Кіріспе

Диоклетианның ванналарындағы Киелі Сусанна шіркеуі – Италияның Рим қаласындағы Куириналь төбесінде орналасқан Рим католик шіркеуі. Осы жермен байланысты титулды шіркеу 280 жылға дейін болған. Қазіргі шіркеу 1585 жылдан 1603 жылға дейін, 1587 жылы осы жерде құрылған цистерциандық қатындар монастырі үшін қайта салынды, ол әлі де сол жерде бар. Шіркеу 1921 жылдан 2017 жылға дейін Римде тұратын АҚШ азаматтары үшін ұлттық приход ретінде қызмет етті, осы кезеңде ол АҚШ-та құрылған дін қызметкерлерінің қоғамы – Паулист әулеттерінің қамқорлығына берілді. Паулист әулеттерінің АҚШ католиктеріне қызметі кейіннен Сан-Патрициоға (Қасиетті Патрикке) көшті.

Рим дәуірі

280 жылға таяу осы орында ерте христиандардың құдайға табыну үйі салынды, ол көптеген ерте христиандар жиналатын орындар сияқты, үй болды (domus ecclesiae). 6 ғасырғы Сусаннаның жазбаларында айтылғандай, бұл үй екі бауыр – әйгілі христиандар Гай мен Габинге тиесілі болған. Кейбір деректерде Гайды Папа Гаймен және ерте христиандық туралы мәлімет берген префект болған пресвитер Гаймен бірдей деп есептейді. Габин немесе Габиний – жартылай аңызға айналған Римнің Сусаннасының әкесі. Оның ең алғашқы құжатталған куәліктері оны шейіт емес, шіркеудің қамқоршысы ретінде көрсетеді. Бұрын шіркеу 4 ғасырғы ең алғашқы құжаттарда Диоклетианның моншаларының жанында «Гайдың» шіркеуі деп немесе «екі үйге жақын» («ad duas domos») деп белгіленген. Бұл туралы 499 жылы Римде өткен синодта айтылған. Санта-Сусанна шіркеуі – Рим қаласындағы ең көне шіркеулердің бірі. Монастырь астында әлі де көрінетін үш римдік вилланың қалдықтарына салынған ерте христиан шіркеуі Диоклетиан мен Сервиан қабырғаларының жанында орналасқан. Дәстүр бойынша, шіркеу Сусаннаның шейіт болған үйінің орнында салынған. 4 ғасырда ол «екі үйге жақын» («ad duas domos») деп белгіленген. Бұл алғашқы үш дәлізді базилика Рим папасы Лео III (795–816) тұсында салынған. Дәстүрге сәйкес, бұл құрылыс 330 жылы император Константин I кезінде шіркеуге айналдырылды, сол кезде көптеген үй шіркеулерінің базиликалары құлшылық ету үшін бейімделді. Базиликаның орталық бөлігі әр жағында 12 бағанадан тұратын, екі жақтағы дәліздермен жалғастырылған. 16 ғасырдың соңында қайта жаңартудан кейін осы екі жақтағы дәліздерден базилика шіркеуінің екі шіркеуі ғана қалды. 565 жылғы Синодта шіркеу алғаш рет Сусаннаның атымен аталды және содан бері оған құрмет көрсетіліп келеді. Жазбаларда Сусанна император Диоклетианның ұлына үйленуден бас тартқандықтан отбасымен бірге шейіт болғандығы айтылады. Сусаннаның шейіт болу оқиғасы – Римдік шейіттер туралы әңгімелерде жиі кездесетін сюжет.

Папа Сергий I 7 ғасырдың соңында оны қалпына келтірді, бірақ бұл шіркеудің пасторы болған төртінші папа Лео III 796 жылы оны қайтадан салды, үлкен апсиданы қосып, қасиеттілердің қалдықтарын криптада сақтады. Лео мен император Карл Ұлының және екінші жағынан қасиетті Сусанна мен Фелиситидің қапталындағы Мәсіхтің үлкен мозаикасы 12 ғасырда жер сілкінісі кезінде қатты зақымданғандықтан, 1585–1602 жылдар аралығында толықтай жаңартылып, Цезарь Неббия фрескамен боялды. Травертиннен жасалған қасбетін салу әлі аяқталмаған. Қазіргі Санта-Сусанна шіркеуінің ежелгі іргетасы бойынша Римдегі алғашқы тәуелсіз тапсырыс Карло Мадерно үшін болды, ол өзінің ағасы Доменико Фонтананың көмекшісі ретінде оқыған, папа Сикст V-нің бас сәулетшісі. 1603 жылы Мадерно фасадты аяқтады, бұл ерте барокко стиліндегі өте ықпалды дизайн. Бағаналар мен пилястрлардың динамикалық ырғағы, орталыққа жиналған, ал шығыңқы және орталық безендірудің артуы құрылысқа күрделілік қосты. Өзара байланыстардың жиынтығы бар, олардың ешқайсысы да айнаның бір жағында толықтай симметриялы емес. Кіреберіс пен шатыр үшбұрышты қақпақтармен шеңберленген. Терезелер нишалармен ауыстырылған. Классикалық дизайн ережелерімен ойнауға ұмтылыс бар, бірақ қатаңдық сақталған. Жоғары деңгейдегі мүсіндер (Рим папасы Гай және Геннесий) Джованни Антонио Парачеаның, төменгі деңгейдегілер (Римнің Сусаннасы мен Фелиситасы) Стефано Мадерноның туындылары. Санта-Сусанна шіркеуінің сәттілігі соншалықты жоғары болды, 1605 жылы папа Павел V Мадерноны Санкт-Петербург базиликасының сәулетшісі етіп тағайындады, онда ол кеме кемесін аяқтап, үлкен фасадты салды.

Қазіргі заман

Папа Сикст IV (1475–1477) шіркеуді қайта тұрғызуға кірісті, бәлкім бір кемелі, екі жақтағы шағын ғибадатханасы бар. 1588 жылы бұл цистерциандық орденнің қорғаушысы кардинал Гироламо Рустикуччи жасаған соңғы масштабты қайта құру жұмысы болды, құрылыс 1595 жылдан 1603 жылға дейін созылды. Рустикуччи, Рим папасы Сикст V-нің бас викарі ретінде, діни ордендердің өмірін жаңаруға ерекше мән берді. Бұл әрекеттің көрінісі шіркеу қабырғаларын безендіретін көркемдік бағдарламада көрінеді. Басты тақырыптар: адал ізгіліктің бұзылуына қарсы пәктікті қорғау және құдайға табыну мен ереске ұмтылуға қарсы нағыз иманның жеңісі. Олар Сузаннаның тазалығын, ізгілігін және дұғаға деген құлшынысын мадақтады. Рустикуччи осы тақырыптарды шіркеуінің цистерциандық қатындарымен тығыз байланысын көрсете отырып, ерекше атап көрсеткісі келді. «Дәстүрді» жақсы көретін Рустикуччи сол кездегі ең жақсыларын таңдады, олар Контрреформацияның өнімді көркемдік шығармашылығынан туындаған. Осының нәтижесінде ол Карло Мадерноға (1556–1629) шіркеудің сәулеттік жөндеулерін тапсырды. Ол шіркеудің травертин қасбетін жасады. Орталық залдың фрескалары (адал Сузаннаның өмірінен алты көрініс) – Болоньялық Балдассаре Кроченің (1563–1638) туындысы. Орвиетолық (1536–1614) Чезаре Неббия күмбез бен апсиданың қисығындағы фрескаларды жасады, онда Сузаннаның өмірінен көріністер бейнеленген. Бас алтардың алдындағы Сузаннаның басы кесілуін бейнелейтін алтарлық картинаны Палермолық Томмазо Лорети (1530–1602) салған. Папа Сиксттің қарындасы Камилла Перетти цистерциандық қатындарға көп көмек көрсетті және олардың тұрғын үйлерін, соның ішінде Джован Баттиста Поццоның (1563–1591) фрескалары бар Сент-Лоуренс шағын ғибадатханасын салуға көмектесті. Қасиетті диаконның шейіт болуын бейнелейтін алтарлық картина да Неббияның туындысы. Үлкен пайғамбарлардың мүсіндері мен Петір мен Пауылдың екі мүсіні Вальсольдо деп аталған Джованни Антонио Парачеаға жатқызылады. Сакристіяның шыны едені арқылы ерте христиан шіркеуінің бір бөлігін және Сузаннаның әкесі тұрған деген римдік үйдің қалдықтарын көруге болады. Жақында суреттері сақталған римдік саркофаг табылды. Қазба жұмыстары кезінде сондай-ақ көк фонға боялған, Жақия Баптист пен Жақия Евангелисттің қанатындағы Құдайдың қойы бейнеленген тимпан, Агата мен Сузанна арасындағы Мадонна мен бала, сондай-ақ басқа да қасиеттілердің бес әдемі бюсті табылды. Ғибадатхананың артында, темір торымен бөлінген, керемет монахтар хоры орналасқан, бұл үлкен тіктөртбұрышты бөлме. Ол 1596 жылы Рустикуччи салған, хордың бай, оюлы ағаштан жасалған еденінің ортасындағы герб мұны куәландырады. Хор орындықтарын Папа Сикст сыйға тартқан, олар ескі нұсқаулықтарда римдік монастырлардағы ең жақсы хорлардың бірі ретінде жиі аталады. Қабырғалары қасиеттілердің суреттерімен және Ескі өсиеттен алынған көріністермен безендірілген. Бұл суреттерді Франческо Ди (1676–1702) салған. Сондай-ақ хорда, реликвиарларды сақтайтын екі нишаның төрт тармағында Нурциялық Бенедикт пен Сколастика (сол жақта) және Клерволық Бернард пен Сузанна (оң жақта) бейнеленген, бәрі де умбриялық суретші Аванзино Нуччидің (1599) туындысы. 1719 жылы Филиппо Фреджотти шіркеу ішіндегі шағын ғибадатханадағы фрескаларды салған. Массачусетс штатының Дедхам қаласындағы Киелі Сусанна шіркеуіне кардинал Ричард Кушинг Санта-Сусаннаның құрметіне ат қойған.

Интерьер

Шіркеу бір кемеден тұрады, дөңгелек апсидасы екі бүйірлік шағын ғибадатхананы құрайды. Балдассаре Кроче салған орталық нефтегі фрескалар Даниял кітабынан Сузаннаның өмірінен алты эпизодты бейнелейді. Апсиданың қисық бөлігіндегі фрескаларда Сусанна Максимианның қаупіне тап болғанда, бірақ Құдайдың періштесі оны қорғағанда, ал оң жақта Сусанна Иupiter бұтына табынудан бас тартқанда бейнеленген. Неббия апсиданың күмбезіне салған фрескаларында Сузанна екі жағынан музыкалық аспаптары бар періштелермен бірге көрсетілген. Бас алтарьдың артында Сузаннаның басы кесілуін бейнелейтін картинаны Томазо Лорети салған.

Грейс әйелінің шіркеуі

Біздің Грейс ханымның шіркеуі (бұрын олтарда суреті болған) қабырғаларында Бенедикт Нурсия мен Бернард Клервоның жақында салынған екі фрескасы бар.

Сент-Лоуренс шіркеуі

Доменико Фонтана сол жақтағы екінші қосалқы шіркеуді салды, ол Әулие Лаврентийге арналған және Папа Сикст V-нің қарындасы Камилла Перетти тапсырыс берген. Суреттерді миландық суретші Джованни Баттиста Поццо (1563–1591) салған. Чезаре Неббияның алтарьдық суреті Әулие Лаврентийдің шейіттік қасіретін бейнелейді. Осы шіркеуде актерлердің қамқоршысы Римдік Гензесиус крещение рәсімін қабылдап тұрған күйінде және епископ Папа Элеутер құрметтеледі.

Пресвитериум

Пресвитерия екі фрескамен әсемделген. Сол жақта Балдассаре Кроче Габиннің шейіт болуын суреттейді, ал оң жақта Париж Ногари Римдік Фелицита мен оның жеті ұлының шейіт болуын көрсетеді.

Төбе

Кеме мен пресвитерияның құнды төбесі Карло Мадерноның суретімен ойылған, түрлі түсті алтын жалатылған ағаштан жасалған.

Діни бірлестіктер

Шіркеуде бес ерте христиан шейіті мен қасиеттісі жерленген: Сусанна, оның әкесі Габин, Римдік Фелицита, Рим папасы Элеутер және Римдік Генесий. Рим күнтізбесінде Әйелі Сусаннаның еске алуы ұзақ жылдардан бері 11 тамыздағы Әйелі Тибурциймен байланысты. Санта-Сузаннаның бұрынғы кардинал-қасиетшілерінің қатарында папа Николай V (1446) болған.

Америка ұлттық шіркеуі

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1858 жылы Нью-Йоркте құрылған Паулистік әкелер, олардың діни институтының Киелі Тақтың мақұлдауын алуға уақыт келді деп ойлады, бұл оларға бүкіл әлемдік католик шіркеуінде жұмыс істеуге мүмкіндік берер еді. Олар сонымен қатар өздерінің жұмысын Ватиканмен үйлестіру үшін бас прокурорды орнатуды қалады. Осы мақсатта, Қоғамның Бас жетекшісі Томас Бёрк 1921 жылдың қаңтар айында Римге барып, осы мәселе бойынша Папа Бенедикт XV-пен кездесті. Осы сапарда олар алғаш рет Санта-Сусаннаға назар аударды, себебі ол сол кезде Италиядағы Американ елшілігіне жақын орналасқан еді. Оның орналасқан жері американдықтарды қызықтырды. Паулистер келесі көктемде Томас Лантри О'Нилл басқаратын қалада Бас прокурор кеңсесін ашты. Осы уақыт аралығында Бёрктің інісі, сондай-ақ Қоғамның мүшесі, Римдегі американдықтардың саны артып келе жатқанын ескере отырып, шіркеуді оларға қызмет ету үшін пайдалануға деген қызығушылықтарын Президент Уоррен Хардингке жеткізді. Хардинг маусым айында өткен кездесуде АҚШ-тағы Апостольдік делегаты, архиепископ Джованни Бонзаноға осы мәселе бойынша өтініш жасады. Бонзано бұл өтінішті Ватиканның Мемлекеттік хатшысына жіберді, оны АҚШ-қа деген жақсы ниет белгісі ретінде қанағаттандыруды ұсынды.