі ретінде танылып, "мүсін өнерінің барлық мүмкіндіктерін және күшін ашты". Вазари сол кездегі пікірді былай қорытындылады: "Табиғаттың етте жасайтын кемелділігіне дейін пішінсіз тас блогын төмендету – шынымен ғажайып". Қазір ол Санкт-Петер базиликасында сақталуда.

Lorenzo de' Medici's death on 8 April 1492 brought a reversal of Michelangelo's circumstances. Michelangelo left the security of the Medici court and returned to his father's house. In the following months he carved a polychrome wooden Crucifix (1493), as a gift to the prior of the Florentine church of Santo Spirito, which had allowed him to do some anatomical studies of the corpses from the church's hospital. This was the first of several instances during his career that Michelangelo studied anatomy by dissecting cadavers. Between 1493 and 1494, he bought a block of marble, and carved a larger than life statue of Hercules, which was sent to France and subsequently disappeared sometime in the 18th century. In the same year, the Medici were expelled from Florence as the result of the rise of Savonarola. Michelangelo left the city before the end of the political upheaval, moving to Venice and then to Bologna. Towards the end of 1495, the political situation in Florence was calmer; the city, previously under threat from the French, was no longer in danger as Charles VIII had suffered defeats. Michelangelo returned to Florence but received no commissions from the new city government under Savonarola. He returned to the employment of the Medici. During the half year he spent in Florence, he worked on two small statues, a child St. John the Baptist and a sleeping Cupid. According to Condivi, Lorenzo di Pierfrancesco de' Medici, for whom Michelangelo had sculpted St. John the Baptist, asked that Michelangelo "fix it so that it looked as if it had been buried" so he could "send it to Rome pass [it off as] an ancient work and sell it much better." Both Lorenzo and Michelangelo were unwittingly cheated out of the real value of the piece by a middleman. Cardinal Raffaele Riario, to whom Lorenzo had sold it, discovered that it was a fraud, but was so impressed by the quality of the sculpture that he invited the artist to Rome. This apparent success in selling his sculpture abroad as well as the conservative Florentine situation may have encouraged Michelangelo to accept the prelate's invitation. at the age of 21. On 4 July of the same year, he began work on a commission for Cardinal Riario, an over life size statue of the Roman wine god Bacchus. Upon completion, the work was rejected by the cardinal, and subsequently entered the collection of the banker Jacopo Galli, for his garden. In November 1497, the French ambassador to the Holy See, Cardinal Jean de Bilhères Lagraulas, commissioned him to carve a Pietà, a sculpture showing the Virgin Mary grieving over the body of Jesus. The subject, which is not part of the Biblical narrative of the Crucifixion, was common in religious sculpture of medieval northern Europe and would have been very familiar to the Cardinal. It was soon to be regarded as one of the world's great masterpieces of sculpture, "a revelation of all the potentialities and force of the art of sculpture". Contemporary opinion was summarised by Vasari: "It is certainly a miracle that a formless block of stone could ever have been reduced to a perfection that nature is scarcely able to create in the flesh." It is now located in St Peter's Basilica.

Флоренция, 14991505

Микеланджело 1499 жылы Флоренцияға оралды. Республика 1498 жылы өлімге кесілген көшбасшысы, анти-Ренессанс дін қызметкері Жироламо Савонароланың құлауынан кейін және гонфалоньер Пьеро Содеринидің билікке келуімен өзгеріске ұшырады. Микеланджелодан жүн гильдиясының консулдары 40 жыл бұрын Агостино ди Дюкчо бастаған, бірақ аяқталмаған жобаны аяқтау сұралды: Флоренция соборының фронтонына орнатылатын, Флоренция еркіндігінің символы ретінде Дәуітті бейнелейтін Каррара мәрмәрінен жасалған алып мүсін. Микеланджело 1504 жылы ең танымал туындысын – Дәуіт мүсінін аяқтады. Бұл шедевр оның ерекше техникалық шеберлігімен және символдық қиялының күшімен мүсінші ретіндегі беделін нығайтты. Ботичелли, Леонардо да Винчи, Филиппино Липпи, Пьетро Перуджино, Лоренцо ди Креди, Антонио және Джулиано да Сангалло, Андреа делла Роббия, Козимо Росселли, Давиде Гирландайо, Пьеро ди Козимо, Андреа Сансовино және Микеланджелоның жақын досы Франческо Граначчи сияқты кеңесшілер тобы мүсіннің орналасқан жерін анықтау үшін жиналды, нәтижесінде оны Пьяцца делла Синьорияда, Палаццо Веккьоның алдында орнатуға келісті. Қазір ол Академияда тұр, ал алаңда оның көшірмесі орналасқан. Дәуіт мүсіні орнатылып жатқан дәл осы кезеңде Микеланджело Палаццо Веккьоның фасадындағы мүсіндік бейнені жасауға қатысқан болуы мүмкін, ол «Микеланджелоның Импортуносы» деп белгілі. Микеланджелоның бұл бейнеге қатысы бар деген гипотеза, оның суретшінің салған суретімен қатты ұқсас болуына негізделген, бұл сурет қазір Луврде сақтаулы және 16 ғасырдың басына жатады. Дәуіт мүсіні аяқталғаннан кейін тағы бір тапсырыс келіп түсті. 1504 жылдың басында Леонардо да Винчиге 1440 жылы Флоренция мен Милан арасындағы шайқасты бейнелейтін Палаццо Веккьоның кеңес залында «Анджиари шайқасы» суретін салу тапсырылды. Микеланджелоға «Каскина шайқасы» суретін салу тапсырылды. Екі сурет те өте ерекше: Леонардо атты әскерлерді бейнелейді, ал Микеланджело өзенде жуынып жатқанда шабуылға ұшыраған сарбаздарды суреттейді. Екеуі де аяқталмады және бөлме қайта жаңартылғанда мәңгілікке жоғалды. Екі туынды да зор құрметке ие болды, олардың көшірмелері сақталған, Леонардоның суретін Рубенс, ал Микеланджелоның суретін Бастиано да Сангалло көшірген. Сондай-ақ, осы кезеңде Микеланджело Анджело Дониден әйелі Маддалена Строцциге сыйлық ретінде «Қасиетті отбасы» суретін салуға тапсырыс алды. Ол «Дони Тондосы» деп аталады және Микеланджелоның өзі салған болуы мүмкін әсем жақтауымен Уффици галереясында ілінген. Сонымен қатар, ол Жақия Баптистпен бірге Мадонна мен Бала суретін салған болуы мүмкін, ол «Манчестер Мадоннасы» деп белгілі және қазір Лондондағы Ұлттық галереяда сақтаулы.

Michelangelo returned to Florence in 1499. The Republic was changing after the fall of its leader, anti Renaissance priest Girolamo Savonarola, who was executed in 1498, and the rise of the gonfaloniere Piero Soderini. Michelangelo was asked by the consuls of the Guild of Wool to complete an unfinished project begun 40 years earlier by Agostino di Duccio: a colossal statue of Carrara marble portraying David as a symbol of Florentine freedom to be placed on the gable of Florence Cathedral. Michelangelo responded by completing his most famous work, the statue of David, in 1504. The masterwork definitively established his prominence as a sculptor of extraordinary technical skill and strength of symbolic imagination. A team of consultants, including Botticelli, Leonardo da Vinci, Filippino Lippi, Pietro Perugino, Lorenzo di Credi, Antonio and Giuliano da Sangallo, Andrea della Robbia, Cosimo Rosselli, Davide Ghirlandaio, Piero di Cosimo, Andrea Sansovino and Michelangelo's dear friend Francesco Granacci, was called together to decide upon its placement, ultimately the Piazza della Signoria, in front of the Palazzo Vecchio. It now stands in the Academia while a replica occupies its place in the square. In the same period of placing the David, Michelangelo may have been involved in creating the sculptural profile on Palazzo Vecchio's façade known as the Importuno di Michelangelo. The hypothesis of Michelangelo's possible involvement in the creation of the profile is based on the strong resemblance of the latter to a profile drawn by the artist, datable to the beginning of the 16th century, now preserved in the Louvre. With the completion of the David came another commission. In early 1504 Leonardo da Vinci had been commissioned to paint The Battle of Anghiari in the council chamber of the Palazzo Vecchio, depicting the battle between Florence and Milan in 1440. Michelangelo was then commissioned to paint the Battle of Cascina. The two paintings are very different: Leonardo depicts soldiers fighting on horseback, while Michelangelo has soldiers being ambushed as they bathe in the river. Neither work was completed and both were lost forever when the chamber was refurbished. Both works were much admired, and copies remain of them, Leonardo's work having been copied by Rubens and Michelangelo's by Bastiano da Sangallo. Also during this period, Michelangelo was commissioned by Angelo Doni to paint a "Holy Family" as a present for his wife, Maddalena Strozzi. It is known as the Doni Tondo and hangs in the Uffizi Gallery in its original magnificent frame, which Michelangelo may have designed. He also may have painted the Madonna and Child with John the Baptist, known as the Manchester Madonna and now in the National Gallery, London.

Юлий II-нің қабірі, 15051545

1505 жылы Микеланджело жаңа сайланған папа Юлий II шақыруымен Римге келді және оған папаның мазартасын салу тапсырылды, ол қырыз мүсінді және бес жылда аяқталуы тиіс еді. Папаның қамқорлығымен Микеланджело мазартас жұмысы үнемі тоқтап, көптеген басқа да тапсырмаларды орындауға мәжбүр болды. Мазартасқа жасалған тапсырыс суретшіні Флоренциядан, жоспарланған «Каскина шайқасы» суретін аяқтамай кетуге мәжбүр етті. Осы кезде Микеланджело өнерші ретінде танымал болды; ол да, Юлий II де ыстық мінезді болғандықтан, көп ұзамай дауласып кетті. Бұл жұмыстың аяқталуына шамамен төрт жыл кетті (1508–1512). Кондивидің мәлімдемесіне сәйкес, Киелі Петр базиликасын салумен айналысқан Браманте Микеланджелоның папаның мазартасын салуға алған тапсырысына наразылық білдіріп, папаны оған беймәлім сала бойынша тапсырма беруге көндірді, осылайша ол тапсырманы орындай алмауы үшін. Микеланджело бастапқыда төбеге тірелетін үшбұрышты бөліктерге Он Екі Апостолдың суретін салу және төбедегі орталық бөлігін әшекеймен жабу тапсырылды. Микеланджело папа Юлий II-ні оған толық еркіндік беруге көндірді және басқа, күрделі схема ұсынды, онда 300-ден астам фигура бейнеленген. Адам мен Хауаның Еден бағындағы өмірі, Топан су, Еремия пайғамбар және Кумалық Сибил.

Флоренция Медичи папаларының қол астында, 1513 1534 жылдың басында

1513 жылы папа Юлий II қайтыс болды және оның орнына Лоренцо де Медичидің екінші ұлы, папа Лев X келді. Папа Лев Микеланджелоны қабірдегі жұмысын тоқтатып, Флоренциядағы Сан-Лоренцо базиликасының қасбетін қайта құруға және оны мүсіндермен безендіруге шақырды. Ол үш жыл бойы қасбеттің суреттерін және модельдерін жасады, сондай-ақ осы жоба үшін Пиетрасантада жаңа мәрмәр кенішін ашуға тырысты. 1520 жылы қаржылық қиындыққа тап болған оның демеушілері ешқандай нақты прогресске қол жеткізбей, жұмысты күрт тоқтатты. Базиликаның қасбеті бүгінгі күнге дейін салынбаған. 1520 жылы Медичилер Микеланджелоға тағы бір маңызды ұсыныс жасады, бұл жолы Сан-Лоренцо базиликасындағы отбасылық жерлеу капелі үшін. 1976 жылы капельге қатысты суреттері бар жасырын дәліз табылды. 1521 жылы папа Лев X қайтыс болды, оның орнына қысқа мерзімге қатаң Адриан VI, содан кейін оның туысы Джулио Медичи папа Климент VII келді. 1524 жылы Микеланджело папа Медичиден Сан-Лоренцо шіркеуіндегі Лаврентий кітапханасын салуға тапсырыс алды. 1527 жылы Римді тонаудан шабыттанған Флоренция азаматтары Медичилерді қуды және республиканы қалпына келтірді. Қала қоршауға алынды, ал Микеланджело 1528-1529 жылдары қаланың бекіністерін нығайту арқылы сүйікті Флоренциясына көмектесті. 1530 жылы қала құлап, Медичилер билікке қайта келді. Микеланджелоның республиканы қолдауына және Медичилер билігіне қарсылық көрсеткеніне қарамастан, папа Климент бұрын суретшіге берген жәрдемақыны қайта қалпына келтірді және папа Юлийдің қабірі туралы жаңа келісімшарт жасады.

Рим, 15341546 жыл

Римде Микеланджело Санта-Мария-ди-Лорето шіркеуінің жанында тұрды. Осы уақытта ол Пескара маркизасы, ақын Виттория Колоннамен танысты, ол 1547 жылы қайтыс болғанға дейін оның ең жақын достарының бірі болды. 1534 жылы қайтыс болғанға дейін аз уақыт қалғанда, Папа Климент VII Микеланджелоға Сикстин капелласының алтарь қабырғасында "Соңғы сот" фрескасын салуды тапсырды. Оның ізбасары, Папа Павел III, Микеланджелоның 1534 жылдан 1541 жылдың қазанына дейін жұмыс істеген жобаны бастауын және аяқтауын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Фрескадағы Христос пен Құдай ананың жалаңаш бейнесі дінге қарсы деп есептелді, сондықтан кардинал Карафа мен Монсеньор Сернини (Мантуя елшісі) фресканы алып тастау немесе цензуралау үшін күш салды, бірақ Папа оған қарсылық көрсетті. 1564 жылы Микеланджело қайтыс болғанға дейін өткен Трент соборында жыныстық мүшелерін жасыру туралы шешім қабылданды, ал Микеланджелоның шәкірті Даниэле да Вольтерраға түзетулер енгізу тапсырылды. Марчелло Венести жасаған түпнұсқаның цензураланбаған көшірмесі Неапольдегі Каподимонте мұражайында сақталады. Микеланджело сол кезде бірнеше архитектуралық жобалармен айналысты. Олардың ішінде Капитолий төбесінің трапеция пішіндес алаңында ежелгі қоладан жасалған Марк Аврелий мүсіні бар дизайн, Палаццо Фарнезедің жоғарғы қабатын жобалау және Санта-Мария-делли-Анжели шіркеуінің ішкі кеңістігін өзгерту, онда ол ежелгі рим моншасының күмбезді ішкі бөлігін қайта жаңарту. Басқа архитектуралық жұмыстарға Сан-Джованни-деи-Фиорентини, Санта-Мария-Маджоре базиликасындағы Сфорца капелласы (Capella Sforza) және Порта-Пиа кіреді.

Қасиетті Петір базиликасы, 15461564

Микеланджело әлі де "Соңғы үкім" жұмысын аяқтамай тұрғанда, Ватиканнан тағы бір тапсырыс алды. Бұл Римнің ең маңызды екі әулиесінің өмірінен маңызды оқиғаларды бейнелейтін Каппелла Паолинадағы екі үлкен фреска салуға берілді: әулие Пауылдың дінге келуі және әулие Петірдің айқышқа ілінуі. "Соңғы үкім" сияқты, бұл екі туынды да көптеген тұлғаларды қамтитын күрделі композициялар болып табылады. Олар 1550 жылы аяқталды. Сол жылы Джорджо Вазари өзінің "Вита" атты еңбегін, соның ішінде Микеланджелоның өмірбаянын жариялады. 1546 жылы Микеланджело Римдегі Әулие Петір базиликасының сәулетшісі болып тағайындалды. Оның өлімінен кейін ғана аяқталған күмбезі Баннистер Флетчердің "Ренессанстың ең ұлы туындысы" деп аталды. Әулие Петір соборын салу жұмыстары жүріп жатқанда, Микеланджело күмбезді аяқтамай қайтысып қалуы мүмкін деген алаңдаушылық туды. Дегенмен, күмбездің төменгі бөлігі мен тіреу сақинасының құрылысы басталғаннан кейін, жобаның аяқталуы сөзсіз болды. 2007 жылдың 7 желтоқсанында Ватикан мұрағатында Микеланджелоның өлімінен бұрын салған, болуы мүмкін соңғы эскизі – Әулие Петір базиликасының күмбезіне арналған қызыл құмырсқамен салынған сурет табылды. Ол өте сирек кездеседі, себебі ол өмірінің соңында өз жоспарларын жойған. Эскиз – Әулие Петір шіркеуінің күмбезінің радиалды бағаналарының бірінің ішінара жоспары.

Сенім

Микеланджело өмірінің соңында дінін одан да тереңдете түскен, шын ниетті католик еді. Рафаэльмен бірге ол Дүниелік Францискан Орденіне қабылданды. Оның поэзиясында 285-ші өлең деп белгілі (1554 жылы жазылған) келесі соңғы шумақтары бар: "Енді сурет немесе мүсін жанымды тыныштандыра алмайды, себебі ол қазір бізді құшақтау үшін айқышқа қолын созған, құдайлық махаббатқа бұрылды".

Жеке әдеттер

Микеланджело жеке өмірінде қанағатқа толы өмір сүрді, бірде шәкірті Асканио Кондивиге: "Мен қаншалықты бай болсам да, әрқашан кедей адам сияқты өмір сүрдім" деді. Микеланджелоның банк шоттары мен көптеген сатып алу құжаттары оның таза байлығы шамамен 50,000 алтын дукатқа жететінін көрсетеді, бұл оның замандастарының көптеген ханзадалары мен герцогтарынан асып түседі. Кондиви оның тамақ пен суға немқұрайлы болғанын, "құмарлықтан гөрі қажеттіліктен" көбірек жегенін айтты. Дегенмен, бұл оған әсер етпеген болуы мүмкін, өйткені ол табиғатынан жалғыз және көңілсіз адам, бизарро е фантастико, "адамдардан шегініп жүретін" адам еді.

Мәриям мен Бала

"Қасиетті Марияның баспалдақтан өтуі" – Микеланджелоның мәрмәрде жасалған ең ерте белгілі туындысы. Ол көлденең бейнелеуде жасалған, бұл техника 15 ғасырдың басындағы шебер мүсіншілер Донтателло және Дезидерио да Сетигнано сияқтылар жиі қолданған тәсіл. Мадонна профильде бейнеленгенімен, көлденең бейнелеу үшін ең оңай аспект, бала Микеланджелоның туындыларына тән бұрылу қозғалысын көрсетеді. 1502 жылғы Таддей Тондосында Иса Мәсіхтің қарға құсынан (көгершін) қорқуы бейнеленген, бұл құс Христа айып тағудың символы. Дони Тондосында Киелі Отбасы бейнеленген, алдыңғы үш туындының элементтері бар: фондағы фигуралардың фризі көлденең бейнелеуге ұқсас, ал дөңгелек пішін мен динамикалық формалар Таддео Тондосын қайталайды. Брюгге Мадоннасындағы бұрылу қозғалысы картинада күшейтілген. Бұл картина Микеланджелоның Сикстин капелласының төбесінде қолданған формаларын, қозғалысын және түстерін алдын ала хабарлайды. Екі періште жұп болғанымен, екі туындының арасында үлкен контраст бар: бірі – ағын шашы, терең бүктемелі готикалық киім киген нәзік баланы бейнелейді, ал Микеланджело – классикалық стильдегі киім киген, бүркіт қанаттары бар, денелі және күшті жасты бейнелейді. Микеланджелоның Періштесі туралы барлық нәрсе динамикалық. Микеланджелоның Бакхус мүсіні – белгілі бір тақырыпқа (жас шарап құдайы) жасалған тапсырыс. Мүсінде жүзім шоғы, шарап тостағаны және жабайы ешкі сияқты барлық дәстүрлі атрибуттар бар, бірақ Микеланджело оған шынайылық сезімін сіңірді, көздері шаршаған, іші ісінген және тұруы қиын екенін көрсететіндей бейнеледі. «Өлі құл» деп аталатын мүсінде Микеланджело қайтадан белгілі бір адамдық жағдайды көрсету үшін контраппосто қолданды, бұл жағдайда – ұйқыдан ояну. «Қарсылық көрсететін құл» мүсінімен бірге, бұл мүсіншінің қазір Луврде сақталатын Папа Юлий II қабірі үшін жасаған екі ерте туындысының бірі. Бұл екі туынды Роден арқылы кейінгі мүсін өнеріне зор әсер етті, ол оларды Луврде зерттеді. Атлас құлы – Папа Юлийдің қабірі үшін жасалған соңғы мүсіндердің бірі. «Құлдар» деп аталатын туындылардың әрқайсысы өзін босатуға тырысқан адам бейнесін көрсетеді, өзі тұтқындалған тастан шығуға ұмтылғандай. Бұл туындылар Микеланджелоның қолданған мүсіндік әдістері мен тастан көргенін ашу жолы туралы бірегей түсінік береді.

The Madonna of the Stairs is Michelangelo's earliest known work in marble. It is carved in shallow relief, a technique often employed by the master sculptor of the early 15th century, Donatello, and others such as Desiderio da Settignano. While the Madonna is in profile, the easiest aspect for a shallow relief, the child displays a twisting motion that was to become characteristic of Michelangelo's work. The Taddei Tondo of 1502 shows the Christ Child frightened by a Bullfinch, a symbol of the Crucifixion. The Doni Tondo, depicting the Holy Family, has elements of all three previous works: the frieze of figures in the background has the appearance of a low relief, while the circular shape and dynamic forms echo the Taddeo Tondo. The twisting motion present in the Madonna of Bruges is accentuated in the painting. The painting heralds the forms, movement and colour that Michelangelo was to employ on the ceiling of the Sistine Chapel. Although the two angels form a pair, there is a great contrast between the two works, the one depicting a delicate child with flowing hair clothed in Gothic robes with deep folds, and Michelangelo's depicting a robust and muscular youth with eagle's wings, clad in a garment of Classical style. Everything about Michelangelo's Angel is dynamic. Michelangelo's Bacchus was a commission with a specified subject, the youthful God of Wine. The sculpture has all the traditional attributes, a vine wreath, a cup of wine and a fawn, but Michelangelo ingested an air of reality into the subject, depicting him with bleary eyes, a swollen bladder and a stance that suggests he is unsteady on his feet. In the so called Dying Slave, Michelangelo again utilised the figure with marked contrapposto to suggest a particular human state, in this case waking from sleep. With the Rebellious Slave, it is one of two such earlier figures for the Tomb of Pope Julius II, now in the Louvre, that the sculptor brought to an almost finished state. These two works were to have a profound influence on later sculpture, through Rodin who studied them at the Louvre. The Atlas Slave is one of the later figures for Pope Julius' tomb. The works, known collectively as The Captives, each show the figure struggling to free itself, as if from the bonds of the rock in which it is lodged. The works give a unique insight into the sculptural methods that Michelangelo employed and his way of revealing what he perceived within the rock.

Сикстин капелласының төбесi

Сикстин шіркеуінің төбесі 1508 және 1512 жылдар аралығында суреттелген. Микеланджело жұмысты қабылдауға құлшынбағандықтан, Папаны композицияны еркін жасауға көндірді. Схемада Жаратылыс кітабынан алынған эпизодтарды бейнелейтін тоғыз панель бар, олар сәулеттік жақтауға орналасқан. Астыңғы бөліктерде Микеланджело ұсынған елшілердің орнына Мәсіхтің келуін жариялаған пайғамбарлар мен сибиллаларды бейнеледі. Микеланджело сурет салуды оқиғаның кейінгі эпизодтарымен бастады, суреттерде оқиға орнының егжей-тегжейлері мен фигуралар тобы көрсетілген, ал Нұхтың мастығы осы топтағы бірінші сурет болды. Көрсетілген суретті "Жарды қараңғыдан бөлу" суретінде контексте көруге болады. Төбені суреттеу процесінде Микеланджело әртүрлі фигуралардың эскиздерін жасады, олардың кейбіреулері, мысалы, Ливиялық Сибилланың эскизі сақталған, бұл Микеланджелоның қолдар мен аяқтар сияқты бөлшектерге қаншалықты көңіл бөлгенін көрсетеді. Иерусалимнің құлауын ойлап отырған Еремия пайғамбар – Микеланджелоның өзінің портреті.

Фигуралық композициялар

Микеланджелоның Мидичи академиясымен байланысты болған жас кезінде жасаған Кентаврлар шайқасының рельефі ерекше күрделі болып табылады, себебі ол күшті күреске қатысқан көптеген тұлғаларды бейнелейді. Фигуралардың мұндай күрделі шатасуы Флоренция өнерінде сирек кездеседі, мұндай бейнелеу көбінесе тек Нәсіпсіздердің қырғыны немесе Тозақтың азабын көрсететін суреттерде ғана кездеседі. Кейбір фигуралардың айқын түрде көтеріліп тұрған рельефтік өңделуі Микеланджелоның Лоренцо Медичи жинағындағы рим саркофагтарының рельефтерін, сондай-ақ Никола және Джованни Пизаноның ұқсас мраморлық панельдерін, Гибертидің Баптистерия есіктеріндегі бейнелі композицияларын білуі мүмкін. Каскина шайқасының композициясы тек көшірмелер арқылы ғана белгілі, өйткені түпнұсқа эскизі Вазаридің айтуынша, тым жоғары бағаланғандықтан, уақыт өте келе бүлініп, фрагменттерге айналды. Олар жауға қарай бұрылып, шайқасқа дайындалады, әртүрлі позаларда тұрады, көптегендері арқасымен көрсетілген. "Соңғы сот" еңбегінде Микеланджелоның Римдегі Санти Апостолиде Мелоццо да Форлидің фрескасынан шабыттанғаны айтылады. Мелоццо тұлғаларды әртүрлі бұрыштардан бейнелеген, олар көкте жүзіп тұрғандай көрінеді, көруші төменнен қарап тұрғандай. Мелоццоның желмен желбіреген плащысы бар Мәсіхтің сұлтаналық бейнесі Андреа Мантенья қолданған фигураның қысқаруын көрсетеді, бірақ бұл Флоренция суретшілерінің фрескаларында жиі кездеспейді. "Соңғы сот" еңбегінде Микеланджело бұрын-соңды болмаған масштабта, көкке көтеріліп бара жатқан немесе құлап, төмен тартылып бара жатқан тұлғаларды бейнелеу мүмкіндігіне ие болды. Паулин капелласының екі фрескасында, Әйір Петірдің айқышқа шегеленуі және Саулдың дінге өтуі, Микеланджело әртүрлі топтағы тұлғаларды күрделі оқиғаны жеткізу үшін пайдаланды. Петірдің айқышқа шегеленуі кезінде сарбаздар өздеріне берілген міндеттерін орындайды: бағана үшін шұңқыр қазып, айқышты тіктейді, ал түрлі адамдар оқиғаны тамашалап, пікірталас жүргізеді. Қорқынышқа толы әйелдердің тобы алдыңғы планға жиналады, ал христиандардың тағы бір тобын биік бойлы ер адам оқиғаны көру үшін жетектеп барады. Оң жақ алдыңғы планға Микеланджело көңілсіздік білдіретін мінезімен суреттен шығып кетеді.

Michelangelo's relief of the Battle of the Centaurs, created while he was still a youth associated with the Medici Academy, is an unusually complex relief in that it shows a great number of figures involved in a vigorous struggle. Such a complex disarray of figures was rare in Florentine art, where it would usually only be found in images showing either the Massacre of the Innocents or the Torments of Hell. The relief treatment, in which some of the figures are boldly projecting, may indicate Michelangelo's familiarity with Roman sarcophagus reliefs from the collection of Lorenzo Medici, and similar marble panels created by Nicola and Giovanni Pisano, and with the figurative compositions on Ghiberti's Baptistry Doors. The composition of the Battle of Cascina is known in its entirety only from copies, as the original cartoon, according to Vasari, was so admired that it deteriorated and was eventually in pieces. with many different postures, and many being viewed from the back, as they turn towards the approaching enemy and prepare for battle. In The Last Judgment it is said that Michelangelo drew inspiration from a fresco by Melozzo da Forlì in Rome's Santi Apostoli. Melozzo had depicted figures from different angles, as if they were floating in the Heaven and seen from below. Melozzo's majestic figure of Christ, with windblown cloak, demonstrates a degree of foreshortening of the figure that had also been employed by Andrea Mantegna, but was not usual in the frescos of Florentine painters. In The Last Judgment Michelangelo had the opportunity to depict, on an unprecedented scale, figures in the action of either rising heavenward or falling and being dragged down. In the two frescos of the Pauline Chapel, The Crucifixion of St. Peter and The Conversion of Saul, Michelangelo has used the various groups of figures to convey a complex narrative. In the Crucifixion of Peter soldiers busy themselves about their assigned duty of digging a post hole and raising the cross while various people look on and discuss the events. A group of horrified women cluster in the foreground, while another group of Christians is led by a tall man to witness the events. In the right foreground, Michelangelo walks out of the painting with an expression of disillusionment.

Сәулет

Микеланджелоның сәулеттік тапсырмаларына бірнеше орындалмаған жобалар кірді, ең бастысы – Флоренциядағы Брунеллески салған Сан-Лоренцо шіркеуінің фасады. Микеланджело оның ағаштан жасалған моделін жасаған болатын, бірақ ол күні бүгінге дейін аяқталмай, дөңгелек кірпішпен салынған күйінде қалды. Сол шіркеуде Джулио де Медичи (кейіннен VII Климент папасы) оған Медичи капелласын және Джулиано мен Лоренцо Медичидің мазарларын жобалауды тапсырды. Папа Климент сондай-ақ Лоренциан кітапханасын тапсырды, онда Микеланджело нишаларға енгізілген бағаналары бар ерекше вестибюльді және, Николаус Певснердің айтуынша, "лава ағыны сияқты кітапханадан құйылып шыққандай көрінетін" баспалдақты жобалады, бұл "Манеризмнің ең таңғажайып сәулеттік формасы". 1546 жылы Микеланджело Кампидольо алаңының төсегі үшін өте күрделі, жұмыртқа тәрізді дизайн жасады және Фарнезе сарайының жоғарғы қабатын жобалауға кірісті. 1547 жылы ол Браманте жобасымен салынған, бірақ бірнеше сәулетшілердің аралық жобаларымен толықтырылған Санкт-Петр базиликасын аяқтау жұмысын қолға алды. Микеланджело Браманте дизайнына оралып, негізгі формаларын және концепцияларын сақтап, оны жеңілдетіп, нығайтып, одан да динамикалық және біртұтас құрылым жасады. 16 ғасырдың соңындағы гравюрада күмбез жарты шар пішінде бейнеленгенімен, Микеланджелоның моделіндегі күмбез біршама жұмыртқа тәрізді, ал аяқталған нұсқасы, Джакомо делла Порта аяқтағаннан кейін, одан да осы пішінге жақын. Микеланджелоның өмірінің соңғы мүсіні (өлмесінен алты күн бұрын) – Ронданини Пиета, толықтырылмады, себебі Микеланджело жеткіліксіз тас қалғанша оны кесіп тастады. Бұрынғы кезеңнен аяқтары мен үзілген қолы қалды. Қазіргі күйінде мүсін абстрактілі сипатқа ие, бұл 20 ғасырдың мүсіндік концепцияларына сәйкес келеді. Микеланджело 1564 жылдың 18 ақпанында 88 жасында Римде қайтыс болды. Оның денесі Римнен Санта-Кроче базиликасына жерленуге әкелінді, бұл маэстроның сүйікті Флоренцияда жерленуі туралы соңғы тілегін орындады. Микеланджелоның мұрагері Лионардо Буонарроти Джорджио Вазариге Микеланджелоның мазарын жобалауды және салуды тапсырды. Бұл 770 скудиге бағаланған монументалды жоба, оны аяқтауға 14 жылдан астам уақыт кетті. Мазарға арналған мәрмәрді Тоскана герцогы I Козимо де Медичи ұсынды, ол Флоренцияда Микеланджелоның құрметіне мемлекеттік жерлеу рәсімін де ұйымдастырды. Понтормо сияқты басқа суретшілер де Соңғы Төренің қисық пішіндерінен және Каппелла Паолинаның фрескаларынан шабыттанды. Сикстин капелласының төбесі бұрын-соңды болмаған ұлылықтың жұмысы болды, оның архитектуралық формаларымен, көптеген барокко төбе суретшілері еліктеді, сондай-ақ кейіптерді зерттеудегі шексіз өнертабыстылығымен. Вазари былай жазды:
Бұл жұмыс өнерімізге нағыз шамшырақ болды, барлық суретшілерге баға жетпес пайда әкелді, ғасырлар бойы қараңғылыққа батып келген әлемге жарық сыйлады. Шын мәнінде, суретшілер енді жаңа өнертабыстарды, жаңа көзқарастарды, киімдерді, жаңа тілдерді, әртүрлі композицияларды немесе жоғары тақырыптарды іздеудің қажеті жоқ, өйткені бұл жұмыста осы тақырыптар бойынша барлық мүмкін болатын кемелдік бар.

Michelangelo's architectural commissions included a number that were not realised, notably the façade for Brunelleschi's Church of San Lorenzo in Florence, for which Michelangelo had a wooden model constructed, but which remains to this day unfinished rough brick. At the same church, Giulio de' Medici (later Pope Clement VII) commissioned him to design the Medici Chapel and the tombs of Giuliano and Lorenzo Medici. Pope Clement also commissioned the Laurentian Library, for which Michelangelo also designed the extraordinary vestibule with columns recessed into niches, and a staircase that appears to spill out of the library like a flow of lava, according to Nikolaus Pevsner, " revealing Mannerism in its most sublime architectural form." In 1546 Michelangelo produced the highly complex ovoid design for the pavement of the Campidoglio and began designing an upper storey for the Farnese Palace. In 1547 he took on the job of completing St Peter's Basilica, begun to a design by Bramante, and with several intermediate designs by several architects. Michelangelo returned to Bramante's design, retaining the basic form and concepts by simplifying and strengthening the design to create a more dynamic and unified whole. Although the late 16th century engraving depicts the dome as having a hemispherical profile, the dome of Michelangelo's model is somewhat ovoid and the final product, as completed by Giacomo della Porta, is more so. The last sculpture that Michelangelo worked on (six days before his death), the Rondanini Pietà, could never be completed because Michelangelo carved it away until there was insufficient stone. The legs and a detached arm remain from a previous stage of the work. As it remains, the sculpture has an abstract quality, in keeping with 20th century concepts of sculpture. Michelangelo died in Rome on 18 February 1564, at the age of 88. His body was taken from Rome for interment at the Basilica of Santa Croce, fulfilling the maestro's last request to be buried in his beloved Florence. Michelangelo's heir Lionardo Buonarroti commissioned Giorgio Vasari to design and build the Tomb of Michelangelo, a monumental project that cost 770 scudi, and took over 14 years to complete. Marble for the tomb was supplied by Cosimo I de' Medici, Duke of Tuscany, who had also organized a state funeral to honour Michelangelo in Florence. Other artists, such as Pontormo, drew on the writhing forms of the Last Judgment and the frescoes of the Cappella Paolina. The Sistine Chapel ceiling was a work of unprecedented grandeur, both for its architectonic forms, to be imitated by many Baroque ceiling painters, and also for the wealth of its inventiveness in the study of figures. Vasari wrote:
The work has proved a veritable beacon to our art, of inestimable benefit to all painters, restoring light to a world that for centuries had been plunged into darkness. Indeed, painters no longer need to seek for new inventions, novel attitudes, clothed figures, fresh ways of expression, different arrangements, or sublime subjects, for this work contains every perfection possible under those headings.

Түсініктемелер

Микеланджелоның әкесі бұл күнді флоренциялық "ab Incarnatione" тәсілімен 1474 жылдың 6 наурызы деп белгілейді. Бірақ римдік "ab Nativitate" тәсілі бойынша, ол 1475 жыл. Микеланджелоның мектепке қай жаста барғаны туралы дереккөздер келіспейді. Де Толнай он жасында барғанын жазады, ал Седжвик Кондивидің аудармасында Микеланджело жеті жасында барғанын көрсетеді. Строцци отбасы Геркулес мүсінін алды. 1529 жылы Филиппо Строцци оны Франциск I-ге сатты. 1594 жылы Генрих IV оны Фонтенблодағы Эстанг бағына орнатты, бірақ 1713 жылы Эстанг бағы жойылғанда ол жоғалып кетті. Вазари осы оқиға туралы ештеңе айтпайды, ал Паоло Джовионың Микеланджело өмірі Микеланджелоның өзі мүсінді ежелгі нәрсе ретінде көрсетуге тырысқанын көрсетеді.