Кіріспе

Қытай Республикасы Әуе күштері (ROCAF) 1920 жылы Авиация министрлігі құрылғаннан кейін Гоминьдан (КМТ) тарапынан ресми түрде құрылды. 1930 жылдары Қытай мен Императорлық Жапония арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен кезде, қытай әскери феодалдарының әуе бөлімшелері, соның ішінде Гуандун провинциялық әуе күштері және шетелдегі қытай авиаторлары, ROCAF-тың орталық басқаруына номиналды түрде Қытайдың Ұлттық Әуе күштері ретінде біріктірілді және Императорлық Жапонияның басқындығы мен оккупациясына қарсы Екінші Біріккен майданмен үйлестірілді. Қытайдың әскери феодалдық әуе күштерінің құрамаларының орталықтандырылған Ұлттық Қытай Әуе күштері басқаруына қосылуының соңғысы Гуанси тобы болды, ол 1937 жылдың қараша айында бірікті. Генералдар Ли Зонгрен мен Бай Чонсидің басшылығымен, енді КМТ-да қызмет ететін олар және олардың ұшқыштары Тайерцзюан шайқасында құрметті танылуға ие болды.

Операциялар

Екінші Қытай-Жапон соғысы (1937–1945), көбінесе Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы деп есептеледі, ROCAF шығыс майданға және Янцзы өзені бойындағы жапондық соғыс кемелеріне шабуылдарға, сондай-ақ 1937 жылғы Шанхай шайқасында әуеден қолдау көрсетуге және жақыннан қолдауға қатысты. Қытай деректері бойынша, жапондықтар Қытайдың 230 жауынгерлік ұшағына қарсы шамамен 600 ұшақ (барлығы 1530-дан) қолдана алды. Жапон императорлық армиясының әуе күштері мен жапон императорлық теңіз күштерінің әуе күштері азаматтық және әскери нысандарға қарсы жаппай террорлық бомбалау жүргізген кезде, Қытай әуе күштері де трансокеандық рейдке арналған Мартин B 10 бомбалаушысымен жапон аралдарына шабуыл жасауды жоспарлады. Қытайдың алдыңғы қатардағы ұшақтарының бастапқы құрамына Curtiss Hawk II, Hawk III, Boeing P 26C/Model 281, Fiat CR.32 және басқалары кірді. Олар 1937 жылдың 14 тамызынан бастап көптеген ірі әуе шайқастарында жапондық ұшақтармен, шабуыл/бомбалаушылармен және барлау ұшақтарымен қақтығысты, осы күні жапон императорлық теңіз күштерінің Кисаразу әуе тобы Jianqiao әуе базасына жылдам бомбалау стратегиясымен шабуыл жасады, бірақ ауыр шығынға ұшырады; "814" осылайша "Әуе күштер күні" деп белгіленді. Қытайдың Boeing P 26/281 ұшақтары жапондық Mitsubishi A5M ұшақтарымен әлемдегі бірінші металл моноплан ұшақтары арасындағы жекпе-жекке қатысты. 1938 жылдың 19 мамырында Жапонияға жасалған ұзақ қашықтыққа "бомбалау рейді" кезінде капитан Сюй Хуаншенг басқарған екі қытайлық Мартин B 10 бомбалаушысы Жапонияға ұшып, Нагасаки, Сага, Фукуока және басқа қалаларға соғысқа қарсы үнқағаздарды тастады. Бұл қытай ұшқыштары үшін тозу соғысы болды, өйткені олардың көптеген тәжірибелі ұшқыштары, мысалы, лейтенант Лю Цюйган, полковник Као Чжихэн, Юэ Ицин және басқалар қаза тапты. Соғыстың алты айында қытай әуе күштерінің алдыңғы қатардағы американдық Hawk II және III және P 26C ұшақтары, сондай-ақ басқа да түрлері, 1937 жылғы Қытай-Кеңес келісімі бойынша жылдам және жақсы қаруланған Polikarpov I 15 және I 16 ұшақтарымен, оның ішінде кеңес ерікті жауынгер авиаторларымен алмастырылды. Алайда, Нанкиннің құлауы, Уханның құлауы және Оңтүстік Гуанси шайқасындағы шығындар Қытайдың "қарсылық соғысының" негізгі жеткізу желісіне, жапон агрессиясына қарсы, тағы бір соққы болды, соның ішінде қытайлықтардың қол жеткізе алмауына кедергі келтірілген, бірақ жапондықтар үшін қол жетімді болған жоғары октанды авиациялық отын. 1938 жылдың қазан айында Ухань шайқасында ауыр шығынға ұшырағаннан кейін, әуе күштерінің белсенді бөлімшелері Сычуаньды қорғау үшін ішкі аймаққа қайтарылды, сол уақытқа дейін азаматтық халыққа жасалған ең қатыгез террорлық бомбалау шабуылдарына қарсы. Сычуаньдағы нысандарға қарсы жаппай жапондық кілемдік бомбалау кампаниялары, "100" және "101" операциялары деген кодтық атаумен, тек Қытай әуе күштері мен авиациялық артиллерия бөлімшелерімен қана қарсылық көрсетілді, кейде жапондықтардың елеулі шығындарына әкелді. Бірақ Қытай сол кезде авиациялық өнеркәсіптік держава болмағандықтан, шығындар арта берді, ал жапондық күштер үнемі жақсарып келе жатқан технологиялық жетістіктерге ие болды, жапондық ұшақтарға жылдамдық, маневрлік қабілет, биіктік/көтерілу жылдамдығы және атыс қуаты жағынан ерекше артықшылықтар берді, бұл төмен сапалы отынмен шектеулі қытайлық ұшақтарды үлкен кемшілікке ұшыратты. Mitsubishi A6M "Zero" ұшағының пайда болуымен, сол кездегі ең озық ұшақпен, жапондықтар 1941 жылға қарай әуеде толық үстемдікке ие болды, бұл жапон әскери басшылығына Операция Z-ді жүзеге асыруға толық сенімділік берді (Пёрл-Харборға шабуылды жоспарлау және дайындау). Жапондықтардың Француз Индокитайына шабуыл жасауымен, АҚШ 1941 жылдың 11 наурызында Жапонияға қарсы мұнай және болат эмбаргосын салды, сондай-ақ 15 наурызда Қытайды да пайда алушы ретінде енгізген Ленд-Лизинг заңын қабылдады. Қытай Республикасы үкіметі жапондықтарға қарсы күресу үшін 1000 ұшақ сұрады. Екінші Қытай-Жапон соғысының бірінші жартысында ең тәжірибелі ұшқыштардың сарқылуы мен жоғалуы нәтижесінде Қытай Республикасының Әуе күштері жапондықтарға қарсы шайқаста үлкен шығынға ұшырады, ал 1942 жылдың басында ROCAF жапондық ұшақтармен іс жүзінде жойылды, әсіресе A6M Zero истребительінің енгізілуіне байланысты. ROCAF ақырында американдық еріктілер тобымен ("Ұшқан жолбарыстар" деп аталады) толықтырылды, олар жылдам және ауыр қаруланған және броньды Curtiss P 40 Warhawks ұшақтарымен "Губ" деп аталатын Қытайдағы соғыс кезіндегі одақтастардың жабдықтарын қорғау үшін ерекше тактиканы қолданды. Сонымен қатар, жапондықтардың Пёрл-Харборға шабуылынан кейін Қытай әуе күштері әр жыл сайын жаңадан құрылып, АҚШ-тан қолдау алды. Әуе күштері жеті топқа, бір жеке эскадрильяға және төрт ерікті топқа қайта құрылды. 1939 жылы КСРО Германиямен бейбітшілік шарты жасағаннан кейін кеңес еріктілер тобы қайтарылды. 1941 жылдың соңына қарай әуе күштерінде 364 операциялық ұшақ болды. Олардың 100-ге дейін американдық еріктілер тобымен басқарылатын P 40B ұшақтары болды. АҚШ-тан жаңа ұшақтар 1942 жылдың наурыз айынан бастап келе бастады. Олар A 29, P 40, P 43 ұшақтарын қамтыды.

1944 жылы АҚШ Әуе күштерінің 14-ші әуе армиясы Қытайдағы операцияларға бірлесіп қатысты. Осы кезде Қытай әуе күштері қазіргі операциялық ұшақ түрлерімен жабдықталған және қарсы жапондық әуе күштерінен жоғары болды.

Кеңес Одағы

1937 жылдан 1941 жылдың басына дейін КСРО Қытай Республикасы Әуе Күштерінің (ҚРӘК) негізгі жеткізушісі болды. 1937 жылдың қазанынан 1941 жылдың қаңтарына дейін Қытай үкіметі 13 партияға бөліп 848 ұшаққа тапсырыс берді, олардың құны шамамен 200 миллион долларға бағаланды және несиеге берілді. Бұған қоса, Кеңес-Германия арасындағы шабуылға қатыспау шарты қолданғаннан кейін Кеңес әскері Қытайдан шыққанда, 37 ұшақ қытай тарапына берілді. Бұл ұшақтардың ішінде 563 истребитель, оның ішінде 252 I-152, 75 I-153, 132 I-16 типті 5, 75 I-16 типті 10, 10 I-16 типті 17 және қалғандары I-15bis болды, ол 13 партияға жасалған сатып алуға кірмеген. Сонымен қатар, 322 бомбалаушы ұшақ болды, оның ішінде 179 SB 2M 100A, 100 SB 2M 103, 24 DB-3, 6 TB-3 және 13 SB ұшағы, олар 13 партияға жасалған сатып алуға қатыспаған. 13 партиялық сатып алуға сондай-ақ 5 UT-1 оқу-жаттығу ұшағы да кірді. Дегенмен, жыл сайын жеткізілетін 250-300 әскери ұшақтың тек бірнеше ондаған ғана жыл соңына дейін сақталып қалды.

Америка Құрама Штаттары

1930 жылдардың аяғында КСРО Чианг Кайшеке әскери ұшақтардың көп бөлігін жеткізгенімен, көптеген алғашқы қытай ұшақтары американдық Curtiss Aeroplane and Motor Company компаниясымен жабдықталған. 1937 жылы Hawk II және Hawk III екіұшақтары қытайдың әскери авиациясының тірегі болды. Олардан кейін тез арада Hawk 75 монопланы келді. 1938 жылы қону шассисі кері қайтарылмайтын демонстрациялық үлгісі Hawk 75N сатып алынып, авиация комитетінің американдық кеңесшісі Клэр Ченноның жеке ұшағы болды. Ол американдық ұшақтарды сатып алу үшін оқытуды және лоббилеуді қадағалады. 1941 жылдың соңында АҚШ-тың Жапониямен соғысқа кіруі АҚШ-тан Ленд-Лизинг жабдықтарын, соның ішінде ұшақтарды алуға әкелді. Американың Lend Lease авиациялық жабдықтары 1941 жылдың ортасынан бастап Қытайға келе бастады, бірақ бұл 1942 жылдың қаңтарына дейін сатып алу ретінде келген алғашқы партияларды да қамтиды. Бұрын сатып алынған американдық ұшақтарды ескеретін болсақ, АҚШ соғыс кезінде Қытайдың ұлтшыл әуе күшінің ең ірі жеткізушісі ретінде КСРО-ны басып озды (Сонымен қатар, 1931 жылы Жапония Маньчжурияға шабуыл жасаған кезде басталган Екінші Қытай-Жапон соғысы). Америкалық ұшақтарға қайта оқыту көбінесе Үндістанда жүргізілді. Қытай ұшқыштары топтап немесе толық құрамда жіберілді. 1941 жылдың соңында, негізінен ұшу мектептерін бітірген қытай ұшқыштары, американдық ұшақтарды ұзақ мерзімді оқыту және меңгеру үшін АҚШ-қа жіберіле бастады. Бірінші американдық P-43A истребительдерін 4-ші әуе тобы (21-24-ші эскадрильялар) 1942 жылдың наурыз айында алды. Олар Куньминде қайта оқытылды, бірақ жаңа ұшақтар үшін ұшқыштар кіші топтарда Үндістанға ұшты. 24 сәуірде 24-ші эскадрильяның командирінің орынбасары Ву Чжэньхуа Куньминге ұшу кезінде апатқа ұшырады. 12 мамырда 24-ші эскадрильяның ұшқыш командирі Чен Локун оқу-жаттығу барысында ағашқа соқтығысып, қаза тапты. Шілде айында белгісіз себептермен 4-ші әуе тобының командирі Чжэн Шаоюдің P-43 ұшағы әуеде өртеніп, ұшқышы қаза тапты. 1942 жылдың 3 тамызында оқу-жаттығу ұшуы кезінде топтың командирі Чэнь Шэнь апатқа ұшырады. Қытайдың жаңа әрбір машинаны меңгеруімен байланысты ұқсас апаттар сериясы болды. (Қытай дереккөздерінде түрлі шендегі қаза тапқан командирлердің тегі ғана көрсетіледі, ал қатардағы ұшқыштардың жоғалғандары туралы ақпарат көбінесе жазылмайды.) 1942 жылдың тамызының басында P-43A-ға айналдыруды аяқтаған топ Чэндуға оралды. 1943 жылдың ақпанында американдық жаңа әуе техникасына көшуге дайындық барысында қытайлықтар өздерінің ұшу мектептерінен алғашқы оқу топтарын Үндістанға көшірді. Қытайда барлау және фотосуретке түсіру бойынша оқулар ғана жалғасты. 1945 жылдың наурыз айында Үндістанда алғашқы оқуды аяқтаған курсанттар Америкаға оқуға жіберілді. Сол кезде жіберілген курсанттардың саны 1224-ке жетті, олардың 384-і Қытайға оралып, шайқасқа қатыса алды. Барлығы 1942-1945 жылдары АҚШ-тан Қытайға Үндістан арқылы 420 оқу ұшағы жіберілді, оның ішінде 20 AT-6, 8 AT-7, 15 AT-17, 150 PT-17, 127 PT-19, 70 PT-22 және 30 BT-13, сондай-ақ 10 Beechcraft D-17 медициналық ұшағы.

Әуе кемесін үйде құрастыру

Модификацияланған Hawk 75M, қысылатын қону шассиімен Қытай үшін арнайы жасалды, бірақ жапондықтарға қарсы соғыста кеңінен қолданылмады. 1938 жылдың жазы мен күзі аралығында 30 ұшақ және құрастыруға арналған 82 жиынтық жеткізілді. Hawk ұшағын Central Aircraft Manufacturing Company компаниясы басқаратын, Ханкоудан Лоивингке көшірілген зауытта құрастыру жоспарланған. Бұл орналасқан жер, Бурма шекарасынан алыс емес, Юньнань провинциясындағы Руйлуцзян өзенінің шығыс жағалауында, сол кезде жапондық шабуылдардан қорғалғандай көрінді, бірақ техникалық қиындықтар Hawk 75-ті сол жерде құрастыруды қиындатты. Жапондықтар зауытты бомбаламағанмен, 1940 жылдың қазан айына дейін тек сегіз машина құрастырылды. Қалған жиынтықтың тағдыры белгісіз. Hawk 75 өндірісі сәтсіз аяқталғаннан кейін CAMCO зауыты Curtiss Wright CW 21 "Demon" истребителінің экспорттық нұсқасын құрастыруды ұйымдастырды. АҚШ-тан үш ұшақ және 32 жиынтық бөлшекке тапсырыс берілді. Лоивингтегі зауыт 1942 жылдың сәуіріне дейін жұмыс істеді, содан кейін жапондық шабуылдарға байланысты Куньминге көшірілуге мәжбүр болды, ал американдық қызметкерлері Үндістанда орналасты. 1942 жылдың соңында Бирмадағы жапондықтардың табыстары 1-ші Әуе күштерінің ұшақ жасау зауытын (1-ші AFAMF) Гвиянгқа, Гуйчжоу провинциясына көшіруге мәжбүр етті. Бұл жерде Қытай үкіметі шетелдік көздерге тәуелділікті азайту мақсатында XP 1 деп аталатын инновациялық және амбициялық, өздері жобалаған, иілген алдыңғы қанатты ұшақты сынап көрді. 1943-1946 жылдары Куньминге жақын шатқалдарда орналасқан CAMCO зауыты тоғыз ұшақты сынақ сериясынан құрастырды, олар, мүмкін, Hawk 75M, 75A 5 және CW 21 компоненттерінен жасалған. Олар американдық прототиптерге ұқсас болды және олардың болашағы белгісіз. Батыстық дереккөздердегі алғашқы мысал Chu XP 0 деген атаумен көрсетілген.