Кіріспе

Мелодия (мелоди) – 19 ғасырдың ортасында пайда болған француз өнер әнінің бір түрі. Ол неміс Lied әнімен салыстырылады. Ал, шансон – халықтық немесе танымал француз әні. Француз тілінде бұл сөздің тікелей мағынасы – "мелодия".

Табиғат

Мелодия көбінесе лидпен салыстыру арқылы анықталады. Пьер Бернак «Француз әнін түсіндіру» еңбегінде осы салыстыруды ұсынады:

Дебюсси «айқындылық, дәлдік және форманың жинақтығы – француз гениіне тән қасиеттер» деп жазады. Бұл қасиеттер, шын мәнінде, неміс гениімен қайта салыстырғанда ең жақсы көрінеді, ол ұзақ, тежелмеген толқындармен өркендеп, француздық талғамға тікелей қарсы келеді, себебі француздық талғам әрі кеткенді ұнатпайды және қысқалық пен әртүрлілікті қадір тұтады. Бернак «Француз композиторларының ең ұлы өнері – сезімдерді тікелей білдіру емес, оларды меңзеу өнері» деп жазады. Мелодия мәтін мен әуен арасындағы қасады және тығыз байланыспен ерекшеленеді. Мелодиялар жазу немесе орындау үшін француз тілін, француз поэзиясын және француз поэзиялық тілін жақсы білу қажет. Мелодия орындаушылары үшін француз тілінің айтылу ерекшеліктеріне арналған көптеген кітаптар жазылды, олар көбінесе әндердің IPA транскрипцияларын және француз тіліне тән байланыс пен элизия сияқты қосымша белгілерді қамтиды.

Тарих

Мелодия 19 ғасырдың ортасында Францияда пайда болды. Lied жанры 19 ғасырдың басында өркендегенімен, мелодия осы дәстүрден тәуелсіз дамыды. Оның орнына, ол романс деп аталатын француз әндерінің ертерек жанрынан тікелей өркендеді. Бұл әндер, сырттай қарағанда мелодияға ұқсас болғанымен, сол кезде де, қазір де жеңіл және аз айқын сипатқа ие деп есептелді. Мелодияның мәтіні көбінесе заманауи, маңызды поэзиядан алынды, ал музыкасы да көбінесе тереңдеу болды. Бұл жанрдағы композиторлардың көпшілігі романтиктер болғанымен, хронологиялық тұрғыдан алғанда, мелодияның кейбір ерекшеліктері оларды толыққанды романтикалық деп санамауға себеп болды. Гектор Берлиоз мелодияның алғашқы авторларының бірі болды. Ол бұл терминді өзінің шығармаларын сипаттау үшін алғаш рет қолданды, ал оның «Жазғы түндер» (Les nuits d'été, 1841) ән циклі әлі күнге дейін жанрдың үлгісі саналады. Берлиоздың хронологиялық артықшылығына қарамастан, Шарль Гуно әдетте мелодияның алғашқы композиторы ретінде қарастырылады: оның шығармашылық стилі романстан мелодияға бірте-бірте және көрнекі түрде эволюциялайды. Ол Виктор Гюго және Ламартин сияқты ақындардың мәтіндеріне 200-ден астам мелодия жазды. Оның ағылшын тіліндегі «Афиналық қыз» романы – мелодияға айналған романстың тамаша мысалы. Гюноның өмірінде Массене сияқты көптеген композиторлар мелодия жазса да, Габриэль Форе есімін атамауға болмайды. Ол 100-ден астам мелодия жазды және «француз Шуманы» деп аталды, бірақ олардың стильдері мен темпераменттері өте ерекше болды. Форе ең алдымен Пол Верленнің поэзиясын, соның ішінде «Ай сәулесі» (Clair de lune) және «Вена мелодиялары» (Cinq mélodies "de Venise") мен «Жақсы ән» (La bonne chanson) ән циклдарын жазуымен есте қалады. Форенің замандасы, оның есімі мелодиямен біртегі болған Анри Дюпарк, тек бірнеше шығарма қалдырғанмен де, оның үлесі зор. Клод Дебюсси мен Морис Равел бүгінде аспаптық шығармаларымен танымал. Дегенмен, олардың екеуі де қазірге дейін зерттеліп, жиі орындалатын ондаған мелодия жазды. Дебюсси мәтін мен музыканы үйлестірудегі ерекше дарынымен көзге түседі, ал Равел өзінің көптеген шығармаларын халық әндеріне негіздеді, бұл мелодиялар үшін қалыпты практикаға қайшы келеді, екі жанрды да өзгертеді. Равельдің замандас мелодия композиторларының арасында Альберт Руссель, Рейнальдо Хан және Андре Капле бар. Ол органға арналған шығармаларымен танымал болғанымен, Луи Виерн Бодлер, Верлен және басқалардың мәтіндеріне негіделген бірнеше мелодия жинағын жазды. Мелодиялар жасалуда, бірақ олардың соңғы, сөзсіз ұлы композиторы Франсис Пуленк болды, ол 1963 жылы қайтыс болды. Ол барлық түрдегі 150-ге жуық мелодия жазды.