Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Армян ақыны, жазушы және саяси қайраткер.
Armenian poet, writer and political activist
Әдеби мансап
Ол 1930 жылдардың басында әдебиетте дебют жасап, 1933 жылы алғашқы өлеңін жариялады. 1941 жылы Армения Жазушылар одағының мүшесі болды. Сынық аяққа операция жасалған кезде ол ауруханада жатты. Одан кейін оның табыты мәртебелі Комитас пантеонына әкелінді, онда ол мәңгілікке көмілді. Президент Кочарян оның аза тұру рәсіміне де, жерлеу рәсіміне де қатыспады.
She made her literary debut in the early 1930s and published her first poem in 1933. In 1941 she became a member of the Writers Union of Armenia. during a surgery for a broken leg. from where her coffin was taken to the prestigious Komitas Pantheon, where she was laid to rest. President Kocharyan attended neither her wake, nor her funeral.
Жеке өмір
Капутикян белгілі ақын Хованнес Ширазға үйленген. Олардың жалғыз ұлы Ара Шираз (1941–2014) көрнекті мүсінші болды. Шираздың кейінгі некеден туған ұлы Вананд Шираздың айтуынша, олар ажырасып кетті, себебі "бір отбасында екі күшті тұлғаның болуы қиын". Жазушы және өнер сыншысы Левон Мутафян да осыған ұқсас пікір білдірді: "Хованнес Шираз бен Сильва Капутикян кейін ажырасып кетті, өйткені екі күшті адам бірге өмір сүре алмайтын секілді болды, бірақ Ара оларды байланыстыратын көпір қызметін атқарды".
Kaputikyan was married to the well known poet Hovhannes Shiraz. Their only son, Ara Shiraz (1941–2014), was a prominent sculptor. According to Vanand Shiraz, Shiraz's son from a later marriage, they split up because "the presence of two personalities in one family is difficult." Writer and art critic Levon Mutafyan expressed a similar view: "Hovhannes Shiraz and Silva Kaputikyan divorced later because it seemed as though the two powerful individuals couldn't live together, but Ara served as the bridge that linked them."
Саяси көзқарастары мен қызметі
Марк Малкасянның айтуынша, Капутикян "әрмен зиялыларының епті қабатына" жатқан. Олар ондаған жылдар бойы армян ұлтшылдығы мен ресми кеңестік интернационализм арасындағы жіңішке жолмен тепе-түңішкерлік жасады. Қарабақ мәселесі, геноцид мәселелері және армян жанына жақын басқа да мәселелерде олар өз халқының дауысын білдірді. Сонымен қатар, олар Мәскеумен жақсы қарым-қатынаста болып, кеңес зиялыларының жоғарғы эшелонына қол жеткізді. Капутикян әрқашан Совет Армениясының армян ұлтының орталығы ретіндегі рөлін баса көрсетіп, армян диаспорасын екінші орынға ықты. Капутикян белгілі ресейлік құқық қорғаушы Андрей Сахаровты "совет халқының санасы" деп бағалады.
According to Mark Malkasian, Kaputikyan belonged to "a nimble footed stratum of the Armenian intelligentsia. For decades they had tightroped along a fine line between Armenian nationalism and official Soviet internationalism. On the Karabakh question, the genocide issues, and other matters dear to the Armenian soul, they spoke with the voice of their people. At the same time, they kept themselves in good stead with Moscow and reached the upper crust of the Soviet intelligentsia." Kaputikyan always pointed out the role of Soviet Armenia as the center of the Armenian nation, while relegated the Armenian diaspora to a secondary position. Kaputikyan praised the prominent Russian human rights advocate Andrei Sakharov as "the conscience of the Soviet people".
Арменияның геноциді
Капутикян армян геноцидіне қатысты "бейбіт кек алуды" ұсынды. "Midway Contemplations" (1961) кітабында ол: "Кек алудың ең дұрысы – тірі қалу арқылы болуы керек" деп жазды. 1965 жылғы 24 сәуірде, армян геноцидінің 50 жылдығына орай Ереванда ірі демонстрация өтті. Капутикян 1915 жылы жер аударылып, қаза тапқан армян зиялыларын еске алған сөз сөйлеушілердің қатарында болды. Ақын Паруир Севакпен бірге ол демонстрацияның басты тұлғаларының бірі еді. Кейіннен Севак екеуі Мәскеуге шақырылып, Кеңес үкіметі Ереванда армян геноцидінің ескерткішін салуға рұқсат берді, ол 1967 жылы аяқталды. Кейіннен ол Кеңес басшылығын 1965 жылғы сәуірдегі Кеңес Армениясында геноцидті еске алу іс-шараларына қатысты саясаты үшін сынады. Ол армян диаспорасындағы "еркін еске алу шараларын" Еревандағы шаралармен салыстырып, олардың "жеткілікті тереңдігі мен ауқымы болмағанын" айтты. 1966 жылы ол демонстрацияның себебі ретінде Кеңес Армениясының тәуелсіздігіне ұмтылысын көрсетті.
Kaputikyan called for "peaceful revenge" in regards to the Armenian genocide. In the book Midway Contemplations (1961) she wrote: "You must take revenge by continuing to live." On 24 April 1965, on the 50th anniversary of the Armenian genocide a large demonstration took place in Yerevan. Kaputikyan was among the speakers who commemorated in their speeches the Armenian intellectuals who were deported and killed in 1915. Along with the poet Paruyr Sevak, she was one of the main figures during the demonstration. Subsequently, she and Sevak were invited to Moscow, where the Soviet government sanctioned the construction of an Armenian genocide memorial in Yerevan, which was completed in 1967. She later criticized the Soviet leadership for their policies regarding the April 1965 genocide commemorations in Soviet Armenia. She contrasted the "unrestrained commemorations" in the Armenian diaspora with the commemorations in Yerevan, which according to her, "lacked the necessary depth and breadth". In 1966 she cited the independence of the Soviet Armenian government as a cause of the demonstration.
Кеңес тілдері/ұлт саясаты
Ол 1965-1966 жылдары "Самиздат" басылымында жарияланған сөйлеген сөзінде орыс емес халықтардың ұлттық құқықтары мен мұратын қорғады. 1980 жылы ол "әрмениялық ата-аналардың балаларын орыс тіліндегі мектептерге жолдап, мансаптық мүмкіндіктерін кеңейтуге мәжбүр болуына алаңдады". 1987 жылдың мамыр айында ол "Правда" газетінде ұлттар мәселесі жөнінде мақала жариялаған алғашқы орыс емес адам болды, онда ол Кеңес үкіметін "әрмен тілінің есебінен орыс тілінің қолданылу аясын үздіксіз кеңейтіп келе жатқаны" үшін сынады және орыс шовинизмі КСРО халықтары арасындағы қарым-қатынасты бұрмалап тұрғанын тікелей айтпаса да, меңзеді. Ол былай деді: "Арменияда жыл сайын ана тілімізді қолданатын адамдар азайып барады. Халықтың тарихы мен мәдениетіне негізделген нағыз патриотизм – жастарды сыртқы әсерлерден қорғайтын берік қалқан".
She defended the national rights and aspirations of the non Russian peoples in a speech that was published in Samizdat in 1965–66. In 1980 she "fretted that Armenian parents felt compelled to send their children to Russian language schools to broaden their career opportunities." In May 1987 she was the first non Russian to publish an article in Pravda about the nationalities issue, in which she criticized the Soviet government of "steadily expanding the sphere of Russian language usage at the expense of Armenian, and suggested indirectly that Russian chauvinism continued to mar relations among the peoples of the Soviet Union." She added: "With every passing year, the sphere of our native language is narrowing in Armenia. True patriotism, inspired by a people's history and culture, is a reliable shield protecting young people from alien outside influences."
Арменияның қарулы күресі
1980 жылдары оған армян жанкештілерінің қарулы әрекеттері мен бомбалаулары әлем алдында армян ұлтын қаралайтыны мүмкін бе деген сұрақ қойылды. Ол: "Армян мүддесі үшін империяға табынушы түркі билігінен жалбарынып, олардың алдына жығылып, қайта-қайта ештеңесіз оралу армян ұлтына абырой келтіре ме?" – деп жауап берді. (Գիշերային ռեքվիեմ), бұл алғаш рет 1987 жылы жарияланды. Экмекжиян 1982 жылы Анкарадағы Эсенбоға халықаралық әуежайына жасалған шабуылдың басты кінәлілерінің бірі болды, ол үшін бір жыл өткен соң Түркияда дарға асылды. Капутикян 1983 жылы Париждегі Орли әуежайына шабуыл жасаған Варужан Гарабедианды қолдаған армян зиялыларының қатарында болды. Кейін ол 2001 жылы француз түрмесінен босатылып, Арменияға күшпен шығарылды.
In the 1980s, she was asked whether the armed operations and bombings of Armenian militants could be discrediting the Armenian nation in the eyes of the world. She responded: "And does staying silent, imploring the empire worshiping Turk defending powers on behalf of the Armenian Cause, groveling at their feet and being left empty handed time and again do credit to our nation?" (Գիշերային ռեքվիեմ), which was first published in 1987. Ekmekjian was one of the chief perpetrators of the 1982 Esenboğa International Airport attack in Ankara, for which he was hanged in Turkey a year after. Kaputikyan was among the Armenian intellectuals who expressed their support of Varoujan Garabedian, the perpetrator of the 1983 Orly Airport attack in Paris. He was later released from a French prison in 2001 and deported to Armenia.
Қарабақ қозғалысы
Ол Зори Балаян мен Игорь Мурадянмен бірге Қарабақ қозғалысының алғашқы көшбасшыларының бірі болды. Арменияның бірінші президенті және кейіннен Қарабақ комитетінің жетекшісі Левон Тер-Петросянның айтуынша, Капутикян, Балаян, Мурадян және басқалар "бірінші Қарабақ комитетін" құрды, оның жалғыз мақсаты – армян халқы қоныстанған Таулы Қарабақ автономиялық облысын (НКАО) "кеңестік жүйені пайдаланып" Кеңес Армениясымен біріктіру еді. Тер-Петросян "Олар үшін демократия немесе Арменияның тәуелсіздігі мәселелері тіпті туындаған жоқ" дейді. 1988 жылдың 15 ақпанында Армения Жазушылар одағының отырысында Капутикян Қарабақ армяндарын қолдап сөз сөйледі. 26 ақпанда Капутикян мен Балаян Кремльде Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачевпен кездесіп, Қарабақ мәселесін талқылады. Томас де Ваалдың сөзіне қарағанда, "Екі армян жазушысы да армян ұлтшылдығымен қатар [Коммунистік] партияға адал болды, бірақ олардың мінездері мүлдем әртүрлі еді". Ол Капутикиянды былай сипаттайды: Сильва Капутикиян тыныш және сәнді мінез-құлыққа ие. Төртбұрышты мұрыны, жасыл көздері және әсем ақ шашымен ол XV Людовик сарайынан шыққан ақсүйек әйелге ұқсайды. Капутикиян – Арменияның ең танымал ақын және кездесуден кейін Раиса Горбачева оның жанкүйерлерінің бірі екенін білдірді. Ұлтшыл көзқарастарына қарамастан, ол Әзірбайжанмен келісім мен диалогты жиі қолдады. Арменияға оралғаннан кейін олар наразылық білдірушілерді митингілерді тоқтатуға көндірді. Жалпы, Қарабақ қозғалысындағы оның рөлі даулы болып саналады.
She was one of the early leaders of Karabakh movement, along with Zori Balayan and Igor Muradyan. According to Levon Ter Petrosyan, Armenia's first president and the later leader of the Karabakh Committee, Kaputikyan, Balayan, Muradyan, and others formed the "first Karabakh Committee", which had only one goal—unification of the Armenian populated Nagorno Karabakh Autonomous Oblast (NKAO) with Soviet Armenia "by using the Soviet system". Ter Petrosyan suggests that "For them, issues like democracy or the independence of Armenia simply did not exist." At a 15 February 1988 meeting of the Writers Union of Armenia Kaputikyan spoke up in support of the Karabakh Armenians. On 26 February Kaputikyan and Balayan met Soviet leader Mikhail Gorbachev in the Kremlin to discuss the Karabakh issue. According to Thomas de Waal "Both Armenian writers combined loyal [Communist] Party membership with Armenian nationalism but were very different in nature." He describes Kaputikyan as follows: Silva Kaputikian has a more calm and regal demeanor. With a flat nose, green eyes, and an elegant white bouffant hairdo, she looks like a grande dame from the court of Louis XV. Kaputikian is Armenia's most famous living poet and, as it emerged from the meeting, counted Raisa Gorbacheva as one of her fans. Despite her nationalist views, she has spoken up frequently for conciliation and dialogue with Azerbaijan. After they returned to Armenia, they persuaded the demonstrators to pause the rallies. Overall, her role in the Karabakh movement is considered controversial.
Экология
1987 жылдың қазан айында Зори Балаян ұйымдастырған демонстрацияда Капутикян билік органдарынан Армениядағы барлық химиялық зауыттарды жабуды талап етті және: "Қызыл геноцидтен кейін осы көрінбейтін геноцидке жол бермеңдер!" деп ескертті. 1988 жылдың 26 сәуірінде Украинаның Киев қаласындағы Жазушылар одағы ғимаратында Чернобыль апатының екінші жылдығына арналған жиын барысында Капутикянның "қайғыға ортақтастығын білдіретін" телеграммасы бастап оқылды. 1989 жылдың қаңтар айында Капутикян Армениядағы Мецамор атом электр стансасын жабу қажеттігін айтты және "ол армян ұлтының генотипін жою қаупін тудырады" деді.
On an October 1987 demonstration organized by Zori Balayan Kaputikyan demanded the authorities to shut down all chemical plants in Armenia and warned: "Don't let the Red genocide be followed by this invisible genocide!" On a 26 April 1988 meeting at the Writer's Union building in Kiev, Ukraine commemorating the second anniversary of the Chernobyl disaster Kaputikyan's telegram "expressing solidarity in grief" was read at the beginning. In January 1989 Kaputikyan stated that the Metsamor Nuclear Power Plant in Armenia should be shut down and that "it had threatened to destroy the very genotype of the Armenian nation."
Тәуелсіз Армения
1996 жылы Капутикян 14 зиялыдан тұратын топтың бірі болды. Олар бас прокурор Артавазд Геворгянға 1996 жылғы президент сайлауынан кейін қорғаныс министрі Вазген Саргсянның «оппозиция жетекшілерін 100 пайыз дауыс алған жағдайда да танымаймыз» деген мәлімдеме жасауына байланысты шара қолдануды сұраған ашық хатқа қол қойды. Капутикян тәуелсіз Арменияның екінші президенті Роберт Кочарянның үкіметін күнінен-күні сынап бақты. 2004 жылдың 14 сәуірінде ол «Кочарян кетуі керек» («Քոչարյանը պետք է հեռանա») деген тақырыпта ашық хат жазды, онда оның отставкаға кетуін талап етті және 12/13 сәуірде өткен оппозициялық демонстрацияға жасалған зорлық-зомбылыққа наразылық білдірді, нәтижесінде ондаған адам жарақаттанды. Сондай-ақ ол 1999 жылы Кочарянның берген Месроп Маштоц медалін қайтарды. Оппозициялық саясатшы Ашот Манучарянның сабау оқиғасына қатысты Капутикян: «Арменияда сабау саясаттың негізгі құралына және мемлекеттік террордың ең тиімді бөлігіне айналды. Күш қолданылған барлық жағдай осы көзқараспен қарастырылуы керек» деді. ArmeniaNow басылымы осылайша ол «оппозицияның танымал тұлғасына» айналғанын хабарлады. Сондай-ақ ол 1999 жылы Армения парламентінде болған оқ атысудан кейін, Премьер-министр Вазген Саргсян мен Парламент спикері Карен Демирчянның және басқа да адамдардың қаза болуынан кейін жауапты саясаткердің отставкаға кетуі керек екенін жазды.
In 1996 Kaputikyan was among a group of 14 intellectuals who signed an open letter asking Prosecutor General Artavazd Gevorgyan to take action against Defense Minister Vazgen Sargsyan, who, in the aftermath of the 1996 presidential election, stated that his ministry would not recognize the opposition leaders "even if they win 100 percent of the votes". Kaputikyan was increasingly critical of the government of independent Armenia's second president, Robert Kocharyan. On 14 April 2004, she wrote an open letter titled "Kocharyan Must Go" («Քոչարյանը պետք է հեռանա»), where she called for his resignation and protested the violent crackdown on an opposition demonstration on 12/13 April, which left dozens injured. She also returned the Mesrop Mashtots Medal she had been awarded by Kocharyan in 1999. Regarding the beating of the opposition politician Ashot Manucharyan, Kaputikyan stated: "Beating in Armenia has become the basic means of politics and the most influential part of state terror. All cases when force has been used should be viewed from this standpoint." ArmeniaNow reported that she thus became "an opposition celebrity". She also wrote that a responsible politician would have resigned after the 1999 shooting in the Armenian parliament when Prime Minister Vazgen Sargsyan and Parliament Speaker Karen Demirchyan were assassinated, among others.
Танылу және мұра
Капутикян – тарихқа енген ең белгілі армян әйелдерінің бірі. Ол өмірінің кезеңінде армян әдебиетінің классигіне айналды және оның өлеңдері мектеп әдебиеті бағдарламаларына енгізілді. Бұл атау сөзбе-сөз "Барлық армянның ақыны" деп аударылады және Армян ғибадатханасының басшысы – Барлық армянның католикосынан бастау алған, Хованнес Туманянға берілген "Барлық армянның ақыны" деген атауды еске түсіреді. Ол "Советтік армян поэзиясының ең танымал және көп цитата келтірілетін ақындарының бірі" болды. Армения үкіметі оның қайтысы туралы баспасөз хабарламасында Капутикянды "20 ғасырдың ең көрнекті армян ақындарының бірі" деп сипаттады. 2004 жылы "Аравот" газеті оны "өз заманының соңғы өкілі" деп жариялады. 1989 жылы журналист және саяси талдаушы Богдан Нахайло Капутикянды Совет Одағының "үлкен құрметке ие, орыс емес мәдени тұлғаларының" бірі деп атады. 1988 жылдың ақпанында Кремльде өткен қабылдау кезінде Совет Одағының Бас хатшысы Михаил Горбачев әйелі Раисаның Капутикянның поэзиясын өте жақсы көретінін айтты. 2007 жылы Еревандағы бір мектепке Капутикянның есімі берілді.
Kaputikyan is among the most notable Armenian women in history. She became a classic of Armenian literature during her lifetime and her poems have been included in school literature programs. which literally translates to "Poetess of All Armenians" and imitates the "Poet of All Armenians" title given to Hovhannes Tumanyan, which itself derives from the Catholicos of All Armenians, the head of the Armenian Church. She was "one of the best known and widely quoted Soviet Armenian poets". An Armenian government press release on her death described Kaputikyan as "one of the most outstanding Armenian poets of the 20th century". Aravot reported in 2004 that she is the "last of her kind." In 1989 journalist and political analyst Bohdan Nahaylo described Kaputikyan as one of the "highly respected non Russian cultural figures" of the Soviet Union. At a February 1988 reception in the Kremlin, Soviet Secretary General Mikhail Gorbachev said that his wife, Raisa, greatly admired Kaputikyan's poetry. A school in Yerevan was named after Kaputikyan in 2007.