Кіріспе

Білімді тілді сөздік немесе аударма сөздігі – бір тілден екінші тілге сөздерді немесе сөз тіркестерін аудару үшін қолданылатын арнайы сөздік. Екі тілді сөздіктер бір бағытты немесе екі бағытты болуы мүмкін. Бір бағытты сөздіктер бір тілдегі сөздердің мағынасын екінші тілде көрсетеді, ал екі бағытты сөздіктер екі тілдің арасында аударуға мүмкіндік береді. Екі бағытты екі тілді сөздіктер әдетте екі бөлімнен тұрады, әр бөлімде сөздер мен сөз тіркестері әліпбилік тәртіппен тізімделіп, олардың аудармалары көрсетіледі. Аудармадан өзге, екі тілді сөздік сөздің сөз табын, жынын, етістік түрін, жіктелу үлгісін және басқа да грамматикалық белгілерді көрсетеді, бұл тілі анасы емес кісіге сөзді дұрыс қолдануға көмектеседі. Екі тілді сөздіктерде фразалар тізімі, қолдану және стиль туралы нұсқаулар, етістіктер кестесі, карталар мен грамматикалық анықтамалар да кездеседі. Ал бір тілді сөздіктер сөздер мен сөз тіркестерін аударудың орнына, олардың мағынасын түсіндіреді.

Тарих

Рим императоры Клавдий (б.з.д. 10 – 54 ж.ж.) этрус тіліндегі латын сөздігін жасағаны мәлім, бірақ ол қазір жоғалып кеткен. Маңызды екі тілді сөздіктердің бірі – Махавиутпатти. Махавиутпатти (Wylie: Bye brtag tu rtogs par byed pa chen po), «Нақты түсініктің үлкен жинағы» немесе «Этимологиялық анықтамалық», біздің заманымыздың сегізінші ғасырының соңы мен тоғызыншы ғасырының басында Тибетте құрастырылды. Ол санскрит және тибет тіліндегі мыңдаған терминдерден тұратын сөздік болып табылады, тибет тіліндегі буддалық мәтіндерді стандартизациялау мақсатында жасалған және Тибеттік Таньюрдың (Toh. 4346) бір бөлігі ретінде кірген. 10 ғасырда Еуропалық еврей қауымдастықтарында еврей және арамей тілдерінен ортағасырлық француз тіліне сөздіктер жасалды. Олар Талмудты және басқа да еврей мәтіндерін түсіну және оқыту үшін пайдаланылды.

Қиындықтар

Практикалық және теориялық лексикографтар үшін ең маңызды мәселе – екі тілді сөздіктің функцияларын анықтау. Екі тілді сөздік пайдаланушыларға мәтінді бір тілден екінші тілге аударуға немесе шет тіліндегі мәтінді түсінуге көмектеседі. Мұндай жағдайларда пайдаланушылар сөздікте осы функция үшін арнайы таңдалған әртүрлі деректерді күтеді. Егер функция шет тіліндегі мәтіндерді түсіну болса, сөздікте шет тіліндегі сөздер мен ана тіліндегі анықтамалар болады, олар мақсатты пайдаланушылар тобының түсінуі үшін жазылған. Егер сөздік мәтіндерді аударуға көмектесу үшін жасалса, онда тек эквиваленттер ғана емес, сонымен қатар тиісті мақсатты тілге аударылған сөз тіркестері мен фразалар да болуы керек. Оқушылар үшін арнайы аударма сөздіктері қиын синтаксистік құрылымдарды, сондай-ақ тілдік жанрлық конвенцияларды аударуға көмектесетін деректерді қамтуы керектігі де көрсетілді. Стандартты лексикографиялық терминологияда екі тілді сөздіктің анықтамасы «аударма эквивалентін» ұсынады – «Басқа тілден алынған сөз тіркесі, бір тілдегі сөздің мағынасымен бірдей немесе ұқсас жағдайда қолданылуы мүмкін, сондықтан оны аудару үшін пайдалануға болады». Британдық лексикограф Роберт Ильсон Collins Robert French English English French сөздігінен анықтамалардың мысалын келтіреді. Француз тіліндегі chien = ағылшын тіліндегі dog және dog = chien, сондықтан chien және dog – аударма эквиваленттері; бірақ garde champêtre = ауылдық полиция қызметкері және ауылдық полиция қызметкері ағылшын-француз сөздігіне енгізілмегендіктен, олар мәдени эквивалент емес. Екі фраза да олардың құрамынан жақсы түсініледі және француз тіліндегі garde urbain немесе ағылшын тіліндегі қалалық полиция қызметкерімен салыстырғанда айқын қарама-қайшылықтар бар. Бірақ garde champêtre француз тілінің лексикалық жүйесінде ерекше, болжауға келмейтін қарама-қайшылыққа ие: ол жандарммен қарама-қайшы. Екеуі де полиция қызметкері. Бірақ жандарм – ұлттық полиция күшінің мүшесі, ол техникалық тұрғыдан француз армиясының бір бөлігі, ал garde champêtre жергілікті коммунаның қызметкері. Ауылдық полиция қызметкерінде мұндай қарама-қайшылық жоқ. Екі тілді сөздік жасаудың ең қиын аспектісі – лексемалар немесе сөздер бірнеше мағыналық аймақты қамтиды, бірақ бұл көптеген мағыналар мақсатты тілдегі бір сөзге сәйкес келмейді. Мысалы, ағылшын тілінде билет кинотеатрға кіруге, автобуспен немесе пойызбен жүруге рұқсат беруге немесе жол жүру ережесін бұзғандық үшін полиция қызметкері берген құжат болуы мүмкін. Испан тілінде бұл үш мағына ағылшын тіліндегідей бір сөзбен қамтылмайды, керісінше бірнеше нұсқа бар: boleto немесе entrada және infracción/multa, ал француз тілінде billet немесе ticket және procès verbal, неміс тілінде Eintrittskarte немесе Fahrkarte және Mahnung/Bußgeldbescheid. Жақында екі тілді сөздіктердегі жазбаларды анықтау үшін белгілі бір графикті пайдаланатын автоматты әдіс ұсынылды. Нәтижесінде сөздіктің әр жазбасындағы аудармаларға олар сілтеме жасайтын нақты мағына (яғни түсінік) беріледі. Екі тілді сөздіктерді автоматты түрде құруға арналған ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету, мысалы ApertiumBidixGen жобасы да қолжетімді.

Қолданылуы

Бір сөздің бірнеше мағынасы болуы және оның аудармасы да бірнеше, бірақ міндетті түрде сәйкес келмейтін мағыналарды білдіруі мәселесін шешу үшін пайдаланушы кері іздеу жасауы керек. Мәселен, ағылшын және испан тілдеріндегі "ticket" сөзінің мысалында, "ticket" сөзі ағылшын-испан сөздігінде "boleto" және "infracción" деп аударылғаннан кейін, осы екі испан сөзін испан-ағылшын бөлімінде қарастыруға болады, бұл ізделіп отырған мағынаны анықтауға көмектеседі. Кері іздеуді көбінесе сөздік бағдарламалары мен онлайн сөздіктер арқылы жылдам жасауға болады.

Форматтар

Екі тілді сөздіктер бірнеше форматта қол жетімді, және көбінесе грамматикалық анықтама мен қолдану мысалдары бар. (Мысалы, Ядгар синдхи-ағылшын сөздігі) Баспа сөздіктер – Баспа сөздіктер кішкентай қалталық нұсқалардан бастап үлкен, жан-жақты көп томдық еңбектерге дейін болады. Қолға ұсталатын электрондық сөздіктер (сондай-ақ: қалталық электрондық сөздіктер немесе PED) – Электрондық сөздіктер шағын пернетақта, дауыс тану немесе баспа мәтінін оқитын сканер арқылы деректерді қабылдайды, ал аударманы шағын ЖК-экранға шығарады немесе дыбыстап оқиды. Сөздік бағдарламалары – компьютерлер мен смартфондарда сөздерді немесе сөз тіркестерін енгізуге және аударуға мүмкіндік беретін бағдарламалық құрал. Онлайн сөздіктер – Онлайн сөздіктер сөздік бағдарламаларына ұқсас, оларды іздеу оңай, бірақ әрқашан тегін емес, кейбір жағдайларда дәлдігі (әсіресе ашық, бірлескен сөздіктерде) немесе баспа және электрондық сөздіктердің көлемі жеткіліксіз болуы мүмкін. Көрнекі сөздіктер – Көрнекі сөздік – бұл дұрыс аударманы анықтау үшін негізінен суреттерге сүйенетін баспа сөздік. Көрнекі сөздіктер көбінесе екі тілді емес, көп тілді болады – екі тілдің арасындағы аудармаларды қамтудың орнына, олар көбінесе төрт немесе одан да көп тілді қамтиды.

Тарату

Екі тілді сөздіктер көптеген танымал тілдердің барлық комбинациялары үшін қолжетімді. Олар бір тіл танымал, ал екіншісі одан аз таралған тілдер жұбы үшін де жиі кездеседі. Алайда, екі сирек тілдің арасындағы екі тілді сөздіктердің болу ықтималдығы өте төмен.

Көптілді сөздіктер

Көптілді сөздіктер екітілді сөздіктермен тығыз байланысты. Көптілді сөздікте адам бір тілдегі сөзді немесе тіркесті іздесе, бірнеше тілдегі аудармасын көреді. Көптілді сөздіктер әліпби бойынша немесе тақырыптар бойынша жинақталуы мүмкін. Тақырыптар бойынша жинақталғанда көптілді сөздік сөздік-жинама ретінде берілуі немесе суретті сөздік түрінде көрсетілуі мүмкін.