Кіріспе

Ежелгі Рим үйінің басты бөлмесі Каведиум немесе атриум – көне Рим үйінің негізгі бөлмесін атау үшін қолданылатын латын сөздері. Бұл бөлмелер әдетте төбесінде орталық тесікпен (комплювиум) және оның астында жаңбыр суын жинауға арналған алаңмен (имплювиум) жабдылған. Каведиум жаңбыр суын пассивті түрде жинап, сүзгілеп, сақтап, салқындататын. Сонымен қатар, ол үйді күн сәулесімен жарықтандырып, салқындатып, табиғи түрде желдетуге мүмкіндік берді. Атриум – көне Рим үйінің ең маңызды бөлмесі саналды. Басты кіреберіс осы бөлмеге алып келетін, мұнда үй иесі өз клиенттерін қабылдап, неке тойлары, жерлеу рәсімдері және басқа да салтанаттар өткізілетін. Алғашқы және қарапайым үйлерде атриум – үй шаруашылығының көп бөлігі үшін қолданылатын ортақ бөлме болды, ал бай үйлерде ол негізінен қонақтарды қабылдауға арналған бөлмеге айналды, ал жеке өмір үйдің ішкі жағына көшті. Атриум әдетте ең әсем безендірілген бөлме болды, оның қабырғалары суреттермен, жиһаздары жоғары сапалы материалдардан жасалған. Көптеген адамдар бұл екі терминді синоним деп санайды. Tollere liberum (жаңа туған сәбиге арналған рәсім), Liberalia мерекесінде булланы кию рәсімі (жасы жеткен еркек балаға арналған) және confarreatio некесі ларариумның алдындағы атриумда өткізілген деп сипатталады. Той төсегі – lectus genialis – есікке қарсы немесе алалардың бірінде орналастырылған. Ал жерлеу төсегі – lectus funebris – атриумға қойылып, марқұмның денесі есікке қарай жатқызылатын. Осылайша, бұл бөлме тұрмыстық кеңістік қызметін атқарды. Ип өру және тоқу сияқты үй шаруашылығының маңызды жұмыстары дәстүрлі түрде атриумда жасалатын. Римнің ең бай адамдарының үйлері байлықтың өсуімен және оның салдарынан тұрғын үйлердегі теңсіздіктердің артуымен бірге әсемдеуге көбірек бейімделді. Фругалитас пен аббуденцияны көрсетудің әлеуметтік маңызы төмендеп, трифени көрсету маңызға ие болды. Осылайша, меценаттардың қабылдау бөлмесі ретінде пайдалануы атриумды жартылай қоғамдық кеңістікке айналдырды. Pars rusticana перистильдің айналасында орналасқан, ал ол ертедегі римдік үйлерде болмаған. Грек мәдениеті римдік мәдениетте жоғары мәртебеге ие болды (Гелленизацияға қараңыз). Перистиль грек сәулетінен алынып, танымал болды және кейде атриумның орнын басты. Ауылдық жерлерде бұл тәртіп кері болған жағдайлар да кездесетін: басты көшеден кіретін pars urbana cortile перистиль болып табылды. Ал атриум үйдің тереңіне көміліп, көбінесе портикке (бір немесе бірнеше сыртқы қабырғаларындағы бағаналы галерея) жақын орналасып, пейзажға көрініс ашылатын.

Мазмұны

Атриумда ата-баба рухтарына арналған кішкентай ғибадатхана (лариум) жиі кездесетін. Үйдің қазынасы мен маңызды құжаттары сақталатын сандық (арка) да атриумда орналасқан. Әдетте, төмендегі резервуардан су алуға мүмкіндік беретін цилиндр пішіндес, жабық құдық қақпасы (путеал) болған. Сонымен қатар, өнер туындылары, әсіресе мүсіндер, impluvium жанында, үстелдерде, нишаларда, қабырғаларда және басқа да жерлерде қойылған. Бұл тіректер қабырғаны ұстап тұратын бағаналарды көтеріп тұрады, ал олар өз кезегінде атриумның ортасындағы шатыр қабырғаларын ұстап тұрады. Бөлменің бүкіл аумағын қамтитын көлденең тіректердің қажеті жоқ, себебі шатыр қабырғалары қысқа болады. Бұл үлкен бөлмені жабуға мүмкіндік береді.

Коринфтік кавадиум

Бұл стильде төбелік ашылманың төңірегінде тік төртбұрышты қабырғалар орналасқан. Ол төртбағаналы стильге (тетрастиль) ұқсас, бірақ төрттен артық қабырғасы бар. Ол перистильге еске түседі. Егер төменгі қабат жеткілікті мықты болса, онда екінші қабатты көтере алады.

Жаңбырлы кавадиум

Бұл стильде шатырлар, жауын-шашын жиналатын орталық шұңқырға (compluvium) қарай еңкейтін орнына, керісінше, одан сыртқа қарай еңкейтілген, ал суағарлар сыртқы қабырғаларда орналасқан. Шатырда бұрынғыдай ашық тесік сақталған, ал төменде жаңбырды жинауға арналған имплювий (impluvium) болған (болжам бойынша, суағарлар арқылы толықтырылған). Витрувийдің сөзіне қарағанда, мұндай шатырлар үнемі жөндеуді қажет етеді, себебі жаңбыр су құбырлары бітелуіне байланысты су тез арада ағып кетпейді. Бұл тип өте сирек кездеседі; Помпейде соңғы мәліметтерге сәйкес, осыған дейін тек біреуі ғана табылған.

Тестудинат кавадиум

Атриумның кішкентай болғанда және оның үстінен қосымша қабат салынғанда атриум тестудинатумы қолданылды. Атауы латын тіліндегі "тестудо" сөзінен шыққан, ол тасбақа немесе қайыңды білдіреді, ал ауысу арқылы – жабық шатыр. "Британника энциклопедиясы" бұл типтің үлгісі Помпейде табылмайды деп мәлімдейді. Тар үйлерде кубикулумдар мен алалардың қатарында болмайтын атриумдар, тіпті имплювий қабырғаға немесе бұрышқа орналасқан атриумдар болғанмен, 5 метрден кішкентай үйлер көбінесе тестудинатты болып табылады. Бұл құрылым атриум қабырғаларының екі жағында да шатыр қабырғаларының тең аралықта орналасуын қамтамасыз етеді.