Кіріспе

Нидерландының ұлттық археологиялық мұражайы – Rijksmuseum van Oudheden (ағылшын тілінде: National Museum of Antiquities) – Нидерландының Лейден қаласында орналасқан ұлттық археологиялық мұражайы. Ол Лейден университетінің жинағынан өркендеп өсті және оның археология факультетімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Мұражай өзін "археологияның ұлттық орталығы" деп таныстырады және ежелгі Египет, ежелгі Таяу Шығыс, Грекия, Этрурия және Рим классикалық әлемі, сондай-ақ ертедегі (тарихқа дейінгі, римдік және орта ғасырлық) Нидерландыға қатысты экспонаттарды ұсынады.

Реувенс басқаруға кіріседі

Риксмузей ван Оудхенденнің коллекциясы 1743 жылы мұрагерлікпен басталды. Жерар ван Папенбрук қайтыс болғаннан кейін, оның жинағы Лейден университетіне мұра ретінде берілді. Бұл жинақ 1746 жылы университет профессорының жарияланым жасады. Ол көпшілік назарына ұсынылды, бірақ жарты ғасырдан кейін ғана ресми сақтаушы тағайындалғанға дейін, оған тиісінше күтім болмады. Бұл сақтаушы – классик Каспар Рувенс, әлемдегі алғашқы археология профессоры. Университеттегі профессорлық қызметімен қатар, ол археологиялық кабинеттің де күтімін жүзеге асырды, ол кезде бұл кабинет негізінен Папенбрук мұрасынан тұрды. Рувенс Лейденнің ішінде де, сыртында да университет коллекциясына басқа жинақтарды жылдам қосты. 1825 жылы Амстердам Риксмузейінен көне заттар Лейденге үкіметтік қолдаумен жеткізілді. Амстердам мұражайының директоры ең көп ұнаған заттарының арасында Томстың коллекциясынан алынған бірнеше заттар болды. Бұл заттар директорлық лауазымынан кейін ғана Лейденге көшірілетіні туралы келісімге келді. Олар 1844 жылы Лейден коллекциясының бір бөлігіне айналды. 1826 жылы Табиғат тарихы мұражайынан тарихқа дейінгі материалдардың жинағы келді.

Роттьерлердің үлесі

Ұлттық көнеліктер мұражайының өсуі негізінен шетелдік инвестицияларға байланысты болып шықты. Әртүрлі голланд ұйымдарынан көне заттар жиналғанымен, мұражайға ең маңызды қосымшалар жеке коллекцияларды сатып алу арқылы түсті. Олардың алғашқысы – алғашқы Роттиерс коллекциясы. Ол Афинада болғанда жинауға кіріскен зейнеткер фламанд полковнигіне тиесілі еді. 1820 жылы бұл коллекция Төмен елдер үкіметіне ұсынылды, ал Реувенс оның құнын бағалау және сатып алуға кеңес беру үшін жіберілді. Реувенс коллекциядан қатты ләззат алды, себебі ол түпнұсқа грек мүсіндері мен грек керамикасын қамтыды, бұл категориялар Лейден коллекциясында бұрын болмаған еді. Министрлікке қандай да бір бағаға сатып алмауға ескертіп, Роттиерс коллекциясы ақырында 12 000 гульденге сатылып, Ұлттық көнеліктер мұражайына қойылды. 1822 жылы Роттиерс үкіметке маңыздылығы төмен екінші коллекциясын сатты. Бұл коллекциядағы ең бағалы зат – мәрмәр бас мүсінінің заманауи көшірмесі, кейін ол жалған екені анықталды. Бірінші және екінші Роттиерс коллекцияларының шығу тегі де күңгірт болып қалды. Екі жағдайда да Роттиерс пен оның ұлы көне заттардың кем дегенде бір бөлігін өздері қазып шығарғаны туралы әңгіме тарады немесе тікелей айтылды. Алайда, екі жағдайда да коллекцияның барлығы сатып алынғаны мүмкін екені белгілі болды. Роттиерс жалған өнімдерді сатуды және сатып алушыларды адастыруды бірнеше рет мойындады, бірақ Реувенске ол оған ешқашан мұндай іс жасамаса, ал бұрынғы қателіктері – жастық ақымақтық екенін айтты. 1824-1826 жылдары Роттиерс министрліктің қаржатымен Жерорта теңізі арқылы саяхат жасады. Бұл саяхат Роттиерстің өзінің идеясы болды, мақсаты – көне заттарды сатып алу. Бұл жобаға аса қызығушылық танытпаған Реувенске Роттиерске нұсқаулар беру тапсырылды. Бұл саяхаттар кезінде Роттиерс көп шағымданып, біраз уақыт бойы нақты нәтижелерге жете алмады. Министрлік оған мемлекеттік қаражатты көне заттарды сатып алудан басқа мақсаттарға жұмсауды тоқтату туралы ресми ескерту жіберуге мәжбүр болды. Роттиерстің өз қазбаларын бастау жоспары Реувенспен талқыланбады, ақырында Роттиерс Мелос аралында қазба жұмыстарын жүргізді. Осы қазбадан кейін Роттиерс саяхаттарын жалғастырып, көне заттарды сатып алды. Родос аралында ұзақ уақыт болғанда ол ортағасырлық сәулет өнерін зерттеп, сипаттады, оның көп бөлігі кейіннен жойылды, сондықтан Роттиерстің тапсырысымен жасалған суреттердің құндылығы арта түсті. 1826 жылдың наурыз және қыркүйек айларында мұражай сатып алынған көне заттарды алды. Реувенс көбінесе жағымсыз есеп дайындады. Кейбір заттарға риза болғанымен, көпшілігі ерекше емес еді және Роттиерс маңызды ақпарат ұсынбады.

Хамберттің үлесі

Дегенмен, Ротьерс Голландия үкіметі үшін антиквариаттар сатып алумен айналысқан жалғыз агент емес еді. Роттьерс Жерорта теңізінің шығысында жұмыс істеген кезде, Жан Эмиль Хумберт Тунисте жинап, қазба жұмыстарын жүргізді. Жеке коллекциясын үкіметке сатқаннан кейін, Хумбертке Туниске археологиялық экспедициямен оралу тапсырылды. Нидерланд Арыстаны орденімен марапатталған, Реувенстің нұсқауларымен және мемлекеттік қаржыландырумен Хумберт 1822 жылдан 1824 жылға дейін Тунисте көне жәдігерлерді жинап, қазып шығарды. Хумберттің осы алғашқы экспедициясының ең маңыздысы – сегіз мүсіннің сатып алынуы болды, олар әлі күнге дейін мұражайдағы басты экспонаттардың бірі болып табылады. Хумберттің екінші экспедициясы Туниске жетпеді, себебі Хумберт Италияда қалуды артық көрді. Осы келісімдерді толығымен елемегеніне қарамастан, экспедиция айтарлықтай нәтижелер берді. Музео Корацци деп аталатын этруск бұйымдарының жинағы 30.000 гульденнен астамға сатып алынды, бірақ Реувенс оған қуанды, өйткені этруск ескіліктері сол кезде Италиядан тыс жерлерде жақсы танылмаған еді. Экспедицияның ең маңызды мәмілесі – египеттік көнеліктерден құралған үлкен д'Анастаси коллекциясын алу болды. Римдегі голланд елшісі мен Хумберттің д'Анастаси агенттерімен ұзақ келіссөздер жүргізгеннен кейін, коллекция шамамен 115.000 гульденге сатылды. Бұл Хумберт пен Реувенстің мансабындағы ең ірі мәміле болды және мұражайға халықаралық деңгейде бағаланған египеттік коллекцияны әкелді.

Реувендердің өлімі

Ревенс өмірінің соңғы жылдарында музейге мемлекеттік қолдау күрт азайды. 1830 жылы Бельгияның көтерілісі мен бөлініп шығуы патша үшін ауыр қаржылық шығынға әкеп соқты, сондықтан жаңа экспедициялар мен қазба жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік болмады. Ревенс 1835 жылы, есептерге сәйкес, ауыр инсульттан кейін қайтыс болды. Ол өзінен кейін ғылыми тұрғыдан танымал жинағы бар, жас мұражайды қалдырды, ол Папенбрук мұрасынан басталып, қазір этрус, мысыр, карфаген, рим, грек және басқа да көптеген заттарды қамтиды.

Лиманс ауысады

Оның қайтысынан кейін Ревенстің жұмысын оның шәкірті Конрадус Лиманс жалғастырды. Ол Ревенспен бірге қазба жұмыстарында болған және оның қайтысына куә болған еді. Төменде сипатталғандай, Лиманс басшылығымен мұражай, ақыры, өз ғимаратына ие болды. Дегенмен, патшалық қызығушылық азайғаннан және д'Анастаси келісімінің жоғары құны есінде болғандықтан, коллекцияның өсуін жалғастыру мүмкіндіктері күңгірт көрінді. Лиманс ресми газет арқылы жеке коллекционерлерге, голланд елшілері мен консулдарына донорлық көмек көрсету және коллекцияны толықтыру үшін үндеу жасады. Бұл үндеу сәтті аяқталды және әлемнің түкпір-түкпірінен заттар түсе бастады. 1839 жылы Лиманс патша қаржысымен шамамен 100 ваза сатып алды. Олар он жыл бұрын Италияда қазба жұмыстары жүргізілген және Люсьен Бонапартқа тиесілі болған коллекцияға жатқан заттар еді. Лиманс бұл коллекцияны 1840 жылы жариялады, ал бір жыл бұрын Египет коллекциясын жариялаған болатын. Этрус коллекциясын оның әріптесі шығарды. Жарияланымдар жалғасты, ал мұражай тарихындағы келесі кезең "белсенді ізденіс жылдарынан кейінгі консолидация кезеңі" деп сипатталды.

Реувенске дейін және оның тұсында

Археологиялық коллекция үшін лайықты ғимарат табу Реувенс, музейдің қамқоршылары мен Нидерланд үкіметі арасында үнемі келіспеушіліктер тудырып келді. Реувенс алғаш рет археология профессоры болып тағайындалғанда, сонымен қатар Папенбрук коллекциясының кураторы болғанда, ежелгі заттар университет ботаникалық бағының ғимаратында сақталған. Бірақ ылғалды ауа-райы мүсіндерге елеулі зақым келтірді, ал коллекция өсіп кеткендіктен бірнеше мүсіндер сыртқа шығарылды. 1821 жылы археологиялық кабинет Табиғат тарихы мұражайының жаңа қанатына көшірілді. Реувенс бұл орынға да қанағаттанбады, себебі ол өсіп келе жатқан коллекция үшін тым кішкентай болды және терезелер жеткілікті жарық бермеді. 1824 жылы Реувенске Табиғат тарихы мұражайынан қосымша орын ұсынылды, бірақ Реувенс жеткіліксіз кеңейтімнен бас тартып, Ұлттық Ежелгіліктер мұражайы үшін арнайы жобаланған жаңа ғимаратты ұсынды, сонымен қатар дәріс залы, реставрациялау шеберханасы және басқа да қажетті бөлмелерді де талап етті. Өкінішке орай, Реувенс жасаған жаңа ғимарат жоспары тым қымбатқа түсетін еді. Дегенмен, коллекция өсуін жалғастырды және оған бөлінген орын анық жеткіліксіз болды. Басқа да шешімдер іздестірілді, оның ішінде ортағасырлық шіркеуді қайта жаңарту және Реувенске жаңа академия ғимаратының бір бөлігін беру қарастырылды. Бірақ Реувенс бұл ұсыныстардан бас тартты, өйткені олар нағыз шешім емес еді. Бұл одан әрі мұражайды басқа қалаға көшіру туралы мәселені қарастыруға әкелді. Брюссель, Амстердам және Гаага қарастырылды. Реувенс осылардың барлығына қарсы шықты, Лейденнің гуманитарлық ғылымдардағы гүлденген академиялық ортасын коллекцияны сол жерде сақтаудың басты аргументі ретінде пайдаланды. Ақырында, Амстердам Нидерландтың астанасы болғандықтан және Брюссель Бельгияның қалған бөлігімен бірге корольдіктен бөлініп шыққандықтан, басты үміткер болып қана қоймай, ең қолайлысы деп танылды. Бірақ көшіруге кіріспес бұрын, академиялық қауым әлі жас Реувенстің күтпеген өліміне қатты қайғырды.

Лиманс бойынша

Ревенстің шәкірті Конрад Лиманс коллекцияның уақытша кураторы болып тағайындалды және оған музейдің жай-күйі мен Ревенстің жоспарлаған жарияланымдары туралы есептер жинақтау тапсырылды. Лиманс Ревенс сияқты, қаржының жеткіліксіздігі мен нашар жай-күйі салдарынан көне заттардың нашар жағдайына шағымданды. 1835 жылдың қараша айында университет 18 ғасырдағы сарайды сатып алып, коллекцияны сонда орналастыруды ұсынғанда музей үшін шешуші оқиға болды. Лиманс сарайды қайта жарақтандыруға және коллекцияны жаңа ғимаратқа көшіруге кірісті. Бюджеттік мәселелер мен қала арқылы ең үлкен экспонаттарды тасымалдау қиындықтарының үстінен шығылды, және 1838 жылдың тамызында Ұлттық Көнеліктер Мұражайы ресми түрде жұртшылыққа ашылды. Ревенстің коллекциясы нағыз мұражайға айналды.