Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1922 жылы жазылған Эдгар Райс Берроуздың "Марстың шахматшылары" романы – американдық жазушы Эдгар Райс Берроуздың ғылыми-фантастикалық романы, оның "Барсум" сериясының бесінші кітабы. Берроуз оны 1921 жылдың қаңтарында жаза бастады, ал аяқталған туынды алғаш рет Argosy All Story Weekly журналында 1922 жылдың 18 және 25 ақпан, 4, 11, 18 және 25 наурыз күндері жарияланған алты бөлімдік серия ретінде шықты. Кейіннен ол 1922 жылдың қараша айында А. К. МакКлург баспасынан толық роман түрінде жарық көрді.
1922 novel by Edgar Rice Burroughs
The Chessmen of Mars is a science fantasy novel by American writer Edgar Rice Burroughs, the fifth of his Barsoom series. Burroughs began writing it in January, 1921, and the finished story was first published in Argosy All Story Weekly as a six part serial in the issues for February 18 and 25 and March 4, 11, 18 and 25, 1922. It was later published as a complete novel by A. C. McClurg in November 1922.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл романда Берроуз серияның алғашқы үш кітабының басты кейіпкерлері Джон Картер мен Деджа Торис құрған отбасының жас мүшесіне назар аударады. Бұл жолы олардың қаһарманы – қызы Тара, Гелиумның ханшайымы, оның қолына Гатолдың батыр ханзадасы Гахан, Джед (принц) үміттенеді. Гелий мен Гатол екеуі де Барсумның маңызды қала-мемлекеттері. Тара Гатолдың ханзадасы Гаханмен кездеседі және бастапқыда оған қызығушылық танытпайды, оны мақтанғақ деп санайды. Кейін ол ұшағын дауылға тікелей түсіріп, басқаруын жоғалтады, ал дауыл оны Барсумның бейтаныс аймағына әкеледі. Қонудан кейін және қатыгез банттардан (Марс арыстандарынан) қашқаннан соң, оны үлкен басы мен шағын, краб сияқты аяқтары бар қорқынышты Кальдандар тұтқындайды. Кальдандар бассыз, адам тәрізді рикорлар деп аталатын симбиоздық жаратылыстарды өсірген, оларға міне беруге және ат сияқты пайдалануға болады. Кальдандар Тараны тұтқынға алып, семіртіп, содан соң жеуді жоспарлайды. Тұтқындықта Тара өзінің әдемі ән дауысымен Кальдандардың бірі, Гекті өз жағына тарта алады. Тараға ғашық болған Гахан оны іздеуге шығады, бірақ ол да сол дауылға ілігіп, экипажының біреуін құтқаруға тырылғанда кемеден құлайды. Ол Кальдандардың патшалығы – Бантумға тап болады және Тараны құтқаруға тырысады, ал Гекпен бірге Тараның бұзылған ұшағымен қашады. Тара Гаханды бұрынғы кездескен ханзада ретінде танымайды, өйткені ол ауыр сынақтардан өткендіктен шаршаған және енді әсем киім кимейді. Оның бұрынғы реакциясын ескере отырып, Гахан өзінің кім екенін жасыруға шешім қабылдайды және өзін Туран деп аталатын Пантан (жауынгер) ретінде таныстырады. Үшеуі оқшауланған Манатор қаласына жетеді. Гахан азық-түлік және су іздеп қалаға кіреді, бірақ тұрғындар оны алдап тұтқынға алады. Тара мен Гек те тұтқынға алынады. Манаторда тұтқындарды шахматқа ұқсас танымал Барсумиялық ойынның өңделген нұсқасы – Джетанның аренасында өлімге дейін күресуге мәжбүр етеді; тірі нұсқасында адамдар өмірлік өлшемдегі тақтада ойын фигуралары ретінде қолданылады, әр фигураны алу – өлімге дейін жекпе-жек.
In this novel Burroughs focuses on a younger member of the family established by John Carter and Dejah Thoris, protagonists of the first three books in the series. The heroine this time is their daughter Tara, princess of Helium, whose hand is sought by the gallant Gahan, Jed (prince) of Gathol. Both Helium and Gathol are prominent Barsoomian city states. Tara meets Prince Gahan of Gathol, and is initially unimpressed, viewing him as something of a popinjay. Later she takes her flier into a storm and loses control of the craft, and the storm carries her to an unfamiliar region of Barsoom. After landing and fleeing from a pack of ferocious Banths (Martian lions), she is captured by the horrific Kaldanes, who resemble large heads with small, crab like legs. The Kaldanes have bred a symbiotic race of headless human like creatures called Rykors, which they can attach themselves to and ride like a horse. The Kaldanes imprison Tara, intending to fatten her up, then eat her. While imprisoned, Tara manages to win over one of the Kaldanes, Ghek, with her lovely singing voice. Gahan, who has fallen in love with Tara, sets out to find her, only to find himself caught up in the same storm, and he falls overboard while attempting to rescue one of his crew. He stumbles upon Bantoom, realm of the Kaldanes, and manages to rescue Tara, and together with Ghek they flee in Tara's crippled flier. Tara doesn't recognize Gahan as the prince she met earlier, as he is worn from his ordeals and no longer dressed in his fancy clothes. In light of her earlier reaction to him, Gahan decides to keep his identity secret, and identifies himself instead as a Panthan (warrior) called Turan. The three of them manage to reach the isolated city of Manator. Gahan ventures into the city seeking food and water, but is tricked and taken prisoner by the inhabitants. Tara and Ghek are also captured. In Manator, captives are forced to a fight to the death in the arena, in a modified version of Jetan, a popular Barsoomian board game resembling Chess; the living version uses people as the game pieces on a life sized board, with each taking of a piece being a duel to the death.
Жазу
Роман 1921 жылы 7 қаңтардан 12 қарашаға дейін жазылды. Бұл ерекше тапқырлық пен кең ой-қиялының туындысы болды, онда романдағы дәстүрлер, жануарлар мен кейіпкерлердің көптеген егжей-тегжейлі сипаттамалары бар. Осы шығарманы жазу кезінде Берроуз архитектура, жерлер, жабдықтар және географиялық орналасуларға қатысты 70 жазбадан тұратын жұмыс парағын жасады. Олардың арасындағы ең қызықтысы – тірі адамдармен ойналатын шахматтың марсиандық нұсқасы – Джетан. Берроуз шахматты өте жақсы ойнайтын және роман жазып жатқанда көмекшісі Джон Шимен ойын ойнайтын, көбінесе жеңіске жететін. Берроуз, бұрынғы Барсум романдарындағыдай, Джон Картердің туысы ретінде бейнеленеді, оған Картердің тағы бір марсиандық әңгімесінің қолжазбасы сеніп тапсырылған. Ол тіпті романның басында Шимен ойнаған ойындары туралы айтады.
The novel was written during 1921, from January 7 to November 12. It was a particularly inventive and broad piece of imagination, including many details of the traditions, beasts and characters featuring in the novel. While working on the piece, Burroughs created a worksheet with 70 entries relating to architecture, locations, equipment and geographical locations. Of these, probably the most remarkable is his creation of Jetan, the Martian version of Chess, played with living people. Burroughs was a keen chess player and played games with his assistant, John Shea, while writing the novel, which he invariably won. Burroughs, as he had done in prior Barsoom novels, cast himself as John Carter's nephew, entrusted with Carter's manuscript of another Martian tale. He actually mentions these games with Shea in the opening pages of the novel.
Жанр
Романды планеталық романс деп санауға болады. Бұл жанр – ғылыми фантастиканың қосалқы тобы, қылыш пен сиқырға ұқсас, бірақ ғылыми элементтерді қамтиды. Планеталық романстағы оқиғаның көп бөлігі шетелдік әлемнің бетінде өтеді, көбінесе қылышпен шайқасу, монстрлар, сиқырдың орнына телепатия сияқты табиғаттан тыс құбылыстар және технологиялық емес дәуірдегі Жердегі өркениеттерге ұқсас цивилизацияларды, әсіресе патшалықтарды немесе теократиялық мемлекеттерді қамтиды. Ғарыш кемелері пайда болуы мүмкін, бірақ көбінесе олар оқиғаның басты бөлігі емес. Оның тұрғындары полярлық мұздықтардан су әкеліп, қалған өңделетін жерлерді суару үшін каналдар салған. Су ағып жатқан мекенделген планета туралы теория екі «Викинг» миссиясы сияқты ресейлік және американдық ғарыш зондтары ұсынған деректермен жоққа шығарылды, олар су сұйық күйде болуы мүмкін емес, өлі, мұздаған әлемді тапты. Қартайып бара жатқан планетада, азайып бара жатқан ресурстармен өмір сүретін Барсум тұрғындары қаталданып, соғысқа бейімделген, тірі қалу үшін бір-бірімен күреседі. Барсумилер тапшы су ресурстарын бүкіл әлемдік каналдар жүйесі арқылы бөліп береді, оны дауласып жатқан қала-мемлекеттер басқарады. Марстың жұқарып бара жатқан атмосферасы «атмосфералық өсімдік» арқылы жасанды түрде толықтырылады. Бұл әлемде ақ, сары, қара, қызыл және жасыл терілі нәсілдер арасында анық аумақтық бөліністер бар. Әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері мен қасиеттері бар, олар олардың ішіндегі дерлік әрбір адамның мінезін анықтайтын сияқты. Берроуздың Барсумдағы нәсіл туралы ұғымы этникалық топқа қарағанда түрлерге көбірек ұқсас.
The novel can be classed as a planetary romance. This genre is a subset of science fiction, similar to sword and sorcery, but including scientific elements. Most of the action in a planetary romance is on the surface of an alien world, usually includes sword fighting, monsters, supernatural elements as telepathy rather than magic, and involves civilizations echoing those on Earth in pre technological eras, particularly composed of kingdoms or theocratic nations. Spacecraft may appear, but are usually not central to the story. whose inhabitants had built canals to bring water from the polar caps to irrigate the remaining arable land. The theory of an inhabited planet with flowing water was disproved by data provided by Russian and American probes such as the two Viking missions which found a dead, frozen world where water could not exist in a fluid state. living on an aging planet, with dwindling resources, the inhabitants of Barsoom have become hardened and warlike, fighting one another to survive. Barsoomians distribute scarce water supplies via a worldwide system of canals, controlled by quarreling city states. The thinning Martian atmosphere is artificially replenished from an "atmosphere plant". It is a world with clear territorial divisions between White, Yellow, Black, Red and Green skinned races. Each has particular traits and qualities, which seem to define the characters of almost every individual within them. Burroughs' concept of race in Barsoom, is more similar to species than ethnicity.
Бантум, Халдайлар аңғары
Жасырын аңғар. Бұл жерде негізінен мидан тұратын Калдандар мен Рыкорлар мекендейді. Рыкорлар – Калдандар көлік ретінде пайдаланатын бассыз денелер. Калдандар көбінесе жер астындағы туннельдерде өмір сүреді. Оларға ерекше телепатиялық қабілеттері бар Кальдайн патшасы билік етеді. Тара Гелиум үлкен дауылдан соң бағыты бұзылып, Бантумға жетіп аяқтайды. "Марстың шахматшылары" Бантумның Калдандарын таныстырады. Олардың денесі алты өрмекші тәрізді аяқтары мен екі қысқыштан басқа, көбінесе үлкен бас сияқты. Олардың нәсілдік мақсаты – таза интеллектке қарай даму және денелі өмірден алыстау. Физикалық әлемде әрекет ету үшін олар Рыкорларды өсірген, олардың денесі тамаша қызыл марсиан денесіне ұқсас, бірақ басы жоқ, толыққанды түр. Калдан Рыкордың мойнына орналасқанда, оның тіректері Рыкордың омыртқасымен байланысады, бұл Калданның миына Рыкордың денесімен байланысқа түсуге мүмкіндік береді. Егер Рыкор зақымданса немесе өлсе, Кальдане жай ғана басқасына көтеріледі, сияқты жерлік ат ауыстырғандай.
A hidden valley. Dwelling place of the Kaldanes, which are mostly brain, and the Rykors, headless bodies that the Kaldanes use as vehicles. The Kaldanes mostly live in tunnels below the ground. It is ruled by a king Kaldane, with exceptional telepathic powers. Tara of Helium ends up in Bantoom after her flier is blown off course by a massive storm. The Chessmen of Mars introduces the Kaldanes of Bantoom. Their form is almost all head but for six spiderlike legs and a pair of chelae. Their racial goal is to evolve towards pure intellect and away from bodily existence. In order to function in the physical realm, they have bred the Rykors, a complementary species composed of a body similar to that of a perfect specimen of Red Martian but lacking a head. When the Kaldane places itself upon the neck of the Rykor, a bundle of tentacles connects with the Rykor's spinal cord, allowing the brain of the Kaldane to interface with the body of the Rykor. Should the Rykor become damaged or die, the Kaldane merely climbs upon another as an earthling might change a horse.
Авторлық құқықтар
Бұл әңгіменің авторлық құқығы АҚШ-та тоқтап, енді ол елде жалпыға қолжетімді болып табылады. Мәтін Project Gutenberg жобасы арқылы қолжетімді.
The copyright for this story has expired in the United States and, thus, now resides in the public domain there. The text is available via Project Gutenberg.
Танымал мәдениет
HBO сериалы "Boardwalk Empire" 4-ші маусымында Ричард Харроу кейіпкері осы кітаптың бір данасын алып жүреді. "Киберпанк 2077" ойынының "Фантомдық бостандық" кеңейтілімінде Мистер Хэндс, жөндеуші, кітап оқып отырғаны көрінеді.
In the 4th season of the HBO series Boardwalk Empire, the character Richard Harrow carries a copy of the book. In the Phantom Liberty expansion of Cyberpunk 2077, the character Mr. Hands, a fixer, is seen reading a copy of the book.