Кіріспе
Аричча (лат. Aricia) – Италияның орталық бөлігіндегі Рим метрополиялық қаласындағы қала және коммуна, Римнің оңтүстік-шығысында орналасқан. Лацио (Лациум) аймағының Альбан төбелерінде жатқан Ариччаны Римнің оңтүстік-шығыс шағын қалаларының бір бөлігі деп санауға болады. Кастелли Романи қалаларының бірі Аричча "Parco Regionale dei Castelli Romani" аймақтық паркінде орналасқан.
Шолу
Аричча – рим және римдік мифология мен дінде өте маңызды аймақтың орталығы, себебі ол Диана және Вирбиус құдайларымен байланысты. Аңыз бойынша, бұл грек батыры Оресттің уақытша жерленген орны болған. Аричча ежелгі Лациумның ең көне қалаларының бірі болды және Латын лигасының жетекшісі ретінде Рим Республикасының алғашқы кезеңдерінде Римге қарсы күшті қарсыласы болды. Қазіргі заманда Аричча порчеттасымен, яғни шөптермен және жабайы фенхельмен баяу пісірілген шошқа етімен әйгілі, сондай-ақ тарихи дәуірден бері шараптарымен танымал. Аричча коммунасына Валлеричча және Фонтана ди Папа шағын ауылдары кіреді. Ол Альбано Лациале, Кастель Гандольфо, Дженцано ди Рома және Марино Лациале коммуналарымен шектеседі.
Тарих
Көне жырлар қаланың атын Арикияның жанындағы қасиетті орманды мекендеген Римнің орман құдайы Гипполиттің (Вирбиус) әйелі Арикиямен байланыстырады. Каи Юлий Солиннің анық емес сілтемесіне сәйкес, Арикияны өте ерте заманда Архилок Сикул (“Сикул Архилокі” немесе Сикулдер) құрған. Қаладан табылған қирандар б.з.д. VIII-IX ғасырлардағы елді мекеннің бар екенін растайды. Б.з.д. VI ғасырдың соңынан б.з.д. 338 жылға дейін қала Латын одағының орталық мүшесі болды. Оның аумағында, сол кезде Неми көлін қамтыған, Диана Арицинаның (немесе Диана Неморенсис) қасиетті орны орналасқан, оны Латын қалалары ортақ пайдалануға ие болған және Рекс Неморенсис басқарған. Дианаға байланыстылығы оның емдеу және медицинаның ықпалды және бай орталығы ретінде дамуына әкелді. Б.з.д. 508 жылы Клузиум патшасы Ларс Порсена (сол кезде Этрурияның ең қуатты қалаларының бірі саналған) Риммен соғысын бейбіт келісіммен аяқтағаннан кейін Римнен кетіп қалды. Порсена күштерін бөліп, Клузиан әскерінің бір бөлігін ұлы Арунспен бірге Арикияға соғыс ашуға жіберді. Арикийліктер Латын одағынан, сондай-ақ гректердің Кума қаласынан көмек сұрады. Көмек келген кезде Арикий әскері қала қабырғасынан шығып, біріккен әскерлер Клузиан әскерімен шайқасты. Ливийдің айтуынша, Клузиандықтар бастапқыда Арикийліктерді жеңген, бірақ Кума әскері Клузиандықтарға өтуге мүмкіндік беріп, содан кейін арттан шабуыл жасап, Клузиандықтарға қарсы жеңіске жеткен. Ливийдің сөзіне сенсек, Клузиан әскері жойылған. Б.з.д. 495 жылы Арикия Аурунци және Рим арасындағы шайқас орны болды, Рим жеңіске жетті. 338 жылы римдіктер Арикияны толығымен бағындырды, ол “дауыс беру құқығы жоқ қала” (civitas sine suffragio) болды, бірақ көп ұзамай толық құқықтарға ие болды. Императорлық астанаға жақын орналасқан және жағымды климаты бар Арикияны Римнің көптеген ақсүйектері демалыс виллалары үшін таңдады. Сондай-ақ, оның шарап және азық-түлік өнімдерінің сапасымен де танымал болды. Марциал оның пиязы туралы жақсы пікір білдірді, ал Плиний ерекше әр түрлі Арикий капустасын жақсы көретін. Байлығы мен жағалауға жақын стратегиялық орналасуынан қала Рим империясының құлауы кезінде және одан кейін бірнеше рет тоналды, готтар, вандалдар және соңында 827 жылы оны жойған сарациндер шабуыл жасады. Кейіннен тұрғындар ежелгі акропольге көшіп, жаңа қауым құрды. 990 жылы Каструм Арициенсис (“Арикия қамалы”) Тускулум графы Гвидоның иелігінде болды. Папа Николай II билік кезінде қамал Папалық мемлекетке қосылды, бірақ ол өз кезегінде қайтадан Тускулум графтарына 1116 жылы феод ретінде берілді. Рим шіркеуі 1223 жылы Савелли әулетінің папасы III Гонориймен Арикияны қайтарып алды және 15 ғасырдың бірінші жартысына дейін сақтап тұрды. Алайда Арикия халқы азая бастады. Лариано қамалының басқаруындағы кезеңнен кейін ол Генцано округіне қарасты, онда сол кезде бар болғаны 100 тұрғын тіркелген. 1400 жылға қарай барлық аумақ Сант-Анастасио алле Тре Фонтан монастырының меншігіне айналды, ал Савеллилердің қысқа мерзімді билігінен кейін Гроттаферрата аббаттығына сатылды. Папа Сикст IV Арикияны Савеллиге тапсырды, олар оның жағдайын жақсарту үшін бірнеше жұмыстар жасады, соның ішінде батыста, төбелер мен теңіз арасында орналасқан жанартау көлін (Валериксия көлі) құрғату. Осы кезеңнен бастап жүйелі археологиялық қазбалар жүргізіле бастады. 1637 жылы Джованни Арголи өзінің меценаты кардинал Лелио Бишияның өтінішімен Арикиядағы қазбалар кезінде табылған құрбандық заттары мен жазулардың сипаттамасын жазды. 1661 жылы қала қуатты Чиги отбасының иелігіне өтті, олар басты алаңда тамаша Савелли Чиги сарайын қайта салды, онда құнды Чиги мұрағаттары сақталды. Чиги папасы Александр VII Арикияда ұзақ уақыт өмір сүрді және оның сипатын күрт өзгертті, Римдегі Санкт-Петер базиликасының алаңын жобалаған танымал барокко мүсіншісі және сәулетшісі Джан Лоренцо Бернинидің маңызды үлесі болды. Бернинидің қаланың сипатына қосқан бай үлесіне алаң және Санта-Мария Ассунта коллегияты кірді, ол сарайға қарап тұр. 1854 жылы папа Пий IX көпір салуға бұйрық берді. Бұл көпір Апиа жолы арқылы Римнен Арикияға кіруге кедергі келтіретін аңғардағы үлкен орманды (қазіргі Парко Чиги) айналып өтті. Шамамен бір ғасырдан кейін көпір – қаланың көп бөлігімен бірге – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шегініп келе жатқан неміс әскерлерімен қиратылды. 1947 жылы қайта салынған ол 1967 жылы кенеттен құлап, қайтадан салынды. 2015 жылы Рим Куриясының жылдық оразалық рухани жаттығулары Арикияда, Каса Дивин Маэстрода (Илаһи ұстаз үйі) 2015 жылдың 22 ақпанында, Оразаның бірінші жексенбісінен бастап, 2015 жылдың 27 ақпанына дейін таңға дейін өтті. 2015 жылғы жаттығуларды кармелиттік әке Бруно Секондин пайғамбар Илияның оқуларынан “Тірі Құдайдың қызметшілері мен пайғамбарлары” тақырыбында басқарды, ретрит кезінде барлық аудиенциялар тоқтатылды.
Негізгі көрікті жерлер
Ариччадағы ең танымал көрініс – Бернинидің барокко алаңына жетекші атақты көпірден солтүстік кіреберіс. Басты ескерткіштер: Палаццо Савелли Чиги, оның тамаша жаңартылған бөлмелері Лучино Висконтинің «Леопард» фильмі және басқа да тарихи фильмдер мен телебағдарламаларға түсірілім алаңы ретінде әйгілі. Ол 1740 жылы принц Аугусто Чиги салған. Бернини салған Санта-Мария-Ассунта шіркеуі, оның дөңгелек күмбезі Пантеонды жаңартудан шабыттанды. Ішінде Боргоньоненің көрнекті фрескасы бар апсидасы ерекше көзге түседі. «Үш құбырдың қайнар бұлағы» (Fontana delle Tre Cannelle) деп аталатын бұлақ, бұрын Симон Магустың қабірі осы жерде деп есептелген. Басқа ескерткіштердің ішінде Бернинидің салған Porta Romana және қала сыртындағы Мадонна ди Галлороның қастерлі ғибадатханасы бар, оның фасады да Берниниге тиесілі. Соңғысы 8 желтоқсанда өткізілетін діни процессияның соңғы тоқталысы болып табылады және «Ханшайымның процессиясы» деп аталады, себебі оны жас әйел бастап келуі сұралады. Ариччаның төңірегінде Рим императоры Вителлидің вилласы, Ескі Аппия жолының қалдықтары, сондай-ақ Монте Каво және Неми көлі алабындағы ежелгі храмдар сияқты көптеген қызықты археологиялық жаңалықтар кездеседі.
Palazzo Savelli Chigi, whose perfectly restored rooms are renowned as a location for Luchino Visconti's The Leopard and for other historical movies and television programs, was built by Prince Augusto Chigi in 1740. Santa Maria Assunta, church by Bernini, whose circular dome was inspired by his restoration of the Pantheon. In the interior, the apse is a notable fresco by Borgognone. Fontana delle Tre Cannelle ("Fountain of the three spouts"), once thought to contain the tomb of Simon Magus. Other monuments include the Porta Romana, also by Bernini, and, outside the city, the venerated Sanctuary of the Madonna di Galloro, with facade by Bernini. The latter is the final stop of a religious procession held on 8 December and called "Procession of the Lady", as a young woman is asked to lead it. The area around Ariccia houses many interesting archaeological finds such as the Villa of the Roman Emperor Vitellius, the remains of the Via Appia Antica, as well as those of the ancient temples on Monte Cavo and in the Lake Nemi basin.
Мәдениет
Аричча Римнің ыстығы мен шуынан қашып, Тиррен теңізіне қарайтын желді төбелер мен тоғайларға келген суретшілер мен жазушыларды қабылдау тарихымен ұзақ уақыттан бері мәшһүр. Гораций өзінің бір сатирасында: «Ұлы Римнен қашып, Ариччада қарапайым қонақүйге құлшынып келдім» деп жазған. Латын Рим мәдениетінде Дианаға арналған киелі орын болған Ариччаның орманды ландшафты кейінірек жазушылар мен суретшілерге, әсіресе романтизммен байланыстыларға ерекше ұнады. Жан-Батист Камиль Коро, Джордж Иннес, Людвиг Рихтер, Александр Калам, Фридрих Вильгельм Ширмер, Адриен Манглард, Франц Людвиг Катель, Герман Винтерхальтер, Освальд Ашенбах, Дж. М. У. Тернер, Михаил Лебедев және Ричард Уилсонның көрнекті картиналарында Аричча бейнеленген. Гёте 1780 жылдары, ал Генрих Ибсен 1865 жылы Ариччада «Бранд» атты эпикалық өлеңмен жазылған пьесасын жазды. Генри Джеймс «Италиялық сағаттар» (1909 жылы жинақталған эсселер) кітабында Ариччаның табиғи сұлулығын және «кішкентай алаңның» тартымдылығын атап өтті. Фрейзер «Алтын тармақ» кітабында осы киелі орын туралы жазды. Пьяцца ди Кортедегі сарайға қарап тұрған Локанда Марторелли қонақ үйі, Гранд Тур жасаушылар үшін Рим мен Неаполь арасындағы танымал аялдама болды және Дж. М. Уильям Тернер, Коро, Генрих Ибсен, Гоголь, Д’Азеглио, Рихтер, Ханс Кристиан Андерсен және Генри Лонгфелло сияқты суретшілер мен жазушылардың жиі тоқтаған жері еді. Бүгінде Савелли Чиги сарайы өз жинақтарынан және келуші көрмелерден алынған көрмелерге жиі төңкеріледі. Сарай сонымен қатар жиі қоғамдық музыкалық өнер көрсетулерге орын береді. Қаланың ең бағалы өнерінің көп бөлігі, археологтар қазып шығарған рим дәуірінің мүсіндері әлемдегі классикалық өнер жинақтарына таратылды, сондықтан Август немесе Диананың мүсіндерінің жанында «Аричча» деген жазуды Лациодан алыс жерлерде көруге болады.
Білім
Ариччияда Ауберн университетінің жалғыз халықаралық кампусы – Италиядағы Джозеф С. Бруно Ауберн шетелдегі бағдарламасы орналасқан, ол Палаццо Савелли Чигиде жайғасқан. Бұл бағдарлама жыл бойы жүреді және Ауберн университетінің Гуманитарлық ғылымдар колледжінің қолдауымен іске асырылады. Ауберн кампусындағы кез келген мамандық студенттері осы бағдарламаға қатыса алады.
Көлік
Қоғамдық көлік аймақтың IT автобус желілері арқылы қамтамасыз етіледі, Римге және одан үнемі автобус қатынасы бар. Albano Laziale-ден тікелей Stazione di Roma Termini станциясына пойыз қатынайды, Ариччаның басты алаңынан шамамен сондай қашықтықта.