Кіріспе

Армян ақыны, жазушы және саяси қайраткер.

Әдеби мансап

Ол 1930 жылдардың басында әдебиетте дебют жасап, 1933 жылы алғашқы өлеңін жариялады. 1941 жылы Армения Жазушылар одағының мүшесі болды. Сынық аяққа операция жасалған кезде ол ауруханада жатты. Одан кейін оның табыты мәртебелі Комитас пантеонына әкелінді, онда ол мәңгілікке көмілді. Президент Кочарян оның аза тұру рәсіміне де, жерлеу рәсіміне де қатыспады.

Жеке өмір

Капутикян белгілі ақын Хованнес Ширазға үйленген. Олардың жалғыз ұлы Ара Шираз (1941–2014) көрнекті мүсінші болды. Шираздың кейінгі некеден туған ұлы Вананд Шираздың айтуынша, олар ажырасып кетті, себебі "бір отбасында екі күшті тұлғаның болуы қиын". Жазушы және өнер сыншысы Левон Мутафян да осыған ұқсас пікір білдірді: "Хованнес Шираз бен Сильва Капутикян кейін ажырасып кетті, өйткені екі күшті адам бірге өмір сүре алмайтын секілді болды, бірақ Ара оларды байланыстыратын көпір қызметін атқарды".

Саяси көзқарастары мен қызметі

Марк Малкасянның айтуынша, Капутикян "әрмен зиялыларының епті қабатына" жатқан. Олар ондаған жылдар бойы армян ұлтшылдығы мен ресми кеңестік интернационализм арасындағы жіңішке жолмен тепе-түңішкерлік жасады. Қарабақ мәселесі, геноцид мәселелері және армян жанына жақын басқа да мәселелерде олар өз халқының дауысын білдірді. Сонымен қатар, олар Мәскеумен жақсы қарым-қатынаста болып, кеңес зиялыларының жоғарғы эшелонына қол жеткізді. Капутикян әрқашан Совет Армениясының армян ұлтының орталығы ретіндегі рөлін баса көрсетіп, армян диаспорасын екінші орынға ықты. Капутикян белгілі ресейлік құқық қорғаушы Андрей Сахаровты "совет халқының санасы" деп бағалады.

Арменияның геноциді

Капутикян армян геноцидіне қатысты "бейбіт кек алуды" ұсынды. "Midway Contemplations" (1961) кітабында ол: "Кек алудың ең дұрысы – тірі қалу арқылы болуы керек" деп жазды. 1965 жылғы 24 сәуірде, армян геноцидінің 50 жылдығына орай Ереванда ірі демонстрация өтті. Капутикян 1915 жылы жер аударылып, қаза тапқан армян зиялыларын еске алған сөз сөйлеушілердің қатарында болды. Ақын Паруир Севакпен бірге ол демонстрацияның басты тұлғаларының бірі еді. Кейіннен Севак екеуі Мәскеуге шақырылып, Кеңес үкіметі Ереванда армян геноцидінің ескерткішін салуға рұқсат берді, ол 1967 жылы аяқталды. Кейіннен ол Кеңес басшылығын 1965 жылғы сәуірдегі Кеңес Армениясында геноцидті еске алу іс-шараларына қатысты саясаты үшін сынады. Ол армян диаспорасындағы "еркін еске алу шараларын" Еревандағы шаралармен салыстырып, олардың "жеткілікті тереңдігі мен ауқымы болмағанын" айтты. 1966 жылы ол демонстрацияның себебі ретінде Кеңес Армениясының тәуелсіздігіне ұмтылысын көрсетті.

Кеңес тілдері/ұлт саясаты

Ол 1965-1966 жылдары "Самиздат" басылымында жарияланған сөйлеген сөзінде орыс емес халықтардың ұлттық құқықтары мен мұратын қорғады. 1980 жылы ол "әрмениялық ата-аналардың балаларын орыс тіліндегі мектептерге жолдап, мансаптық мүмкіндіктерін кеңейтуге мәжбүр болуына алаңдады". 1987 жылдың мамыр айында ол "Правда" газетінде ұлттар мәселесі жөнінде мақала жариялаған алғашқы орыс емес адам болды, онда ол Кеңес үкіметін "әрмен тілінің есебінен орыс тілінің қолданылу аясын үздіксіз кеңейтіп келе жатқаны" үшін сынады және орыс шовинизмі КСРО халықтары арасындағы қарым-қатынасты бұрмалап тұрғанын тікелей айтпаса да, меңзеді. Ол былай деді: "Арменияда жыл сайын ана тілімізді қолданатын адамдар азайып барады. Халықтың тарихы мен мәдениетіне негізделген нағыз патриотизм – жастарды сыртқы әсерлерден қорғайтын берік қалқан".

Арменияның қарулы күресі

1980 жылдары оған армян жанкештілерінің қарулы әрекеттері мен бомбалаулары әлем алдында армян ұлтын қаралайтыны мүмкін бе деген сұрақ қойылды. Ол: "Армян мүддесі үшін империяға табынушы түркі билігінен жалбарынып, олардың алдына жығылып, қайта-қайта ештеңесіз оралу армян ұлтына абырой келтіре ме?" – деп жауап берді. (Գիշերային ռեքվիեմ), бұл алғаш рет 1987 жылы жарияланды. Экмекжиян 1982 жылы Анкарадағы Эсенбоға халықаралық әуежайына жасалған шабуылдың басты кінәлілерінің бірі болды, ол үшін бір жыл өткен соң Түркияда дарға асылды. Капутикян 1983 жылы Париждегі Орли әуежайына шабуыл жасаған Варужан Гарабедианды қолдаған армян зиялыларының қатарында болды. Кейін ол 2001 жылы француз түрмесінен босатылып, Арменияға күшпен шығарылды.

Қарабақ қозғалысы

Ол Зори Балаян мен Игорь Мурадянмен бірге Қарабақ қозғалысының алғашқы көшбасшыларының бірі болды. Арменияның бірінші президенті және кейіннен Қарабақ комитетінің жетекшісі Левон Тер-Петросянның айтуынша, Капутикян, Балаян, Мурадян және басқалар "бірінші Қарабақ комитетін" құрды, оның жалғыз мақсаты – армян халқы қоныстанған Таулы Қарабақ автономиялық облысын (НКАО) "кеңестік жүйені пайдаланып" Кеңес Армениясымен біріктіру еді. Тер-Петросян "Олар үшін демократия немесе Арменияның тәуелсіздігі мәселелері тіпті туындаған жоқ" дейді. 1988 жылдың 15 ақпанында Армения Жазушылар одағының отырысында Капутикян Қарабақ армяндарын қолдап сөз сөйледі. 26 ақпанда Капутикян мен Балаян Кремльде Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачевпен кездесіп, Қарабақ мәселесін талқылады. Томас де Ваалдың сөзіне қарағанда, "Екі армян жазушысы да армян ұлтшылдығымен қатар [Коммунистік] партияға адал болды, бірақ олардың мінездері мүлдем әртүрлі еді". Ол Капутикиянды былай сипаттайды: Сильва Капутикиян тыныш және сәнді мінез-құлыққа ие. Төртбұрышты мұрыны, жасыл көздері және әсем ақ шашымен ол XV Людовик сарайынан шыққан ақсүйек әйелге ұқсайды. Капутикиян – Арменияның ең танымал ақын және кездесуден кейін Раиса Горбачева оның жанкүйерлерінің бірі екенін білдірді. Ұлтшыл көзқарастарына қарамастан, ол Әзірбайжанмен келісім мен диалогты жиі қолдады. Арменияға оралғаннан кейін олар наразылық білдірушілерді митингілерді тоқтатуға көндірді. Жалпы, Қарабақ қозғалысындағы оның рөлі даулы болып саналады.

Экология

1987 жылдың қазан айында Зори Балаян ұйымдастырған демонстрацияда Капутикян билік органдарынан Армениядағы барлық химиялық зауыттарды жабуды талап етті және: "Қызыл геноцидтен кейін осы көрінбейтін геноцидке жол бермеңдер!" деп ескертті. 1988 жылдың 26 сәуірінде Украинаның Киев қаласындағы Жазушылар одағы ғимаратында Чернобыль апатының екінші жылдығына арналған жиын барысында Капутикянның "қайғыға ортақтастығын білдіретін" телеграммасы бастап оқылды. 1989 жылдың қаңтар айында Капутикян Армениядағы Мецамор атом электр стансасын жабу қажеттігін айтты және "ол армян ұлтының генотипін жою қаупін тудырады" деді.

Тәуелсіз Армения

1996 жылы Капутикян 14 зиялыдан тұратын топтың бірі болды. Олар бас прокурор Артавазд Геворгянға 1996 жылғы президент сайлауынан кейін қорғаныс министрі Вазген Саргсянның «оппозиция жетекшілерін 100 пайыз дауыс алған жағдайда да танымаймыз» деген мәлімдеме жасауына байланысты шара қолдануды сұраған ашық хатқа қол қойды. Капутикян тәуелсіз Арменияның екінші президенті Роберт Кочарянның үкіметін күнінен-күні сынап бақты. 2004 жылдың 14 сәуірінде ол «Кочарян кетуі керек» («Քոչարյանը պետք է հեռանա») деген тақырыпта ашық хат жазды, онда оның отставкаға кетуін талап етті және 12/13 сәуірде өткен оппозициялық демонстрацияға жасалған зорлық-зомбылыққа наразылық білдірді, нәтижесінде ондаған адам жарақаттанды. Сондай-ақ ол 1999 жылы Кочарянның берген Месроп Маштоц медалін қайтарды. Оппозициялық саясатшы Ашот Манучарянның сабау оқиғасына қатысты Капутикян: «Арменияда сабау саясаттың негізгі құралына және мемлекеттік террордың ең тиімді бөлігіне айналды. Күш қолданылған барлық жағдай осы көзқараспен қарастырылуы керек» деді. ArmeniaNow басылымы осылайша ол «оппозицияның танымал тұлғасына» айналғанын хабарлады. Сондай-ақ ол 1999 жылы Армения парламентінде болған оқ атысудан кейін, Премьер-министр Вазген Саргсян мен Парламент спикері Карен Демирчянның және басқа да адамдардың қаза болуынан кейін жауапты саясаткердің отставкаға кетуі керек екенін жазды.

Танылу және мұра

Капутикян – тарихқа енген ең белгілі армян әйелдерінің бірі. Ол өмірінің кезеңінде армян әдебиетінің классигіне айналды және оның өлеңдері мектеп әдебиеті бағдарламаларына енгізілді. Бұл атау сөзбе-сөз "Барлық армянның ақыны" деп аударылады және Армян ғибадатханасының басшысы – Барлық армянның католикосынан бастау алған, Хованнес Туманянға берілген "Барлық армянның ақыны" деген атауды еске түсіреді. Ол "Советтік армян поэзиясының ең танымал және көп цитата келтірілетін ақындарының бірі" болды. Армения үкіметі оның қайтысы туралы баспасөз хабарламасында Капутикянды "20 ғасырдың ең көрнекті армян ақындарының бірі" деп сипаттады. 2004 жылы "Аравот" газеті оны "өз заманының соңғы өкілі" деп жариялады. 1989 жылы журналист және саяси талдаушы Богдан Нахайло Капутикянды Совет Одағының "үлкен құрметке ие, орыс емес мәдени тұлғаларының" бірі деп атады. 1988 жылдың ақпанында Кремльде өткен қабылдау кезінде Совет Одағының Бас хатшысы Михаил Горбачев әйелі Раисаның Капутикянның поэзиясын өте жақсы көретінін айтты. 2007 жылы Еревандағы бір мектепке Капутикянның есімі берілді.