Кіріспе

1922 жылы жазылған Эдгар Райс Берроуздың "Марстың шахматшылары" романы – американдық жазушы Эдгар Райс Берроуздың ғылыми-фантастикалық романы, оның "Барсум" сериясының бесінші кітабы. Берроуз оны 1921 жылдың қаңтарында жаза бастады, ал аяқталған туынды алғаш рет Argosy All Story Weekly журналында 1922 жылдың 18 және 25 ақпан, 4, 11, 18 және 25 наурыз күндері жарияланған алты бөлімдік серия ретінде шықты. Кейіннен ол 1922 жылдың қараша айында А. К. МакКлург баспасынан толық роман түрінде жарық көрді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл романда Берроуз серияның алғашқы үш кітабының басты кейіпкерлері Джон Картер мен Деджа Торис құрған отбасының жас мүшесіне назар аударады. Бұл жолы олардың қаһарманы – қызы Тара, Гелиумның ханшайымы, оның қолына Гатолдың батыр ханзадасы Гахан, Джед (принц) үміттенеді. Гелий мен Гатол екеуі де Барсумның маңызды қала-мемлекеттері. Тара Гатолдың ханзадасы Гаханмен кездеседі және бастапқыда оған қызығушылық танытпайды, оны мақтанғақ деп санайды. Кейін ол ұшағын дауылға тікелей түсіріп, басқаруын жоғалтады, ал дауыл оны Барсумның бейтаныс аймағына әкеледі. Қонудан кейін және қатыгез банттардан (Марс арыстандарынан) қашқаннан соң, оны үлкен басы мен шағын, краб сияқты аяқтары бар қорқынышты Кальдандар тұтқындайды. Кальдандар бассыз, адам тәрізді рикорлар деп аталатын симбиоздық жаратылыстарды өсірген, оларға міне беруге және ат сияқты пайдалануға болады. Кальдандар Тараны тұтқынға алып, семіртіп, содан соң жеуді жоспарлайды. Тұтқындықта Тара өзінің әдемі ән дауысымен Кальдандардың бірі, Гекті өз жағына тарта алады. Тараға ғашық болған Гахан оны іздеуге шығады, бірақ ол да сол дауылға ілігіп, экипажының біреуін құтқаруға тырылғанда кемеден құлайды. Ол Кальдандардың патшалығы – Бантумға тап болады және Тараны құтқаруға тырысады, ал Гекпен бірге Тараның бұзылған ұшағымен қашады. Тара Гаханды бұрынғы кездескен ханзада ретінде танымайды, өйткені ол ауыр сынақтардан өткендіктен шаршаған және енді әсем киім кимейді. Оның бұрынғы реакциясын ескере отырып, Гахан өзінің кім екенін жасыруға шешім қабылдайды және өзін Туран деп аталатын Пантан (жауынгер) ретінде таныстырады. Үшеуі оқшауланған Манатор қаласына жетеді. Гахан азық-түлік және су іздеп қалаға кіреді, бірақ тұрғындар оны алдап тұтқынға алады. Тара мен Гек те тұтқынға алынады. Манаторда тұтқындарды шахматқа ұқсас танымал Барсумиялық ойынның өңделген нұсқасы – Джетанның аренасында өлімге дейін күресуге мәжбүр етеді; тірі нұсқасында адамдар өмірлік өлшемдегі тақтада ойын фигуралары ретінде қолданылады, әр фигураны алу – өлімге дейін жекпе-жек.

Жазу

Роман 1921 жылы 7 қаңтардан 12 қарашаға дейін жазылды. Бұл ерекше тапқырлық пен кең ой-қиялының туындысы болды, онда романдағы дәстүрлер, жануарлар мен кейіпкерлердің көптеген егжей-тегжейлі сипаттамалары бар. Осы шығарманы жазу кезінде Берроуз архитектура, жерлер, жабдықтар және географиялық орналасуларға қатысты 70 жазбадан тұратын жұмыс парағын жасады. Олардың арасындағы ең қызықтысы – тірі адамдармен ойналатын шахматтың марсиандық нұсқасы – Джетан. Берроуз шахматты өте жақсы ойнайтын және роман жазып жатқанда көмекшісі Джон Шимен ойын ойнайтын, көбінесе жеңіске жететін. Берроуз, бұрынғы Барсум романдарындағыдай, Джон Картердің туысы ретінде бейнеленеді, оған Картердің тағы бір марсиандық әңгімесінің қолжазбасы сеніп тапсырылған. Ол тіпті романның басында Шимен ойнаған ойындары туралы айтады.

Жанр

Романды планеталық романс деп санауға болады. Бұл жанр – ғылыми фантастиканың қосалқы тобы, қылыш пен сиқырға ұқсас, бірақ ғылыми элементтерді қамтиды. Планеталық романстағы оқиғаның көп бөлігі шетелдік әлемнің бетінде өтеді, көбінесе қылышпен шайқасу, монстрлар, сиқырдың орнына телепатия сияқты табиғаттан тыс құбылыстар және технологиялық емес дәуірдегі Жердегі өркениеттерге ұқсас цивилизацияларды, әсіресе патшалықтарды немесе теократиялық мемлекеттерді қамтиды. Ғарыш кемелері пайда болуы мүмкін, бірақ көбінесе олар оқиғаның басты бөлігі емес. Оның тұрғындары полярлық мұздықтардан су әкеліп, қалған өңделетін жерлерді суару үшін каналдар салған. Су ағып жатқан мекенделген планета туралы теория екі «Викинг» миссиясы сияқты ресейлік және американдық ғарыш зондтары ұсынған деректермен жоққа шығарылды, олар су сұйық күйде болуы мүмкін емес, өлі, мұздаған әлемді тапты. Қартайып бара жатқан планетада, азайып бара жатқан ресурстармен өмір сүретін Барсум тұрғындары қаталданып, соғысқа бейімделген, тірі қалу үшін бір-бірімен күреседі. Барсумилер тапшы су ресурстарын бүкіл әлемдік каналдар жүйесі арқылы бөліп береді, оны дауласып жатқан қала-мемлекеттер басқарады. Марстың жұқарып бара жатқан атмосферасы «атмосфералық өсімдік» арқылы жасанды түрде толықтырылады. Бұл әлемде ақ, сары, қара, қызыл және жасыл терілі нәсілдер арасында анық аумақтық бөліністер бар. Әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері мен қасиеттері бар, олар олардың ішіндегі дерлік әрбір адамның мінезін анықтайтын сияқты. Берроуздың Барсумдағы нәсіл туралы ұғымы этникалық топқа қарағанда түрлерге көбірек ұқсас.

Бантум, Халдайлар аңғары

Жасырын аңғар. Бұл жерде негізінен мидан тұратын Калдандар мен Рыкорлар мекендейді. Рыкорлар – Калдандар көлік ретінде пайдаланатын бассыз денелер. Калдандар көбінесе жер астындағы туннельдерде өмір сүреді. Оларға ерекше телепатиялық қабілеттері бар Кальдайн патшасы билік етеді. Тара Гелиум үлкен дауылдан соң бағыты бұзылып, Бантумға жетіп аяқтайды. "Марстың шахматшылары" Бантумның Калдандарын таныстырады. Олардың денесі алты өрмекші тәрізді аяқтары мен екі қысқыштан басқа, көбінесе үлкен бас сияқты. Олардың нәсілдік мақсаты – таза интеллектке қарай даму және денелі өмірден алыстау. Физикалық әлемде әрекет ету үшін олар Рыкорларды өсірген, олардың денесі тамаша қызыл марсиан денесіне ұқсас, бірақ басы жоқ, толыққанды түр. Калдан Рыкордың мойнына орналасқанда, оның тіректері Рыкордың омыртқасымен байланысады, бұл Калданның миына Рыкордың денесімен байланысқа түсуге мүмкіндік береді. Егер Рыкор зақымданса немесе өлсе, Кальдане жай ғана басқасына көтеріледі, сияқты жерлік ат ауыстырғандай.

Авторлық құқықтар

Бұл әңгіменің авторлық құқығы АҚШ-та тоқтап, енді ол елде жалпыға қолжетімді болып табылады. Мәтін Project Gutenberg жобасы арқылы қолжетімді.

Танымал мәдениет

HBO сериалы "Boardwalk Empire" 4-ші маусымында Ричард Харроу кейіпкері осы кітаптың бір данасын алып жүреді. "Киберпанк 2077" ойынының "Фантомдық бостандық" кеңейтілімінде Мистер Хэндс, жөндеуші, кітап оқып отырғаны көрінеді.