Голланд және еврей тарихының бір беті

Нидерланд тарихындағы еврейлер: 16-17 ғасырлардағы діни төзімділік, сефард және ашкеназдық еврейлердің қоныстануы, Амстердамның "Голланд Иерусалимі" ретіндегі маңызы.

36 мин оқу

100%

Дереккөз: History of the Jews in the Netherlands — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Голландия мен еврей тарихының бір қыры

Нидерландтағы яһудилердің тарихы көбінесе 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырға дейін барып жетеді, сол кезде Португалия мен Испаниядан келген сефард яһудилері Амстердамға және басқа да бірнеше голландиялық қалаларға қоныстанды, себебі Нидерланд діни төзімділіктің ерекше орталығы болды. Португалиялық яһудилер ондаған жылдар бойы раввиндік билік астында өмір сүрмегендіктен, ата-бабаларының дінін қабылдағандардың алғашқы ұрпағы яһудилік наным-сенімдер мен ғұрыптарға ресми түрде үйретілуі керек болды. Бұл Орталық Еуропадан келген ашкенази яһудилерінен өзгеше, олар қудаланғанымен, ұйымдасқан қауымдастықтарда өмір сүрді. 17 ғасырда Амстердам яһуди өмірінің маңызды орталығы болғандықтан «Голландиялық Иерусалим» деп аталды. 17 ғасырдың ортасында ашкенази яһудилері Орталық және Шығыс Еуропадан көшіп келді. Екі топ та діни бостандық іздеп, қуғын-сүргіннен қашу үшін көшті, енді олар раввиндік билік астындағы бөлек ұйымдастырылған, автономды яһуди қауымдастықтарында ашық түрде еврей болып өмір сүре алатын болды. Оларды сондай-ақ Нидерландтағы экономикалық мүмкіндіктер тартып, ол әлемдік сауданың маңызды орталығы еді. Нидерланд бір кезде Испания империясының бір бөлігі болған, Киелі Рим императоры Карл V-нің Бургундия мұрасының бөлігі ретінде. 1581 жылы Солтүстік Голландия провинциялары католиктік Испаниядан тәуелсіздік алғанын жариялады, бұл Испаниямен ұзақ соғысқа себеп болды. Басты мақсат – испандықтардың билігінде тыйым салынған протестанттық христиан дінін ұстану еді. Жаңа тәуелсіз мемлекеттің маңызды қағидасы – діни төзімділік, «ішкі сана бостандығы» болды. Португалиялық яһудилер, «португал ұлтының еврейлері», этностық тұрғыдан португалдықтар ретінде өзін анықтап, ерте заманда ашкенази яһудилеріне күдікпен қарады. 17 ғасырдың соңында Англиямен болған соғыстардан кейін Голландия саудасы нашарлағаннан кейін португалдық яһуди қауымының ықпалы мен саны төмендеді. Сонымен қатар, ашкенази халқы тез өсті және содан бері саны бойынша басымдықты сақтап келеді. Голландия Республикасының құлдырауынан кейін француздық ықпалмен Батавия Республикасы 1796 жылы яһудилерді азат етіп, оларды толыққанды азаматтарға айналдырды. Наполеон Бонапарт құрған монархия кезінде король Луи Наполеон яһуди қауымдарының басшыларының, парнасимдердің қауымдастықтарына қатысты барлық тәртіптік биліктерін алып тастап, оларды мемлекеттік қызметкерлерге айналдырды. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік оккупация кезінде Нидерландтағы Холокост ерекше қатыгездікпен өтті, шамамен 75 пайыз яһуди халқы концлагерьлерге және жойқын лагерьлерге депортацияланды, ең танымал Анна Франк, оның неміс яһуди отбасы Амстердамға қашқан. Амстердамдағы Яһуди тарихы мұражайында бұрынғы синагогта орналасқан Нидерландтағы яһуди тарихымен байланысты үлкен коллекция бар. 20 ғасырдың соңынан бастап Нидерландта Холокостты еске алуға арналған ресми қоғамдық кеңістіктер пайда болды, соның ішінде 2024 жылы Голландия королі ашқан Голландияның Ұлттық Холокост мұражайы.

The history of the Jews in the Netherlands largely dates to the late 16th century and 17th century, when Sephardic Jews from Portugal and Spain began to settle in Amsterdam and a few other Dutch cities, because the Netherlands was an unusual center of religious tolerance. Since Portuguese Jews had not lived under rabbinic authority for decades, the first generation of those embracing their ancestral religion had to be formally instructed in Jewish belief and practice. This contrasts with Ashkenazi Jews from central Europe, who, although persecuted, lived in organized communities. Seventeenth century Amsterdam was referred to as the "Dutch Jerusalem" for its importance as a center of Jewish life. In the mid 17th century, Ashkenazi Jews from central and eastern Europe migrated. Both groups migrated for reasons of religious liberty, to escape persecution, now able to live openly as Jews in separate organized, autonomous Jewish communities under rabbinic authority. They were also drawn by the economic opportunities in the Netherlands, a major hub in world trade. The Netherlands was once part of the Spanish Empire, as part of the Burgundian inheritance of Charles V, Holy Roman Emperor. In 1581, the Northern Dutch provinces declared independence from Catholic Spain, touching off an extended conflict with the Spain. A principal motive was to practice Protestant Christianity, then forbidden under Spanish rule. Religious tolerance, "freedom of conscience", was an essential principle of the newly independent state. Portuguese Jews, "Hebrews of the Portuguese Nation", strongly identified ethnically as Portuguese and viewed Ashkenazi Jews with ambivalence in the early modern period. The fortunes and size of the Portuguese Jewish community declined after Dutch trade was undermined by wars with the English in the late 17th century. Simultaneously the Ashkenazi population rapidly grew and has remained dominant in numbers ever since. Following the end of the Dutch Republic, the French influenced Batavian Republic, emancipated the Jews in 1796, making them full citizens. Under the monarchy established by Napoleon Bonaparte, King Louis Napoleon removed all disciplinary powers of the Jewish communal leaders parnasim over their communities, making them functionaries of the state. During Nazi occupation in World War II, the Holocaust in the Netherlands was particularly brutal, with approximately 75 percent of the Jewish population deported to concentration and extermination camps, most famously Anne Frank, whose German Jewish family fled to Amsterdam. The Jewish Historical Museum in Amsterdam, housed in a former synagogue, has a major collection relating to Jewish history in the Netherlands. Starting in the late twentieth century, there are official public spaces marking the Holocaust in the Netherlands, including the Dutch National Holocaust Museum, inaugurated by the Dutch king in 2024.

Нидерланд Республикасынан бұрын

Алғашқы яһудилер "Төмен елдерге" (қазіргі Бельгия және Нидерланды) біздің заманымыздың басында Рим империясының жаулауы кезінде келген болуы мүмкін. Бұл ертедегі қоныстанушылар туралы көп мәлімет жоқ, олардың саны көп болмаған. Біраз уақыт бойы яһудилердің қатысуы көбінесе шағын, оқшауланған қауымдастықтар мен шашыраңқы отбасылардан тұрды. Сенімді құжаттамалық деректер 1100 жылдарға ғана жатады; бірнеше ғасыр бойы жазбаларда яһудилердің аймақта қудаланғаны және үнемі қуылғаны көрсетілген. 11- және 12-ғасырлардағы ертедегі дереккөздерде яһудилерді христиандық дінге көндіру және оларды оған айналдыру мақсатымен христиандар мен яһудилер арасындағы ресми пікірталастар немесе даулар туралы айтылады. Олар Франциядан 1321 жылы қуылғаннан кейін және Генуэттегі және Рейн провинцияларындағы қуғын-сүргіннен кейін басқа провинцияларда ертерек тіркелген. Гелдерланд провинциясындағы алғашқы яһудилер 1325 жылы тіркелген. 1404 жылдан бері яһудилер ең көне Нимвеген, Досбург, Цутфен және Арнем қалаларында қоныстанған. 13 ғасырдан бастап еврейлер Брабант және Лимбургте, негізінен Брюссель, Левен, Тиенен сияқты қалаларда өмір сүргенін көрсететін дереккөздер бар. 14 ғасырдан қалған дереккөздерде Антверпен және Мехелен қалаларында және солтүстік Гельдерн аймағында еврейлер тұрғандығы туралы да айтылған. 1347 және 1351 жылдар аралығында Еуропаны індет немесе Қара өлім жайлады. Бұл ортағасырлық антисемит риторикасының жаңа тақырыбына әкелді. Яһудилер індеттің таралуына және оның жылдам таралуына жауапты деп айыпталды, себебі олар христиандар пайдаланатын бұлақтардың суын улаған болуы мүмкін еді. Ортағасырлық хроникалардың көптегені бұл туралы айтады, мысалы, Тонгереннен шыққан Радальфус де Риво (шамамен 1403 ж.) Брабант аймағында және Цвольле қаласында яһудилер Қара өлімді таратты деп айыпталып өлтірілгенін жазды. Бұл айып яһудилерге қарсы басқа да дәстүрлі жала жабуларға қосылды. Олар Құтқарылу мейрамына арналған нанды тесіп, Құтқарылу мейрамында құрбандыққа шалынған қанды қолдану үшін христиан балаларын өлтірді деп айыпталды. Жергілікті яһуди қауымдастықтары көбінесе жаппай қырғын немесе истериялық погромдарда толығымен өлтірілді немесе қуылды. 1370 жылдың мамыр айында Брюсселде алты яһуди ұрлық жасады және қасиетті тағамды қорлады деген айыппен өртеліп өлтірілді. Сонымен қатар, яһудилерді зәбірлеген және қорлаған жағдайлар туралы құжаттар бар, мысалы, Зуфен, Девентер және Утрехт қалаларында Хостияны қорлағандары үшін. Қаскөйлер аймақтағы яһудилердің көпшілігін өлтіріп, тірі қалғандарын қуғынға түсірді. 1349 жылы Гульдерс герцогы Киелі Рим империясының императоры Людовик IV-тен яһудилерді герцогтігіне қабылдауға рұқсат алды, онда олар қызмет көрсетті, салық төледі және заңмен қорғалды. Арнемде яһуди дәрігер туралы айтылған, қалалық әкімшілік оны халықтың қарсылығынан қорғады. Яһудилер Утрехт епархиясына қашан қоныстанғаны белгісіз, бірақ еврейлердің тамақтану заңдарына қатысты раввиндік жазбалар ондағы яһуди қауымының тамыры Рим дәуіріне дейін барып жетеді деп болжайды. 1444 жылы яһудилер Утрехт қаласынан қуылды. 1789 жылға дейін яһудилерге қалада түнде қалуға тыйым салынды. Олардың жағдайы кездейсоқ болмаса да, екі сағаттық сапардағы Марсен ауылында оларға төзімділік танытылды. Бірақ Маарсен қауымы Нидерландыдағы ең маңызды еврей қоныстарының бірі болды. Бавария герцогы Альберт яһудилерді Зеландияға қабылдады. 1477 жылы Бургундиялық Марияның император Фридрих III ұлы, герцог Максимилианмен некелесуі арқылы Нидерланды Австрияға біріктірілді және оның иеліктері Испания тажына өтті. 16 ғасырда Испанияның Карл V және Филипп II қуғын-сүргіндері салдарынан Нидерланды осы өсіп келе жатқан саяси және католиктік діни үстемдікке қарсы бірқатар қаһармандық күреске қатысты. 1522 жылы Карл V Гелдерланд пен Утрехтте дінінде нашар деп күдіктелген христиандарға, сондай-ақ шомылдырылмаған яһудилерге қарсы жарлық шығарды. Ол 1545 және 1549 жылдары протестанттық реформацияны басуға тырысып, осындай жарлықтарды қайталады. 1571 жылы Альба герцогы Арнем билігіне сол жерде тұратын барлық яһудилерді тұтқындап, олардың тағдыры анықталғанға дейін ұстауға бұйрық берді. Голландияның өтініші бойынша Киелі Рим императоры Матиас провинциялардың көпшілігінде діни бейбітшілік орнатты.

It was likely that the earliest Jews arrived in the "Low Countries" (present day Belgium and the Netherlands) during the Roman conquest early in the common era. Little is known about these early settlers, other than they were not very numerous. For some time, the Jewish presence consisted of, at most, small isolated communities and scattered families. Reliable documentary evidence dates only from the 1100s; for several centuries, the record reflects that the Jews were persecuted within the region and expelled on a regular basis. Early sources from the 11th and 12th centuries mention official debates or disputations between Christians and Jews, in which attempts were made to convince the Jews of the truth of Christianity and to try to convert them. They were documented in the other provinces at an earlier date, especially after their expulsion from France in 1321 and the persecutions in Hainaut and the Rhine provinces. The first Jews in the province of Gelderland were reported in 1325. Jews have been settled in Nijmegen, the oldest settlement, in Doesburg, Zutphen and in Arnhem since 1404. As of the 13th century, there are sources that indicate that Jews were living in Brabant and Limburg, mainly in cities such as Brussels, Leuven, Tienen and the Jewish street of Maastricht (Dutch spelling: Jodenstraat (Maastricht)) from 1295 is another old proof of their existence. Sources from the 14th century also mention Jewish residents in the cities of Antwerp and Mechelen and in the northern region of Geldern. Between 1347 and 1351, Europe was hit by the plague or Black Death. This resulted in a new theme in medieval anti Semitic rhetoric. The Jews were held responsible for the epidemic and for the way it was rapidly spreading, because presumably they were the ones who had poisoned the water of springs used by the Christians. Various medieval chronicles mention this, e. g., those of Radalphus de Rivo (c. 1403) of Tongeren, who wrote that Jews were murdered in the Brabant region and in the city of Zwolle because they were accused of spreading the Black Death. This accusation was added to other traditional blood libels against the Jews. They were accused of piercing the Host used for communion and killing Christian children to use as a blood offering during Passover. Local Jewish communities were often murdered in part or entirely or exiled in hysterical pogroms. In May 1370, six Jews were burned at the stake in Brussels because they were accused of theft and of desecrating the Holy Sacrament. In addition, documentation can be found of instances in which Jews were abused and insulted, e. g., in the cities of Zutphen, Deventer and Utrecht, for allegedly desecrating the Host. Rioters massacred the majority of the Jews in the region and expelled those who survived. In 1349, the Duke of Guelders was authorized by the Emperor Louis IV of the Holy Roman Empire to receive Jews in his duchy, where they provided services, paid a tax, and were protected by the law. In Arnhem, where a Jewish physician is mentioned, the magistrate defended him against the hostilities of the populace. When Jews settled in the diocese of Utrecht is unknown, but rabbinical records regarding Jewish dietary laws speculated that the Jewish community there dated to Roman times. In 1444, Jews were expelled from the city of Utrecht. Until 1789, Jews were prohibited from staying in the city overnight. They were tolerated in the village of Maarssen, two hours distant, though their condition was not fortuitous. But, the community of Maarssen was one of the most important Jewish settlements in the Netherlands. Jews were admitted to Zeeland by Albert, Duke of Bavaria. In 1477, by the marriage of Mary of Burgundy to the Archduke Maximilian, son of Emperor Frederick III, the Netherlands were united to Austria and its possessions passed to the crown of Spain. In the sixteenth century, owing to the persecutions of Charles V and Philip II of Spain, the Netherlands became involved in a series of desperate and heroic struggles against this growing political and Catholic religious hegemony. In 1522, Charles V issued a proclamation in Gelderland and Utrecht against Christians who were suspected of being lax in the faith, as well as against Jews who had not been baptized. He repeated such edicts in 1545 and 1549, trying to suppress the Protestant Reformation, which was expanding. In 1571, the Duke of Alba notified the authorities of Arnhem that all Jews living there should be seized and held until their fates were determined. At Dutch request, Matthias, Holy Roman Emperor established religious peace in most of the provinces.

Нидерланд республикасы кезінде

XVII ғасырдағы Голландияның алтын ғасыры, Нидерландыдағы португалдық яһудилердің де алтын ғасыры болды. Португал иммигранттарының алғашқы көші-қонынан бастап, Амстердамда португалдық яһуди қауымының құрылуы, қауымның гүлденуі және Амстердамды кең Атлантика әлемімен байланыстыратын сауда желілері, сондай-ақ XVII ғасырдың соңындағы ағылшын-голландия соғыстарынан кейін қауымның күрт құлдырауы салдарынан Амстердам "Голландияның Иерусалимі" деп аталды.

Нидерландыға көші-қон

Нидерландыға яһудилерді екі оқиға әкелді. 1579 жылы Нидерландының солтүстік провинцияларының Утрехт одағы 13-бапта олардың саяси құрылымын ресми түрде бекітіп, ар-ождан бостандығына кепілдік берді. 1581 жылы Біріккен провинциялардың өкілдері Испаниядан тәуелсіздік жариялады, бұл туралы акт шығарды, ол король Филипптің билігін жоққа шығарды. Филип католик дінін қатты қорғады және Португалияның да монархы болды, бұл португал инквизициясын күшейтті. Португалиялық яһудилер діни тыныс іздеді, солтүстік Нидерланды оларға осы мүмкіндікті ұсынды, сонымен қатар сауда мүмкіндіктері де болды. 16-ғасырдың соңында Голландия Республикасы міндетті түрде ең танымал бағыт болмады, себебі португалдық жаңа христиандар (конверсо) христиан ретінде сырттай өмір сүргеннен кейін қайтадан яһудилікті қабылдағысы келсе, көшіп кетуге қолайлы яһуди қауымы болған жоқ. Нидерландыдағы сефард қауымының қалыптасуының алғашқы тарихы "болжамдарға негізделген", бірақ ол испан және португалдық діни тарихқа байланысты. Католик монархтары тұсындағы Испанияда 1492 жылы Альгамбра жарлығымен христиан дінін қабылдамаған яһудилер қуылды, олардың көпшілігі Португалияның көбірек төзімді патшалығына кетті. Алайда, король Мануэльдің 1496 және 1497 жылғы португал жарлықтары яһудилерді дінге өтуге мәжбүрледі, сонымен қатар олардың елден кетуіне де кедергі келтірді. Испанияда дінге өтіп, конверсо немесе жаңа христиандар деп аталған яһудилер инквизицияның қарамағына өтті, ол олардың құпия түрде яһуди дінін ұстануына, яғни крипто-яһудилерге немесе маран (қараңыз) деген қарапайым сөзге қарсы күресті. Португалияда бұрыннан құрылған португал инквизициясы болған жоқ. Дінге өтуге мәжбүр болған яһудилер жеке түрде яһуди дінін ұстануы үшін бірден жазаға тартылмады, ашық түрде католик болып қала берді, сондықтан онда яһудилердің күшті қатысуы сақталды. Амстердамға көшіп келген португалдық яһудилердің көпшілігі саудагерлер болды және Амстердамның жалпы халқымен салыстырғанда олардың сауаттылық деңгейі өте жоғары болды. Португалиялық яһуди саудагерлері Нидерландының оңтүстігіндегі Антверпенде қоныстанды, ол Иберия тауарларымен, мысалы қант, күміс, дәмдеуіштер және темекі саудасы үшін транзиттік пункт болды. Олар Францияға, Гамбургке және аздаған мөлшерде Лондонда да қоныстанды. 16-ғасырдың соңында Амстердам яһуди саудагерлері үшін міндетті түрде ең танымал бағыт болмады. Испанияның Нидерландысы халықаралық сауданың орталығы болғандықтан, португалдық яһудилер Антверпенге, кейін Амстердамға сауда мүмкіндіктерін іздеуге көшіп келді. Солтүстік провинциялар протестанттық бекініске айналған кезде голланд көтерілісшілері Испаниядан тәуелсіздік үшін күресті, діни төзімділік принципімен автономияға қол жеткізді, ол 1648 жылы Испаниямен Сегіз жылдық соғыстан кейін мойындалды. 16-ғасырдың соңында Иберия түбегінен (Сефарад - Иберияның еврейше атауы) шыққан сефард яһудилері Нидерландыға, әсіресе Амстердамға қоныстана бастады, бірақ олардың мәртебесі белгісіз болды. 1570 жылдары бірнеше ашкенази яһудилері Германиядан Оммландтарға көшіп келді, ал 17-ғасырдың ортасынан соңына дейін Орталық Еуропадан ашкенази яһудилері көбірек көшіп келе бастады. Орталық Еуропада қуғынға ұшыраған болса да, ашкенази яһудилері Нидерландқа көшіп келгенге дейін яһудилер ретінде өмір сүрді. Гронингендегі еврейлердің алғашқы тобы 1563 жылы Аппингдамда болды, онда олар ет пен мата сату үшін голланд гильдияларымен қақтығысқа түсті. Эмден Амстердамның португал эмигранттарына алғашқы раввин, Мұса Ури Халеви (Филипс Йостен) берді, осы қауым португал еркектерін раввиндікке даярлауды бастағанша қалыптасты. Бұл екі қауым яһуди дінінде этникалық жағынан ерекшеленді және олардың бөлек діни ұйымдары болды.

Two events brought Jews to the Netherlands. The 1579 Union of Utrecht of the Northern provinces of the Netherlands guaranteed freedom of conscience in article 13 formalizing their political arrangement. In 1581, the deputies of the United Provinces declared independence from Spain by issuing the Act of Abjuration, which deposed King Philip as their sovereign. Philip was a fierce defender of Catholic orthodoxy and was now also the monarch of Portugal, invigorating the Portuguese Inquisition. Portuguese Jews sought a religious haven, which the northern Netherlands appeared to be, as well as a location with commercial opportunities. In the late sixteenth century, the Dutch Republic was not necessarily the obvious destination, since there was no established Jewish community for Portuguese New Christians (conversos) to move if they wished to re judaize after outwardly living as Christians. The early history of Sephardi community formation in the Netherlands is "a matter of speculation", but is rooted in Spanish and Portuguese religious history. In Spain under the Catholic Monarchs Jews who refused conversion to Christianity were expelled in 1492 under the Alhambra Decree, with many leaving for the more tolerant Kingdom of Portugal. However, Portuguese Edicts of 1496 and 1497 of King Manuel forced Jews to convert but also blocked their leaving the kingdom. In Spain, converted Jews called conversos or New Christians came under the jurisdiction of the Inquisition, which was vigilant against their continuing to practice Judaism in secret, as crypto Jews, or the pejorative term Marrano (see also anusim). In Portugal there was no already established Portuguese Inquisition. Jews forced to convert did not immediately face penalties for privately practicing Judaism while publicly being Catholics, so that there continued to be a strong Jewish presence there. The Portuguese Jewish men migrating to Amsterdam, many of whom were already merchants, had an extremely high literacy rate compared to Dutch men in the general Amsterdam population. Portuguese Jewish merchants had already settled in Antwerp in the southern Netherlands, an entrepôt for trade in Iberian commodities, such as sugar, silver bullion, spices, and tobacco. They also settled in France; Hamburg, and a few in London. Amsterdam was not necessarily the obvious destination in the late sixteenth century for Jewish merchants. As the Spanish Netherlands became a hub of international commerce, Portuguese Jews moved to Antwerp and later Amsterdam to pursue commercial opportunities. As the northern provinces became a Protestant stronghold, Dutch rebels fought for their independence from Spain and with religious toleration as a principle, effectively achieving autonomy, which was finally recognized by Spain in 1648 after the Eighty Years' War. In the late 16th century, some Sephardic Jews from the Iberian peninsula (Sepharad is the Hebrew name for Iberia) started to settle in the Netherlands, especially Amsterdam, gaining a foothold, but with an unclear status. A few Ashkenazi Jews had migrated from Germany to the Ommelands in the 1570s and in the mid to late 17th century Ashkenazi Jews from central Europe begin to migrate in greater numbers. Although persecuted in central Europe, Ashkenazi Jews had lived as Jews before migrating to the Netherlands. The first group of Jews of any numbers in Groningen was in Appingedam in 1563, where they came into conflict with Dutch guilds for sales of meat and cloth. Emden provided the Amsterdam Portuguese emigrants with their first rabbi, Moses Uri Halevi (a. k. a. Philps Joosten), until that community was established enough to begin training Portuguese men for the rabbinate. The two communities were ethnically distinct within Judaism, with separate religious organizations.

Діни төзімділік және еврей қауымдастықтарын құру

Голландия провинциялары діндар яһудилерге қауым құруға және өз дінін жеке түрде ұстануға негізінен қолайлы жағдай жасады. Бірақ яһуди қауымын құру үшін Амстердамға раввин әкелу қажет болды. Португалиялық конверсоларда мұндай раввин болған жоқ. Раввиндер билігі астында өмір сүргісі келетіндер яһудилердің діни және мәдени салттарын білуі керек еді. Бірінші раввин Мұса Ури Халеви болды, ол Эмденнен, шағын Ашкенази қонысының бір бөлігі. Ол яһудилердің ғибадат ету үшін арнайы орын болмаған кезде, яһудилердің дәстүрлерін енгізді. Ол Эмденнен яһудилердің ғибадатына қажетті Тораны алып келді. Яһудилердің ғибадат етуі үшін қасиетті орын құру бастапқыда қиындық туды, өйткені Амстердам билігі яһудилерді діни төзімділік ұғымына кіргізуді ойламады. Жакоб Тирадо (а. к. а.) Джеймс Лопес да Коста, биліктен үйінде, бірақ жұрт алдында емес, иудаизмді ұстануға рұқсат алды. Тирадо португалдық яһуди қауымының құрылуына елеулі үлес қосты. Он жетінші ғасырдың басында үш португалдық қауым құрылды, олар біріктіріліп, он жетінші ғасырдың аяғында үлкен португалдық синагога – Эснога салынды, ол бүгінге дейін қолданылып келеді. Сондай-ақ, яһудилер үшін жерлеу орны болуы да маңызды болды. Амстердамда оларға 1606 және 1608 жылдары ешқандай түсіндірмесіз жерлеу құқығынан бас тартты және олар өздерінің өлгендерін Гретте жерледі. Бірақ ақырында Одеркерктегі жерді португалдық яһудилерді жерлеу үшін сатып алды. Зират Амстердамның орталығынан оңтүстікке қарай бес шақырым жерде орналасқан. Барух Спинозаның анасының әкесі Генрике Гарсестің (Барух Аға) жерленуі осы зиратта жерлеуге лайықтылық туралы сұрақтарға түсінік береді. Ол Антверпеннен Амстердамға көшіп келгенде, қабірге қоюға рұқсат сұрады, бірақ ол сол кездегі қауымдардың ешқайсысында ғибадатқа қатыспады. Ол өмір бойы сүндеттелмеген, бірақ Оудекерк зиратында жерленер алдында ол өлгеннен кейін сүндеттелді. Гарсестің жерленген жері зираттың ресми шекарасынан тыс жерде, "қауымдастыққа толық тиесілі емес сүндеттелмеген маргиналды типтерге арналған шетке" орналасқан. Көптеген яһудилер жерленген жерлердің мазар тақталары 1796 жылға дейін яһудилерге азаматтық беріліп, енді бөлінбей қалғанға дейін жеке яһуди ерлер мен әйелдер туралы, сондай-ақ яһуди қауымдары туралы пайдалы ақпарат береді. Діни төзімділік Біріккен провинцияларда заңға нақты жазылмаған. Амстердам бургомистрлерінің 1616 жылғы жарғысы бірінші және жалғыз осындай ресми мәлімдеме болды, ол 1795-96 жылдары еврейлердің азаттыққа қол жеткізгеніне дейін күшінде болды. Яһудилерге христиандықты ашық сынға алуға тыйым салынды; олар христиандарды яһуди дініне айналдыруға немесе сүндеттеуге тырыса алмады. Яһудилер сатып ала алады, бірақ мұрагерлік азаматтығына ие бола алмайды. Яһудилер голландиялық гильдиялар қорғаған кәсіппен айналыса алмады, онда азаматтық талап етілді. Яһуди еркектеріне мәсіхші әйелдермен кез келген түрдегі "жаннастық қатынасқа" түсуге тыйым салынды, соның ішінде некеде тұруға немесе жыныстық қызметкерлерге айналуға. Бұл заң яһуди еркектерінің және мәсіхші әйелдердің жыныстық қатынасқа түсуіне тыйым салды. Христиан әйелдерінің португалдық еврей ер адамдарға қарсы сотқа бала тудыру және/немесе бала асырау үшін шағымдану жағдайлары көп болды. Еуропаның басқа жерлерінен айырмашылығы, Амстердамда яһудилерге христиан қызметшілерін жұмысқа алуға тыйым салынбады, бұл туралы Амстердамға келген неміс қонақтары айтты. Үй ішіндегі жақын қарым-қатынас осындай жыныстық қатынасқа мүмкіндік берді. Яһуди әйелдеріне мәсіхші еркектерге үйленуге тыйым салынбаған. Амстердамда яһудилер үшін тұрғын үй кварталы болған жоқ, өйткені бұл қалаға жаңа көшіп келген топ болды. Алғашқыда бұл қала басқа жерлерден келген иммигранттармен толы болғандықтан, яһудилер ерекше көзге түсе қоймады. Амстердамда яһудилер белгілі бір аймақта бірге тұруға бейім болды, бірақ оған шектелмеді. Голландиялық тәжірибе бойынша еврейлер мекен-жайға рұқсат алуды және тұруға жыл сайынғы төлем төлеуді талап етті. XVII ғасырдағы Амстердамда кейбір бай португал еврейлерінің үйлері өте бай голланд саудагерлерінің арасында болды.

The Dutch provinces provided mostly favorable conditions for observant Jews to establish a community, and to practice their religion privately. But to establish a Jewish community, a rabbi needed to be brought to Amsterdam. No such rabbi existed among the Portuguese conversos. Those wishing to live as Jews under rabbinic authority needed to learn Jewish religious and cultural practices. The first rabbi was Moses Uri Halevi of Emden, part of the small Ashkenazi settlement there. He established Jewish practices in the absence of a dedicated worship space. He brought with him from Emden a Torah scroll, essential for Jewish worship. Creating a sacred space for Jewish worship was initially a problem, since Amsterdam authorities did not envision Jews to be included in the notion of religious toleration. Jacob Tirado (a. k. a.) James Lopes da Costa, who obtained permission from the authorities to practice Judaism within his household, but not publicly. Tirado was a significant contributor to the establishment of the Portuguese Jewish community. Three Portuguese congregations were created in the early seventeenth century, which merged and in the late seventeenth century and built the large Portuguese synagogue, the Esnoga, still in use today. Also necessary for a functioning Jewish community was having a Jewish burial ground. In Amsterdam, they were initially denied rights to one in 1606 and 1608 with no explanation, and they buried their dead in Groet. but eventually secured land in Ouderkerk for Portuguese Jewish burials. The cemetery was five miles south of central Amsterdam. The burial of the maternal grandfather of Baruch Spinoza, Henrique Garces (alias Baruch Senior) provides some insight into questions of eligibility to be buried in this cemetery. When he moved from Antwerp to Amsterdam, he requested permission to be buried in the cemetery; however, he did not participate in worship at either of the then existing congregations. He remained uncircumcised his entire life, but before his burial in the Oudekerk cemetery, he was circumcised posthumously. Garces was burial place was located outside of the formal boundaries of the cemetery, in "a fringe reserved for uncircumcised marginal types not fully belonging to the community." Tombstones in numerous Jewish burial grounds provide useful information on individual Jewish men and women as well as the Jewish communities as a whole until 1796, when Jews were granted citizenship and no longer segregated. Religious toleration was not written into law in the United Provinces with much specificity. A 1616 statute of the Amsterdam burgomasters was the first and only such formal statement, remaining in force until the emancipation of the Jews in 1795 96. Jews were forbidden from openly criticizing Christianity; could not attempt to convert Christians to Judaism or to circumcise one. Jews could buy but not inherit citizenship. Jews could not engage in a trade or profession protected by Dutch guilds in which citizenship was required. Jewish men were forbidden from having "carnal conversations" with Christian women of any kind, including as martial partners or sex workers. Prohibitions of sexual contact between Jewish men and Christian women prompted the statute. There were many cases of Christian women bringing lawsuits against Portuguese Jewish men for childbirth expanses and/or child support. Unlike other places in Europe, Amsterdam had no prohibition against Jews employing Christian servants, remarked upon by German visitors to Amsterdam. The intimacy of domestic interiors provided the opportunity for such sexual contact. There was no prohibition against Jewish women marrying Christian men. Amsterdam had no existing residential quarter for Jews, since it was a new immigrant group to the city. The city itself was full of immigrants from other areas, so the Jews did not particularly stand out initially. In Amsterdam Jews tended to settle together in a particular area but were not restricted to it. The Dutch practice was to require Jews to secure a domiciliation permit and pay an annual fee for residence. Some wealthy Portuguese Jews in seventeenth century Amsterdam had houses amongst the very wealthy Dutch merchants.

Кәсіптер, мамандықтар

Португалиялық еврейлер 1655-99 жылдары экономикалық қызмет саласының шектеулі ауқымына ие болды, олардың басым бөлігі – 72% саудагерлер, оның 498-і 693 жұмыс істейтін ер адамның кәсібі тіркелген. Саудагерлерден кейін 31 делдал келді. Басқа да мамандықтарда мұғалімдер (22), дәрігерлер (10) және хирургтар (10) көбірек кездесті. Сонымен қатар, 20 шебер алмаз кесуші және жылтыратушы, ал тропикалық өнім – темекімен айналысатын 13 темекі сатушы және 13 темекі өндіруші жұмысшысы болды. Дәрігерлердің арасында Сэмюэл Абраванель, Давид Нието, Илья Монтальто және Буэно отбасы есімдері аталады. 1623 жылдың сәуір айында Жозеф Буэно князь Морис ауруына қатысты кеңес берген. Яһудилер университеттерге студент ретінде қабылданып, медицинаны олар үшін пайдалы ғылым саласы ретінде оқыды. Заңгерлікпен айналысуға рұқсат берілмеді, себебі заңгерлер христиандық ант беруге міндетті болды, бұл оларды мүлдем қатыстырмады. 1632 жылы Амстердам қаласы қабылдаған шешімде (Голландия қалалары көбінесе тәуелсіз болды) яһудилер сауда гильдияларынан шеттетілді. Дегенмен, оларға белгілі бір кәсіптерге ие болуға рұқсат берілді: баспа, кітап сату, ет, құс, азық-түлік және дәрі-дәрмек сату. 1655 жылы сефард яһудисіне химиялық әдістерді қолдана отырып, қант фабрикасын құруға ерекше рұқсат берілді. XVII ғасырда Амстердамда Саул Леви Мортейра сияқты көрнекті сефард яһудилері болды, ол раввин және христиандыққа қарсы жазушы еді. Оның қарсыласы – Амстердамның әлдеқайда танымал раввині Менасе Бен Израиль болды. Ол христиандық көшбасшылармен кеңінен хаттасып, Англияға яһудилердің қайта қоныстануына көмектесті. Ең танымал – философ Бенедикт де Спиноза (Барух Спиноза), Амстердамда туып өскен португалдық еврей, 1656 жылы яһуди қауымынан шеттетілді. Ол раввин билігін ашық түрде мойындамады. Ол Құдайдың (Алланың) мәні туралы дәстүрлі емес идеяларды білдірді, Қасиетті Жазулардың құдайдан келгендігіне күмән келтірді және Мұса заңын қабылдамады. Ол өз идеяларының көп бөлігін 1670 жылы латын тілінде анонимді түрде жариялады, бірақ 1677 жылы қайтыс болғаннан кейін оның барлық еңбектері жарияланып, кеңінен таратылды.

Portuguese Jewish men had a narrow range of economic pursuits in the period 1655 99, the largest being merchants at 72%, with 498 of the nearly 693 men whose occupation was listed in records. Adjacent to merchants were 31 brokers. There were a scattering of others in professions, with teachers (22), physicians (10), and surgeons (10) topping the list. There were skilled diamond cutters and polishers (20) and men connected to the tropical product tobacco, with 13 retail tobacconists, and 13 tobacco workers. Physicians included Samuel Abravanel, David Nieto, Elijah Montalto, and the Bueno family. Joseph Bueno was consulted in the illness of Prince Maurice in April 1623. Jews were admitted as students to the university, where they studied medicine as the only branch of science that was of practical use to them. They were not allowed to practice law, because lawyers were required to take a Christian oath, thereby excluding them. Jews were also excluded from the trade guilds, as in a 1632 resolution passed by the city of Amsterdam (the Dutch cities were largely autonomous). However, they were allowed to practice certain trades: printing, bookselling, and selling meat, poultry, groceries, and medicines. In 1655 a Sephardic Jew was exceptionally permitted to establish a sugar refinery using chemical methods. There are a number of notable Sephardic Jews in Amsterdam in the 17th century, including Saul Levi Morteira, a rabbi and anti Christian polemicist. His rival was the much more well known Amsterdam rabbi Menasseh Ben Israel. He was known for corresponding widely with Christian leaders and helped to promote Jewish resettlement in England. The most famous is philosopher Benedictus de Spinoza (Baruch Spinoza), born and raised a Portuguese Jew in Amsterdam, was excommunicated from the Jewish community in 1656. He openly rejected rabbinic authority. He expressed unorthodox ideas concerning (the nature of) God; questioned the divine origin of Scripture; and rejected Mosaic law. He published a major portion of his ideas anonymously in Latin in 1670, but following his 1677 death, his entire corpus was published and widely circulated.

Яһуди әйелдері

Еврей әйелдері, сол кездегі еврей емес әйелдердің көпшілігі сияқты, көбінесе үй шаруасынан тыс жұмыстарға қатыспады. Иммигрант әйелдер туралы мәліметтер бар. Қоғам қалыптасқан алғашқы жылдары күйеуге шығуға жарамды әйелдердің тапшылығы болғандықтан, ерлер басқа еврей қауымдастықтарында іздеді. Антверпеннен келген әйелдер күйеу табуға көмектескен, және олардың мәртебесі басқа жерде туған еврей әйелдеріне қарағанда жоғары болған сияқты, сауаттылық деңгейі мәртебені анықтаудың бір жолы ретінде қолданылды. 1598-1699 жылдары сауатсыз әйелдердің көрсеткіші Антверпеннен келгендерде ең төмен болды (41 әйелдің 3-і), яғни 7,3%, ал Гамбургта екінші төмен көрсеткішті құрады – 18,2% (55 әйелдің 10-ы). Амстердамда туған әйелдердің саны ең көп – 725-тен 227-сі немесе 31,8%, бұл көрсеткіш Голландияның Амстердам әйелдерімен (68%) салыстырғанда жақсы нәтиже. Сауаттылықты анықтау үшін неке тіркелімі қолданылды, онда әйелдердің сауаттылығын бағалауға болады. Амстердамда туған еврей әйелдерінің сауаттылығының төмендеуі Амстердам еврей қауымдастығында әйелдердің сауаттылығына берілетін бағаның төмен болуымен байланысты болуы мүмкін. Діни тұрғыдан алғанда, әйелдер миньянға (қажетті адамдар саны) кірмейтін, еврей әйелдерінің синагогта дұға етуге толық құқығы болмады. Әйелдер мен үйленбеген еркектерге синагогтың басқару органына, Махамадқа сайлануға рұқсат берілмеді. Жесірлер мен жетім қыздар еврей қайырымдылық қорындарынан көмек алды. Махамад еврей ерлер мен әйелдер арасындағы ресми емес қатынастарды, соның ішінде көп әйел алуды жазалады. Махамад ата-анасының рұқсатынсыз үйленген еврей жұптарын, сондай-ақ осы рәсімнің куәгерлерін биліктің алдындағы беделділіктің бұзылуы үшін жазалады. Күйеуі тастап кеткен еврей әйелдері кейде еврей ер адамдарымен заңсыз қатынасқа барып, жүкті болып қалатын. XVIII ғасырда Махамад осы жағдайды білгеннен кейін шаралар қолданды. Қоғамдық туу тіркелімінде мұндай қатынастардан туған балаларды заңсыз деп тану үшін басшылық барлық күшін жұмсады.

Португалдық яһуди саудагерлері мен Голландияның өркендеуі

Яһудилердің экономикалық қызметке қатысуына ешқандай шектеу қойылмады және Амстердамда португалдық яһуди саудагерлері көрнекті орын алды. Қаланың гүлденуіне діни төзімділік ықпал етті, оны Амстердамның ең танымал еврей тегіндес тұрғыны Спиноза жоғары бағалады; Амстердам қаласы осы еркіндіктің (ішкі сенім еркіндігінің) нәтижесін өзінің зор өркендеуімен және барлық елдердің құрметімен көріп отыр. Өйткені осы өте гүлденген және сәнді қалада әр ұлттың, әр діннің адамдары ең жақсы келісімде өмір сүреді. Оның діні ешқандай маңызға ие емес деп есептеледі: сотта істі ұту немесе ұтыру үшін ол ешқандай әсер етпейді және ешқандай дін оның ізбасарлары, ешкімге зиян келтірмей, әркімге тиісін төлеп, тура жолмен өмір сүрсе, мемлекеттік биліктің қорғауынан айырылмайтын соң, жек көрілмейді. Олар бекінгеннен кейін, қалаға жаңа сауда тәжірибесі мен байланыстарын әкелді. Сонымен қатар, олар Португалиядан кеме жүргізу білімі мен техникасын алып келді, бұл Нидерландыға Испания және Португалия колонияларымен теңіз саудасында бәсекелесуге мүмкіндік берді. "Португалия ұлтының яһудилері" Амстердам халқымен бір мақсатта жұмыс істеді және елдің гүлденуіне маңызды үлес қосты; олар Оранж үйінің жақтастары болды және штадхолдер оларды қорғады. Он екі жылдық бітім кезінде Нидерланд Республикасының саудасы едәуір өсті және қарқынды даму кезеңі басталды. Бұл әсіресе Марранолардың негізгі порты мен операциялық базасы орналасқан Амстердам үшін дұрыс болды. Олар Жерорта теңізінде, Венеция, Левант және Марокконы қоса алғанда, сыртқы сауда байланыстарын сақтап қалды. Марокко сұлтаны Гаагада Сэмюэл Паллаш атты елшіге ие болды, оның делдалы арқылы 1620 жылы Барбария мемлекеттерімен саудалық келісімге қол жеткізілді. Амстердамның сефард яһудилері Еуропаның басқа елдерімен де сауда қатынастарын орнатты. 1620 жылдардың басында көптеген яһудилер Голландиядан Төменгі Эльба аймағына көшіп кетті. 1622 жылдың 25 қарашасындағы хатында Дания королі Кристиан IV Амстердам яһудилерін Глюкштадтқа қоныстануға шақырды, онда оларға дінін еркін өркендетуге рұхсат берілді. Голландия мен Испанияның Кариб бассейні мен Оңтүстік Америка арасындағы сауда осындай ибериялық яһудилердің арқасында құрылды. Олар 1621 жылы Голландияның Батыс-Индия компаниясын құруға да үлес қосты және олардың кейбіреулері директорлар кеңесіне кірді. Голландиялықтардың Бразилияны басып алу жоспарларын португалдық капитан Франсиско Рибейро іске асырды, оның Голландияда яһуди туыстары болған делінеді. Амстердамның сефард яһудилері Голландия Республикасын Португалиямен Бразилия иелігі үшін күресте күшті қолдады, ол 1637 жылы Нассау-Зиген графы Йохан Мауриц Ресифеге келген кезде басталды. Бірнеше жыл өткен соң, Бразилиядағы голландтар барлық түрдегі шеберлерді шақырып, көптеген яһудилер бұл шақыруға жауап берді. 1642 жылы Амстердамнан шамамен 600 яһуди Исаак Абоаб да Фонсека және Мозе Рафаэль де Агилар сияқты екі көрнекті ғалыммен бірге Бразилияға аттанды. Португалдар 1654 жылы Ресифе маңындағы қант өсіретін аймақты Нидерландыдан қайтарып алғаннан кейін, олар Кариб теңізіндегі Кюрасао аралы және Солтүстік Америкадағы Нью-Амстердам (Манхэттен) сияқты басқа голландиялық колонияларға паналады.

There were no prohibitions on Jews participating in economic activity and Portuguese Jewish merchants were prominent in Amsterdam. The city prospered because of religious toleration, which Spinoza, Amsterdam's most famous Jewish born denizen, praised;
The city of Amsterdam reaps the fruit of this freedom [of conscience] in its own great prosperity and in the admiration of all other people. For in this most flourishing state and splendid city, men of every nation and religion live together in the greatest of harmony His religion is considered of no importance: for it has no effect before the judges in gaining or losing a cause, and there is no sect so despised that its followers, provided that they harm no one, pay every man his due, and live uprightly, are deprived of the protection of the magisterial authority. As they became established, they collectively brought new trading expertise and commercial connections to the city. They also brought navigation knowledge and techniques from Portugal, which enabled the Netherlands to start competing in overseas trade with the Spanish and Portuguese colonies. "Jews of the Portuguese Nation" worked in common cause with the people of Amsterdam and contributed materially to the prosperity of the country; they were strong supporters of the House of Orange and were protected by the Stadholder. During the Twelve Years' Truce, the commerce of the Dutch Republic increased considerably, and a period of strong development ensued. This was particularly true for Amsterdam, where the Marranos had established their main port and base of operations. They maintained foreign trade relationships in the Mediterranean, including Venice, the Levant and Morocco. The Sultan of Morocco had an ambassador at The Hague named Samuel Pallache, through whose mediation, in 1620, a commercial understanding was reached with the Barbary States. The Sephardic Jews of Amsterdam also established trade relationships with other countries in Europe. In the early 1620s numerous Jews migrated from Holland to the Lower Elbe region. In a letter dated 25 November 1622, King Christian IV of Denmark invited Jews of Amsterdam to settle in Glückstadt, where, among other privileges, they were assured the free exercise of their religion. The trade developed between the Dutch and Spanish Caribbean and South America was established by such Iberian Jews. They also contributed to establishing the Dutch West Indies Company in 1621, and some of them sat on its directorate. The ambitious schemes of the Dutch for the conquest of Brazil were carried into effect by Francisco Ribeiro, a Portuguese captain, who is said to have had Jewish relations in Holland. The Sephardic Jews of Amsterdam strongly supported the Dutch Republic in its struggle with Portugal for the possession of Brazil, which started in Recife with the arrival of Count Johan Maurits of Nassau Siegen in 1637. Some years later, the Dutch in Brazil appealed for more craftsmen of all kinds, and many Jews heeded the call. In 1642 about 600 Jews left Amsterdam for Brazil, accompanied by two distinguished scholars, Isaac Aboab da Fonseca and Moses Raphael de Aguilar. After the Portuguese regained the territory that Netherlands had taken in the sugar growing region around Recife in 1654, they sought refuge in other Dutch colonies, including the island of Curaçao in the Caribbean and New Amsterdam (Manhattan) in North America.

Ашкенази еврейлері

XVII ғасырда сефард қауымы ашкеназдық яһудилерге қарағанда бай және институционалды жағынан дамыған еді. Португалиялық яһудилер Солтүстік және Орталық Еуропадан келген кедей, білімсіз ашкенази көшіп келушілерді кемсітіп қарады. 1650 жылдары Литвадан еврей босқындарының көптеп келуі португалдық яһудилер құрған, мұқтаждарға көмек көрсету жүйесіне үлкен жүк салды. Көптеген ашкеназилер діни төзімділік пен тәуелсіздікке ие голланд провинцияларына тартылды, әдетте XVII ғасырдың ортасынан кейін. Мысалы, Хахам Цви. Орталық Иберия яһудилерінен өзгеше, олардың көпшілігі қудалаудан қашып келген еврей геттоларының тұрғындары еді. Сонымен қатар, олар солтүстік Еуропаның басқа аймақтарындағы Оттыз жылдық соғыстың (1618–1648) зорлық-зомбылығынан, жергілікті қуғын-сүргіннен, сондай-ақ 1648 жылғы Шығыс Польшадағы Хмельницкий көтерілісінен де ығыстырылды. Бұл кедей иммигранттарға жақсы қабылданбады. Олардың көптеп келуі, әсіресе Амстердамның экономикалық жағдайын қауіпке тілді, және көптеген жағдайларда олар кері қайтарылды. Олар көбінесе ауылдық жерлерге қоныстанды, онда ерлер әдетте саудагерлікпен және көшпенді саудамен айналысты. Голландия провинцияларының барлық жерінде көптеген кішкентай яһуди қауымдары құрылды. Уақыт өте келе көптеген неміс яһудилері бөлшек сауда арқылы өркендеп, алмаз кесу және сату саласында мамандар атанды. Олар 1870 жылға дейін осы салада монополияны сақтап келді.

Нидерланд мемлекетіндегі еврейлер

Вильгельм IV штадхольдер болып жарияланғанда (1747 ж.), яһудилер тағы бір қорғаушы тапты. Ол ДеПинто отбасының басшысымен жақын қарым-қатынаста болды, оның Тюльпенбург вилласына, Одеркеркке жақын орналасқан, ол әйелімен бірнеше рет барып қайтты. 1748 жылы француз әскері шекараға жақын болғанда және қазынасы тозған кезде, Де Пинто үлкен сома жинап, мемлекетке табыс етті. Мемлекеттік хатшы Ван Хогендорп оған: «Сіз мемлекетті сақтап қалдыңыз» деп хат жазды. 1750 жылы Де Пинто ұлттық қарызды 4%-дан 3%-ға дейін қайта құруды ұйымдастырды. Вильгельм V билігінде ел ішкі келіспеушіліктерге ұшырады. Бірақ яһудилер оған адал болды. Ол 1766 жылдың 8 наурызында, толыққандық жасына келген күні заң шығарушы органға кіргенде, синагогаларда алғыс айту қызметтері өткізілді. Вильгельм V 1768 жылдың 3 маусымында неміс және португалдық синагогаларын аралады. Ол сондай-ақ, көрнекті яһуди отбасыларының балаларының некелеріне де қатысты.

Батавия Республикасы және еврейлердің азаттық жолы

1795 жылы Франция революциясының нәтижесі Нидерландыға, оның ішінде еврейлердің азаттыққа ие болуымен бірге келді, осылайша оларды толыққанды азаматтар етіп жариялады. 1796 жылдың 2 қыркүйегінде Ұлттық конвент мынадай қаулы қабылдады: "Ешбір еврей Батавия Республикасының азаматтығымен байланысты құқықтар мен мүмкіндіктерден шеттетілмейді және оларды пайдалануға ниеттенсе, олар оларға беріледі." Мұса Мореско Амстердам қалалық әкімшілігіне мүше етіп тағайындалды; Мұса Ассер – сол жердегі сот мүшесі болды. Бас раввин Якоб Мозес Лёвенстам бастаған ескі консерваторлар азаттық алу құқықтарына құштар емес еді. Шындығында, бұл құқықтардың көп бөлігі күмәнді пайда әкелді; олардың мәдениеті әлі де жетілмегендіктен, қарапайым қоғаммен араласуға дайын болған жоқ; сонымен қатар, осы азаттық оларға сүйікті Оранж князін қуған партия тарапынан ұсынылды, олар князь әулетіне соншалықты адал болды, Гаагадағы бас раввин Саруко "Оранж дін қызметшісі" деп аталды; ескі үкіметтің өкілдері тіпті "Оранж малдары" деп те аталды. Дегенмен, революция еврейлердің жағдайын айтарлықтай жақсартты; 1799 жылы олардың қауымдары, христиан қауымдары сияқты, мемлекеттік қазынадан қаржылай көмек алды. 1798 жылы Джонас Даниэль Мейер Германиядағы еврейлердің мүддесі үшін француз сыртқы істер министріне жүгінді; ал 1802 жылдың 22 тамызында голланд елшісі Шиммельпенник осы мәселе бойынша француз министріне нота тапсырды.

XIX ғасырдан 1940 жылға дейін

Голландия Республикасының, Нидерландтағы еврейлердің өркендеуінің және Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы арасындағы осы кезең, Холокосттың басқа Батыс Еуропа елдерімен салыстырғанда Нидерландқа пропорционалды емес әсері еткендігі, осы кезеңнің тарихы қалай жазылғанына әсер етті. Нидерландта еврейлердің эмансипациясынан кейін, еврейлер голландиялық қоғамға көбірек интеграцияланып, ассимиляцияланды және жалпы голландиялық қоғам сияқты секулярланды. Еврейлер голландиялық қоғамның жекелеген "бағанасын" құрмады, бірақ басқа топтардың бір бөлігіне айналды. Көптегендері діни салттарды сақтамай немесе еврей мәдениетімен тығыз байланысқа ие болмаса да, голландиялық халық оларды бөлек деп қарады. Еврейлер негізінен алмаз саласы (онда олар дәстүрлі түрде жұмыс істеген) және тоқыма өнеркәсібі сияқты бірнеше экономикалық секторларда шоғырланды, онда кейбір еврей кәсіпкерлері өнеркәсіпшілерге айналды. Екі сала да сол дәуірде жалпы голландиялық экономика үшін маңызды болды.

Голландия Корольдігі

1806 жылдан 1810 жылға дейін Голландия Корольдігін Наполеонның бауыры Луи Бонапарт басқарды, оның ниеті яһудилердің жағдайын жақсарту болды, осылайша олардың жаңадан алған құқықтары олар үшін нағыз құндыға айналар еді; алайда, оның билігінің қысқа мерзімді болуы жоспарларын іске асыруға кедергі келтірді. Мысалы, Утрехт және Роттердам сияқты кейбір қалаларда базар күнін сенбіден дүйсенбіге ауыстырғаннан кейін, ол сотта "Oath More Judaico" сертін жойды және христиандар мен яһудилерге бірдей рәсім қолданды. Еврейлерді әскери қызметке дағдыландыру үшін ол 803 сарбаз бен 60 офицерден тұратын екі батальон құрды, олардың барлығы еврейлер болды, олар бұрын әскери қызметтен, тіпті қала күзетінен де мүлдем шеттетілген еді. Луи Наполеонның ашкеназилер мен сефардилерді біріктіруді көздеген жоспары іске аспады. Ол еврей балалары үшін, мемлекеттік мектептерге қабылдаудан бас тартылған балалар үшін мектептер ашуды қалаған; тіпті 1784 жылы құрылған Maatschappij tot Nut van 't Algemeen де оларды ынталы түрде қабылдамады немесе еврейлерді мүшелікке іріктемеді. Осы кезеңдегі танымал еврейлердің қатарында Мейер Литтвальд Легемон, Мозес Саломон Ассер, Кападос, сондай-ақ дәрігерлер Дэвид Хейлброн, Дэвидс (екпе салуды енгізген), Штайн ван Лаун (теллурий) және тағы да басқалары болды.

Сол дәуірдегі танымал яһудилер

Сол дәуірде көптеген белгілі яһудилер болды. Голландияның саяси жүйесіне әсер еткендердің бірі – әйелдердің сайлау құқығы үшін күресте көзге түскен Алетта Джейкобс. 1919 жылы ерлер мен әйелдерге тең сайлау құқығы берілуі – ұзақ процестің нәтижесі болды. Әйелдердің дауыс беру құқығы үшін күресуіне Алетта Джейкобстың ықпалы тікелей емес, бірақ байланысты. Алғашқыда заңда дауыс беру үшін жалақы шегі ғана қарастырылған. Ол – алғашқы әйел дәрігер болғандықтан, бұл шекті өтеді және өз құқығын пайдалануға тырысты. 1919 жылы әйелдерге дауыс беру құқығы заңмен бекітілгені оның осы әрекетінен кейін ғана болды. Осы дәуірдегі басқа да көрнекті голландтық яһудилер: Жозеф Исраэльс (суретші), Тобиас Ассер (1911 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығының иегері), Жерард Филипс (NV Philips' Gloeilampenfabrieken Philips компаниясын құрған), Лодевик Эрнст Виссер (заңгер және Голландияның Жоғары Кеңесінің төрағасы, Оранж-Нассау орденінің командирі және Голланд арыстаны орденінің рыцары), Осстегі Брабант яһуди отбасылық кәсіпорындары, оның ішінде маргарин өндіруші Сэмюэл ван ден Берг – Unilever компаниясының негізін қалаушылардың бірі. Саал ван Цваненберг – Zwan ет өнімдерін өндіруші, бірақ Organon фармацевтикалық компаниясын құрғандығымен, соның арқасында AkzoNobel компаниясының негізін қалаушы ретінде де танымал. Hartog Hartog компаниясы Unilever компаниясына қосылды, ал Unox ет өнімдері осы отбасылық кәсіптің ет саласындағы қызметін жалғастыруда. Симон Филип Гудсмит (De Bijenkorf дүкенін құрған), Лео Мейер мен Артур Исаак (HEMA дүкенін құрғандар), Лео Фулд (Роттердамдық еврей әншісі), Герман Вудстра (Hollandia Matzes компаниясын құрған, бұрынғы "Paaschbroodfabriek" зауыты, Энсхеде), Эдуард Мейерс (заңгер және қазіргі Burgerlijk Wetboek (Нидерландының азаматтық кодексін) құрған).

Холокост

Нидерландыдағы Холокост нацистік Германияның бейтарап Нидерландыны басып алуынан кейін "ерекше жылдамдықпен" орын алды. Екі жылдан кем уақыт ішінде Голландияның еврей халқының шамамен 75% Холокост кезінде қаза болды. Нацистер голланд яһудилерін және еврей босқындарын голланд халқынан бөліп-таратуға тез кірісті, бұл бірқатар шағын шаралар арқылы яһудилерді жою лагерлеріне тасымалдауға әкеп соқты. Германиядағы нацистер орнатқан үлгі бойынша, яһудилер азаматтық құқықтарынан айырылып, көптеген мамандықтарды игере алмады. Голландия Жоғарғы Сотының бас судьясы яһуди болғандықтан отставкаға кетуге мәжбүр болды. Оның әріптестері оның жұмыстан босатылуына қарсылық көрсетуге ештеңе істемеді. Яһудилер өздерінің есімдері мен мекенжайларын тіркеуге міндеттелді, яғни өздерін яһуди ретінде тіркеуге мәжбүр болды. Режим халыққа жаңа жеке куәліктер берді, онда яһудилердің карталарында үлкен "J" әрпімен белгіленді. Нацистік басшылар өз жарлықтарын жүзеге асыру үшін қолда бар голланд азаматтық билігін пайдаланды. Қарсылық көрсету голланд полициясының зорлық-зомбылығымен тоқтатылуы мүмкін. 1941 жылдың ақпан айында яһудилерге қатысты шектеу шараларына қарсы жалпы халықтың наразылығы мен ереуіл болған кезде, голланд полициясы сол кезде тұтқындаулар жасады. Осыған жауап ретінде нацистік билік голланд халқына яһудилердің голланд халқының құрамына кірмейтінін және оларды қолдағандар "жауапкершілікке тартылатынын" ескертті. 1939 жылы Нидерландыда шамамен 140 000 голланд яһудисі өмір сүрді, олардың ішінде 1930 жылдары Германиядан қашқан 24 000-нан 25 000-ға дейін неміс еврей босқындары болды. (Басқа дереккөздерде 1933 және 1940 жылдар аралығында Нидерландыға 34 000-ға жуық еврей босқыны кіргені, олардың көп бөлігі Германия мен Австриядан келгені айтылады). Неміс еврей босқындары нацистердің ережелерімен бірінші болып мақсатталды, өйткені олар голланд азаматтары емес және голланд яһудилеріне қарағанда осал болды, сондай-ақ олар полицияның тікелей бақылауына алынды.

1960 және 1970 жылдар

Халықтың 79% -ы, оның ішінде көптеген балалар мен жастардың қаза болуы салдарынан, 1960 және 1970 жылдары еврейлер арасындағы туу көрсеткіші төмендеді. Аралас некелер көбейді; 1945-1949 жылдар аралығында еврей еркектері арасында аралас некелердің көрсеткіші 41%, еврей әйелдері арасында 28% болды. 1990 жылдары аралас некелердің үлесі барлық еврей некелерінің шамамен 52% -ына жетті. Еркектер арасында, яғни «әке еврейлер» деп аталатындарда, аралас некелердің көрсеткіші 80% -ға жетеді. Еврей қауымының бір бөлігі осы тенденцияға қарсы тұруға тырысып, жалғыз еврейлердің басқа еврейлермен танысуына мүмкіндік жасады. Осы мақсатта Jingles, Jentl en Jewell сияқты танысу сайттары құрылды. Joods Maatschappelijk Werk (Stichting Joods Maatschappelijk Werk) жүргізген зерттеулерге сәйкес, көптеген голланд еврейлері жоғары білім алды. Голланд еңбек нарығында еврей емес әйелдерге қарағанда еврей әйелдерінің үлесі пропорционалды түрде жоғары. 1970 жылы Голландия монархы Юлиана нацилік өлім лагерлеріне жіберілген голланд еврейлері мен басқа да қуғынға ұшыраған топтардың құрметіне Вестерборк транзиттік лагерінің ескерткішін ашты.

ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасыр

2024 жылы Нидерланд монархы Нидерландтың Ұлттық Холокост мұражайының қайта ашылуында сөз сөйледі. Нидерланд яһудилеріне арналған ескерткіштер мен басқа да естелік орындар да бар. 20-шы ғасырдың соңынан бері Нидерландқа көбінесе Израиль мен Ресейден еврейлер көшіп келді, бұл КСРО эмиграцияны жеңілдеткеннен және оның тарап кеткеннен кейін болды. Нидерландтағы еврейлердің шамамен үштен бірі басқа жерде дүниеге келген. Нидерландта тұратын израильдік еврейлердің саны (көбінесе Амстердамда шоғырланған) мыңдағанға жетеді (бағалаулар бойынша Нидерландта 5000-ден 7000-ға дейін израильдік экспаттар бар, кейбір мәлімдемелер 12000-ға дейін жетеді). Израильдік еврейлердің салыстырмалы түрде аз бөлігі Нидерландтағы еврей діни мекемелерінің бірімен байланыста. 21-ші ғасырда шамамен 10000 нидерландтық еврей Израильге көшіп кетті. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, Нидерландтағы шамамен 41000-45000 адам еврей болып өзін таниды немесе халаха (рабиндік заң) бойынша еврей деп есептеледі, яғни еврей анасы бар адамдар еврей болып саналады. Олардың 70%-ының (шамамен 30000-ның) анасы еврей. Тағы 30%-ының әкесі еврей (шамамен 10000-15000 адам; олардың саны 2006 жылдың сәуір айында 12470 деп бағаланған). Ортодоксалды еврейлер оларды ортодоксалды бейт-дин арқылы діни қайтарудан өтпесе, еврей деп мойындамайды. Нидерландтағы еврейлердің көп бөлігі Нидерландтың батысындағы ірі қалаларда (Амстердам, Роттердам, Гаага, Утрехт) тұрады; Нидерландтағы барлық еврейлердің 44%-ы Амстердамда тұрады, ол елдегі еврей өмірінің орталығы болып саналады. 2000 жылы нидерландтық еврей халқының 20%-ы 65 жастан асқан; еврейлер арасында туу көрсеткіші төмен болды. Бірақ Амстердамда, әсіресе ортодоксалды еврейлердің саны артып келеді. Нидерландта шамамен 150 синагог бар, олардың 50-сі әлі де діни қызметтер үшін қолданылады. Нидерландтағы үлкен еврей қауымдастықтары Амстердам, Роттердам және Гаагада орналасқан. Әртүрлі антисемиттік оқиғалар орын алуда. 2014 жылы Горинхемдегі еврейлерге арналған ескерткіш қиратылды, ондағы 70 адам Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан. Сарапшылар мұндай оқиғаларды Таяу Шығыстағы шиеленіспен байланыстырады. 2014 жылы Нидерландтағы еврей қауымдастығының директоры Эстер Воет Кнессетке Нидерландтағы антисемитизмнің күшеюіне алаңдап отырғанын мәлімдеді. 2015 жылы антисемиттік оқиғалар болды: Остерхаутта граффити пайда болды, Амерсфортта еврей жігіті қудаланды, ал Оуд Бейерландта еврей зираты зардап шекті. 2015 жылдың маусым айында De Telegraaf Verwey Jonker институты жүргізген жастар арасындағы антисемитизм туралы есептің нәтижелерін жариялады. Сауалнама көрсеткендей, антисемитизм мұсылмандар арасында кең таралған: мұсылмандардың 12 пайызы нидерландтық еврейлерге "теріс" көзқарас білдірді, бұл христиандардың 2 пайызымен салыстырғанда. Сауалнамаға қатысқан мұсылмандардың 40%-ы Израильдегі еврейлерге "теріс" көзқарас білдірді, бұл христиандардың 6 пайызына қарағанда. ADL (Антидиффамациялық лига) 2019 жылы "ADL Global 100" жариялады, бұл әлемнің 18 елінде антисемиттік пікірлерді өлшеу үшін 2019 жылы жүргізілген халықаралық сауалнама. Сауалнамаға сәйкес, Нидерланд халқының 10%-ы антисемиттік көзқарастарға ие. Сауалнама антисемиттік стереотиптерді көрсететін он бір фразадан тұрды. Мысалы, халықтың 43%-ы "Еврейлер осы елге қарағанда Израильге көбірек адал" деген сөзбен келісті, ал 20%-ы "Еврейлердің бизнес әлемінде тым көп билігі бар" деген сөзбен келісті.

In 2024, the Dutch monarch spoke at the reopening of the Dutch National Holocaust Museum. There are also monuments and other memorials to Dutch Jewry. Since the late 20th century, a number of mostly Israeli and Russian Jews have immigrated to the Netherlands, the latter after the Soiet Union eased emigration and after its dissolution. Approximately one in three Dutch Jews was born elsewhere. The number of Israeli Jews living in the Netherlands (concentrated in Amsterdam) runs in the thousands (estimates run from 5,000 to 7,000 Israeli expatriates in the Netherlands, although some claims go as high as 12,000). A relatively small number of these Israeli Jews is connected to one of the religious Jewish institutions in the Netherlands. In the 21st century, some 10,000 Dutch Jews have emigrated to Israel. As of 2006, approximately 41,000 to 45,000 people in the Netherlands either identify as Jewish, or are defined as Jewish by halakha (Rabbinic law), by which persons with Jewish mothers are defined as Jewish. About 70% of these (approximately 30,000) have a Jewish mother. Another 30% have a Jewish father (some 10,000–15,000 persons; their number was estimated at 12,470 in April 2006). Orthodox Jews do not accept them as Jews unless they undergo a religious conversion through an Orthodox Bet Din. Most Dutch Jews live in the major cities in the west of the Netherlands (Amsterdam, Rotterdam, The Hague, Utrecht); some 44% of all Dutch Jews live in Amsterdam, which is considered the centre of Jewish life in the country. In 2000, 20% of the Jewish Dutch population was 65 years or older; birth rates among Jews were low. An exception is the growing Orthodox Jewish population, especially in Amsterdam. There are some 150 synagogues present in the Netherlands; 50 are still used for religious services. Large Jewish communities in the Netherlands are found in Amsterdam, Rotterdam and The Hague. Various antisemitic incidents continue to occur,. In 2014 a monument was defaced that was dedicated to the Jews of Gorinchem, seventy of whom were murdered in World War II. Commentators associate such incidents with the ongoing tensions in the Middle East. Esther Voet, director of the , advised the Knesset in 2014 that Dutch Jews were concerned about what they perceived as increasing antisemitism in the Netherlands. Antisemitic incidents occurred during 2015: graffiti appeared in Oosterhout, a Jewish man was harassed in Amersfoort, and a Jewish cemetery was vandalized in Oud Beijerland. In June 2015, De Telegraaf published results of a report on antisemitism among youths, conducted by the Verwey Jonker Institute. The survey revealed that antisemitism is more prevalent among Muslims: 12 percent of Muslim respondents expressed a "not positive" view of Dutch Jews, compared to two percent among Christian respondents. Some 40% of Muslim respondents expressed a "not positive" view for Jews in Israel, compared to 6% of the Christian respondents. The ADL (Anti Defamation League) published the "ADL Global 100" (2019), an international survey conducted in 2019 to measure antisemitic opinions in 18 countries around the world. According to the survey, 10% of the population in the Netherlands harbors antisemitic opinions. The survey was composed of eleven phrases that represent antisemitic stereotypes. For example, 43% of the population agreed with the phrase "Jews are more loyal to Israel than to this country", while 20% agreed with "Jews have too much power in the business world".

Қазіргі дәуірдегі дін

Нидерландтағы 30 мың яһудидің ішінде шамамен 9 мыңы (30% шамасында) жеті ірі яһуди діни ұйымдарының бірімен байланысты. Сонымен қатар, кішкентай, тәуелсіз синагогалар да бар.

Православтық иудаизм

Нидерландыдағы көптеген еврейлер (еврей қауымдастығының мүшелері) Нидерландтың Израильдік шіркеуіне (NIK) мүше, оны (Ашкенази) православиесінің бір бөлігі деп санауға болады. NIK-тің шамамен 5000 мүшесі бар, олар 36 қауымда (олардың 13-і Амстердам және айналасында) төрт юрисдикцияда (Амстердам, Гаага, Роттердам және провинцияаралық раввинат) орналасқан. Ол Либералды синагогалар одағынан (LJG) және Португалдық Израильдік діни қауымнан (PIK) он үш есе үлкен. NIK 1814 жылы құрылған. 1877 жылы өркендеген кезінде ол 176 еврей қауымдастығын білдірді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін 139 қауым болды, бүгінде 36 қауым қалды. 36 қауымды басқарумен қатар, NIK Нидерландыдағы 200-ден астам еврей зиратының (барлығы 250) жұмысын ұйымдастыруға жауапты. 1965 жылы раввин Мейр Жюст Нидерландының бас раввині болып тағайындалды, ол 2010 жылғы сәуірде қайтыс болғанға дейін осы лауазымда болды. Шағын Португалдық Израильдік діни қауым (PIK), Сефардтық дәстүрін ұстанады, шамамен 270 отбасыдан тұрады. Ол Амстердамда шоғырланған. Ол 1870 жылы құрылған, бірақ Сефардтық яһудилер бұл қалада бұрыннан бар еді. Тарих бойы Нидерландыдағы Сефардтық яһудилер, Ашкенази дін өкілдерінен өзгеше, көбінесе бірнеше қауымдастықта қоныстанды: Амстердам, Гаага, Роттердам, Наарден және Мидделбург. Амстердамдағы қауым ғана Холокосттан жеткілікті мүшелермен аман қалды, осылайша өз қызметін жалғастыра алды. Амстердамда үш еврей мектебі бар, олардың барлығы Буйтенвельдерт ауданында орналасқан (Рош Пина, Маймонид және Хейдер). Хейдер Хареди православиесімен байланысты. Хабадтың Альмере, Аммерсфорт, Амстельвен, Амстердам, Харлем, Маастрихт, Роттердам, Гаага және Утрехт қалаларында он бір раввині бар. Нидерландыдағы бас шлухимдар – раввиндер И. Ворст және Биньямин Якобс. Соңғысы – провинцияаралық опперрабинаттың (Голландиялық раввиндер ұйымы) бас раввині және Хейдердің вице-президенті. Хабад Голландия аймағында шамамен 2500 яһудиге, ал Нидерландының қалған бөлігінде белгісіз санға қызмет көрсетеді. Буйтенвельдертте раввин Яков Болл басқаратын литвалық стильдегі Хареди Коллель де бар. Бұл коллельдің мүшелері білім беру және раввиндерлік саласында басқа да лауазымдарға жетті, атап айтқанда, раввин Симхо Стэнтон, өсіп келе жатқан Хареди қауымының раввині, Кехал Хассидим.

Most affiliated Jews in the Netherlands (Jews part of a Jewish community) are affiliated to the Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap (Dutch Israelite Church) (NIK), which can be classified as part of (Ashkenazi) Orthodox Judaism. The NIK has approximately 5,000 members, spread over 36 congregations (of whom 13 are in Amsterdam and surroundings) in four jurisdictions (Amsterdam, The Hague, Rotterdam and the Interprovincial Rabbinate). It is larger than the Union of Liberal Synagogues (LJG) and thirteen times as large as the Portuguese Israelite Religious Community (PIK). The NIK was founded in 1814. At its height in 1877, it represented 176 Jewish communities. By World War II, it had 139 communities; it is made up of 36 congregations today. Besides governing some 36 congregations, the NIK has responsibility for the operation of more than 200 Jewish cemeteries in the Netherlands (the total is 250). In 1965 Rabbi Meir Just was appointed Chief Rabbi of the Netherlands, a position he held until his death in April 2010. The small Portugees Israëlitisch Kerkgenootschap (Portuguese Israelite Religious Community) (PIK), which is Sephardic in practice, has a membership of some 270 families. It is concentrated in Amsterdam. It was founded in 1870, although Sephardic Jews had long been in the city. Throughout history, Sephardic Jews in the Netherlands, in contrast to their Ashkenazi co religionists, have settled mostly in a few communities: Amsterdam, The Hague, Rotterdam, Naarden and Middelburg. Only the congregation in Amsterdam survived the Holocaust with enough members to maintain its activities. Three Jewish schools are located in Amsterdam, all situated in the Buitenveldert neighbourhood (Rosh Pina, Maimonides and Cheider). Cheider is affiliated with Haredi Orthodox Judaism. Chabad has eleven rabbis, in Almere, Amersfoort, Amstelveen, Amsterdam, Haarlem, Maastricht, Rotterdam, The Hague and Utrecht. The head shluchim in the Netherlands are rabbis I. Vorst and Binyomin Jacobs. The latter is chief rabbi of the Interprovinciaal Opperrabbinaat (the Dutch Rabbinical Organisation) and vice president of Cheider. Chabad serves approximately 2,500 Jews in the Holland region, and an unknown number in the rest of the Netherlands. There is also a Haredi Lithuanian style Kollel in Buitenveldert run by Rabbi Yaakov Ball. Members of this kollel have gone on to other positions in education and the Rabbinate, notably Rabbi Simcho Stanton, Rabbi of the growing Haredi community Kehal Chassidiem.

Реформалық иудаизм

Голландиялық яһудилердің саны азайып бара жатқанмен, соңғы онжылдықта ел бойынша либералды яһуди қауымдастықтарының өсуі байқалды. 1930 жылдардың басында неміс еврей босқындары тарапынан енгізілген, қазіргі уақытта Нидерландыдағы 3500 яһуди елдегі бірнеше либералды яһуди синагогаларының бірімен байланысты. Либералды синагогалар Амстердамда (1931 жылы құрылған; 725 отбасы – 1700 мүше), Роттердамда (1968), Гаагада (1959; 324 отбасы), Тильбургте (1981), Утрехтте (1993), Арнемде (1965; 70 отбасы), Хаксбергенде (1972), Алмерде (2003), Херенвенде (2000; шамамен 30 мүше) және Зюйд-Ларенда орналасқан. Нидерландтағы Либералды Діни Яһудилер Одағы (LJG) (оның құрамына жоғарыда аталған барлық қауымдастықтар кіреді) Прогрессивті Иудаизмнің Әлемдік Одағына мүше. 2006 жылдың 29 қазанында LJG өзінің атын Нидерланд Прогрессивті Иудаизм Одағы (NVPJ) деп өзгертті. NVPJ-де он раввин бар; олардың кейбіреулері: Менно тен Бринк, Дэвид Лилиентал, Авраам Сутендорп, Эдвард ван Вулен, Марианна ван Праг, Нава Техилла Ливингстон, Альберт Рингер, Тамара Бенима. 2010 жылы Амстердамда қазіргі синагогадан 300 метр қашықтықта жаңа либералды синагога салынды. Бұл қажеттілік туды, себебі бұрынғы ғимарат өсіп келе жатқан қауым үшін тым кішкентай болып қалды. Амстердамдағы либералды синагога айына шамамен 30 адамнан иудаизмге өту ниетін білдіретін қоңырау алады. Алайда, толыққанды түрленуді аяқтағандардың саны одан әлдеқайда аз. Либералды иудаизмге өткендердің саны шамамен 3500 мүшелі қауымдастықта 200-ден 400-ге дейін жете алады. Амстердамда 1995 жылы секулярлық және діни көзқарастағы яһудилер құрған Бейт Ха'Чидуш прогрессивті діни қауымдастығы бар. Олар ашық, алуан түрлі және жаңарушы яһуди дінін құруды мақсат етті. Бұл қауымдастық барлық топтан келген мүшелерді қабылдайды, оның ішінде гомосексуалдар мен арасы жартылай яһудилер (яһуди әкесі бар яһудилер де осы санатқа жатады, бұл Нидерландтағы алғашқы мұндай қауымдастық). Бейт Ха'Чидуш АҚШ-тағы Яһуди Жаңартуымен және Ұлыбританиядағы Либералды Иудаизммен байланыста. Қауымның раввині неміс тумасы Элиза Клафек болды, ол Нидерландтың алғашқы әйел раввині еді. Қазір бұл қызметті Тамара Бенима атқарады. Қауым Амстердам орталығындағы ғимаратты пайдаланады.

Though the number of Dutch Jews is decreasing, the last decades have seen a growth of Liberal Jewish communities throughout the country. Introduced by German Jewish refugees in the early 1930s, nowadays some 3,500 Jews in the Netherlands are linked to one of several Liberal Jewish synagogues throughout the country. Liberal synagogues are present in Amsterdam (founded in 1931; 725 families – some 1,700 members), Rotterdam (1968), The Hague (1959; 324 families), Tilburg (1981), Utrecht (1993), Arnhem (1965; 70 families), Haaksbergen (1972), Almere (2003), Heerenveen (2000; some 30 members) and Zuid Laren. The Verbond voor Liberaal Religieuze Joden in Nederland (LJG) (Union for Liberal Religious Jews in the Netherlands) (to which all the communities mentioned above are part of) is affiliated to the World Union for Progressive Judaism. On 29 October 2006, the LJG changed its name to Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom (NVPJ) (Dutch Union for Progressive Judaism). The NVPJ has ten rabbis; some of them are: Menno ten Brink, David Lilienthal, Awraham Soetendorp, Edward van Voolen, Marianne van Praag, Navah Tehillah Livingstone, Albert Ringer, Tamara Benima. A new Liberal synagogue has been built (2010) in Amsterdam, 300 meters away from the current synagogue. This was needed since the former building became too small for the growing community. The Liberal synagogue in Amsterdam receives approximately 30 calls a month by people who wish to convert to Judaism. The number of people who complete conversion is much lower. The number of converts to Liberal Judaism may be as high as 200 to 400, in an existing community of approximately 3,500. Amsterdam is home to Beit Ha'Chidush, a progressive religious community that was founded in 1995 by Jews with secular as well as religious backgrounds. They wanted to create a more open, diverse, and renewed Judaism. The community accepts members from all backgrounds, including homosexuals and half Jews (including Jews with a Jewish father, the first Jewish community in the Netherlands to do so). Beit Ha'Chidush has links to Jewish Renewal in the United States, and Liberal Judaism in the United Kingdom. The rabbi for the community was German born Elisa Klapheck, the first female rabbi of the Netherlands. It is now Tamarah Benima. The community uses the in the center of Amsterdam.

Қайта құрушы иудаизм

Дельфтағы Ашық еврей қауымы OJG Klal Israël 2005 жылдың соңында барлық еврейлерге құшақ жайған орта құру үшін құрылды. Алғашқы құлшылық 2005 жылдың 6 қаңтарында Дельфт қаласындағы тарихи Коорнмаркт синагогасында өтті. Құлшылықтар мерекелермен қатар, әдетте екі апта сайын, жұма кешінде немесе сенбі күні таңертең кезекпен өткізіледі. Klal Israël 2009 жылдың қарашасынан бері Еврей қайта құрушы қауымдастықтарымен байланыста. Өзін еврей сезінетін, еврей болып табылатын немесе еврей болуды қалайтын кез келген адам шараларға қатыса алады. Klal Israël – әйелдер мен еркектердің тең құқықтары бар, прогрессивті және теңдікке бағытталған қауымдастық. Сиддурим – дұға кітаптарында – еврей мәтінімен қатар, фонетикалық транскрипциясы және голланд тіліне аудармасы бар. Klal Israël гиюр рәсімін ұсынады. 5777 еврей жылының басынан бастап (2016 жылдың 2 қазаны) Хана Натанс кехилланың (қауымдастық, ивр.) равині болып табылады.

Консервативті иудаизм

Консервативті иудаизм ("Мазорти") 2000 жылы Нидерландыда Альмер қаласында қауым құрылғанда енгізілді. 2005 жылы Masorti Nederland (Masorti Netherlands) шамамен 75 отбасыны біріктірді, олардың көп бөлігі Амстердам және Альмер аймағында тұрды. Қауым Весп қаласындағы 19 ғасырда салынған синагогты пайдаланады. Оның тұңғыш раввині Дэвид Сотендорп (1945 ж.т.). 2010 жылы құрылған және Девентер қаласындағы 19 ғасырдағы Ұлы синагогада құлшылық ететін және басқа да шаралар ұйымдастыратын Masorti еврей қауымы деп аталатын екінші голландтық Masorti kehilla да бар.

Яһудилердің қайта жаңғыруы

Еврейлік жаңарту алғаш рет 1990 жылдары Нидерландта Карола де Врис Роблес тарапынан ұсынылды. ХаМакор – Еврей руханилығы орталығы қазіргі таңда Еврейлік жаңартудың орталығы болып табылады және оны раввин Ханна Натанс басқарады. Олар мүшелік жарнасы алмайды, сондықтан көптеген іс-шараларға қатысу үшін төлем қажет.

Яһуди мектептері

Нидерландыда үш еврей мектебі бар, барлығы Амстердамда орналасқан және Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK) ұйымына қатысты. Рош Пина – 4-тен 12 жасқа дейінгі еврей балаларына арналған мектеп. Православиелік NIK-ке қарамастан, оқу аралас (ұлдар мен қыздар бірге оқиды). Бұл Нидерландыдағы ең ірі еврей мектебі. 2007 жылы 285 оқушы білім алды. Маймонид – Нидерландыдағы ең ірі еврей жоғары мектебі. 2005 жылы шамамен 160 оқушы оқыды. Еврей мектебі ретінде құрылған және NIK-ке қатысты болғанымен, оның оқу бағдарламасы діни емес. Бұрынғы қарсылық күресшісі Артур Джуда Коэн құрған "Хейдер" мектебі барлық жастағы еврей балаларына білім береді. Үш мектептің ішінде бұл мектеп жалғыз хареди ортасына ие. Ұлдар мен қыздар бөлек сыныптарда оқиды. Мектепте 200-ге жуық оқушы бар.

Гаага

Цемах Хасаде Гаагадағы еврей балабақшасы. Ол 1997 жылдан бері қызмет етеді және еврей, голланд және израильдік білім беру бағдарламасын ұсынады.

Қазіргі дәуірдегі еврейлік денсаулық сақтау

Нидерландыда екі еврей қарттар үйі бар. Беф-Шалом Амстердамда екі жерде орналасқан: Амстердам Бюйтенвельдерт және Амстердам Осдорп. Беф-Шаломда қазір 350-ге жуық қарт еврей тұрады. Гаагада тағы бір еврей қарттар үйі, Л. Э. Виссерхус орналасқан. Бұл жерде 50-ге жуық қарт еврей тұрады. Екеуі де ортодоксал еврей дінін ұстанады; кошер тағамдары бар. Екеуінің де жеке синагогасы бар. Амстельвендегі Амстелланд ауруханасында еврей бөлімі бар. Бұл бөлім Батыс Еуропада бірегей, себебі еврей науқастарына ортодоксал еврей заңдарына сәйкес күтім көрсетіледі; ауруханада тек кошер тағамдары ғана ұсынылады. Еврей бөлімі 1978 жылы Николаас Тюльп ауруханасы мен (еврей) Орталық Израильдік науқастарға күтім көрсету орталығы біріккеннен кейін құрылды. Синай орталығы (Синай орталығы) – Амстердам, Аммерсфорт (негізгі орналасқан жері) және Амстельвеен қалаларында орналасқан еврей психиатриялық ауруханасы. Ол психикалық денсаулық сақтауға, сондай-ақ психикалық мүмкіндігі шектеулі адамдарға күтім көрсетуге және кеңес беруге бағытталған. Қазіргі уақытта Еуропада жұмыс істейтін жалғыз еврей психиатриялық ауруханасы осы. Бастапқыда Нидерланд халқының еврей бөлігіне, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін психикалық проблемаларға тап болған Холокосттан аман қалғандарға бағытталған Синай орталығы қазір соғыс және геноцид құрбандарына да көмек көрсетеді.

Яһудилік БАҚ

Нидерландыдағы еврей теледидары мен радиосын NIKMedia шығарады. NIKMedia құрамына кіретін Joodse Omroep әр аптаның жексенбісі мен дүйсенбісі күні (мамыр айының соңынан қыркүйек айының басына дейін) Nederland 2 телеарнасында еврей тақырыптарына арналған деректі фильмдер, әңгімелер мен сұхбаттар көрсетеді. NIKMedia сонымен қатар Radio 5 радиосында музыка мен сұхбаттарды тарату үшін жауапты. Nieuw Israëlitisch Weekblad – Нидерландыдағы ең көне, әлі де жұмыс істеп тұрған (еврей) апталығы, оған шамамен 6000 оқырман жазылған. Бұл көптеген голланд яһудилері үшін маңызды жаңалықтар көзі болып табылады, ол ұлттық және халықаралық деңгейде еврей тақырыптарына назар аударады. The Joods Journaal (Еврей апталығы) 1997 жылы құрылған және NIW-мен салыстырғанда көбірек безендірілген журнал ретінде қарастырылады. Ол Израиль-Палестина қақтығысына көп көңіл бөледі. Нидерландыда шығарылатын тағы бір еврей журналы – NIK, Амстердам еврей қауымдастығы және PIK шығарған Hakehillot Magazine. Либералды еврей оқырмандарына қызмет ету үшін NVPJ жылына алты рет Levend Joods Geloof (Тірі еврей сенімі) атты өз журналын шығарады; осы оқырмандарға қызмет ету үшін Beit Ha'Chidush өзінің Chidushim деп аталатын журналын шығарады. Голланд яһуди қауымдастығына еврей жаңалықтарын жеткізуге бағытталған бірнеше еврей веб-сайттары бар. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Joods.nl, ол Нидерландыдағы үлкен еврей қауымдастықтарына, сондай-ақ Меденеге, Израильге, еврей мәдениеті мен жастарына назар аударады.

Амстердам

Амстердамның яһуди қауымдастығының саны бүгінде шамамен 15 000 адамды құрайды. Олардың көп бөлігі Буйтенвельдерт, Оуд-Зюйд және Ривер-Нейборхуд аудандарында тұрады. Буйтенвельдерт тұруға ыңғайлы аудан болып есептеледі, себебі онда қылмыс деңгейі төмен және тыныш атмосфера сақталған. Әсіресе Буйтенвельдерт ауданында үлкен яһуди қауымдастығы бар. Осы аймақта кошер тағамдарын кең түрде табуға болады. Бірнеше кошер мейрамханасы, екі пекарня, еврей-израильдік дүкендері, пиццерия және кейбір супермаркеттерде кошер бөлімдері бар. Бұл ауданда сондай-ақ яһуди қарттар үйі, ортодоксал синагог және үш яһуди мектебі орналасқан.

Мәдениеттік айырмашылықтар

Нидерландыда ғана ашкенази және сефарди қауымдары тығыз жақындықпен бірге өмір сүрді. Әртүрлі мәдени дәстүрлері болғандықтан, қауымдар көбінесе бөлек болды, бірақ олардың географиялық жақындығы басқа еш жерде кездеспейтін мәдени әсерлесуге алып келді. Ерекше айта кетерлік жайт, еврейлердің шағын топтары алғашқы қауымдарын құруға тырысқанда, қолжетімділікке қарай екі мәдениеттің раввиндері мен басқа да лауазымды тұлғаларының қызметтерін пайдаланды. Екі мәдениеттің жақындығы басқа жерлердегіге қарағанда көбірек аралас некелерге әкелді, нәтижесінде голландиялық текті көптеген яһудилердің әулеттік есімдері олардың діни жатақтығына сәйкес келмейді. Голландиялық яһудилер ғасырлар бойы балаларына әкелерінің ата-аналарының есімдерін қойды, бұл әдетте сефарди дәстүрі саналады. (Басқа жерлерде ашкеназилер тірі туысының атын қоюдан қашқан.) 1812 жылы Нидерланды Наполеон билігінде болғанда, барлық голландиялық тұрғындар (еврейлерді қоса) азаматтық органдарда әулеттік есімдерін тіркеуге міндетті болды; бұрын тек сефардилер ғана осы талапты орындаған. Ашкеназилер азаматтық тіркеуден жалтарғанмен, олардың көпшілігі жүздеген жылдар бойы әулеттік есімдерді бейресми түрде қолданған. Наполеон билігі тұсында 1809 жылғы заң голландиялық еврей мектептерінде оқытуды голландия және еврей тілдерінде жүргізуді талап етті. Бұл басқа тілдерді жойды. Ашкеназилердің жалпы тілі болған идиш және португалдық сефардилердің бұрынғы тілі – еврей-португал тілі голландиялық яһудилер арасында қолданылымнан шықты. Кейбір идиш сөздері голландия тіліне, әсіресе үлкен еврей халқы тұратын Амстердамда енді. (Бұл қала сондай-ақ «Мокум» деп аталады, бұл еврейше қала немесе орын деген мағына беретін «маком» сөзінен шыққан.) Жергілікті диалектте тағы бірнеше еврей сөздерін табуға болады, мысалы: «Маззел» – «мазел» сөзінен, яғни еврейше сәттілік немесе бақыт; «Тоф» – «Тов», еврейше «жақсы» дегенді білдіреді (мысалы, «Мазл тов!»); және «Гоучем» – еврейше «Хахам» немесе «Хакам», яғни ақылды, тапқыр, зиялы немесе білгіш деген мағынаны білдіреді, мұнда голландтық «g» әрпі еврей алфавитінің 8-ші әрпіне ұқсас айтылады – құрлы «Хет». Голландиялық ашкенази еврейше айтылуының басқалардан ерекшеленетін нақты ерекшеліктері бар. Ең айқын ерекшелік – «ע» (аин) әрпі «нг» («нгайин») деп айтылады. Сонымен қатар, кейбір дауыстылар ашкеназилердің стандартты айтылуынан өзгеше.

Uniquely in the Netherlands, Ashkenazi and Sephardi communities coexisted in close proximity. Having different cultural traditions, the communities remained generally separate, but their geographical closeness resulted in cross cultural influences not found elsewhere. Notably, in the early days when small groups of Jews were attempting to establish communities, they used the services of rabbis and other officials from either culture, depending on who was available. The close proximity of the two cultures also led to intermarriage at a higher rate than was known elsewhere, and in consequence many Jews of Dutch descent have family names that seem to belie their religious affiliation. All Dutch Jews have for centuries named children after the children's grandparents, which is otherwise considered exclusively a Sephardi tradition. (Ashkenazim elsewhere traditionally avoid naming a child after a living relative.) In 1812, while the Netherlands was under Napoleonic rule, all Dutch residents (including Jews) were obliged to register surnames with the civic authorities; previously only Sephardim had complied with this. Although the Ashkenazim had avoided civic registration, many had been using an unofficial system of surnames for hundreds of years. Also under Napoleonic rule, an 1809 law required Dutch Jewish schools to teach in Dutch as well as Hebrew. This excluded other languages. Yiddish, the lingua franca of Ashkenazim, and Judaeo Portuguese, the previous language of the Portuguese Sephardim, practically ceased to be spoken among Dutch Jews. Certain Yiddish words have been adopted into the Dutch language, especially in Amsterdam, where there was a large Jewish population. (The city is also called Mokum, from the Hebrew word for town or place, makom.) Several other Hebrew words can be found in the local dialect, including: Mazzel from mazel, which is the Hebrew word for luck or fortune; Tof which is Tov, in Hebrew meaning good (as in מזל טוב – Mazel tov); and Goochem, in Hebrew Chacham or Hakham, meaning wise, sly, witty or intelligent, where the Dutch g is pronounced similarly to the 8th letter of the Hebrew Alphabet the guttural Chet or Heth. The Dutch Ashkenazi Hebrew pronunciation has some specific features that distinguish it from other pronunciations. Most prominently, the letter "ע" (ayin) is pronounced as "ng" ("ngayin"). Additionally, certain vowels are different from the mainstream Ashkenazi pronunciation.

Экономикалық әсерлері

Голландияның отарлау аумақтарының дамуында және халықаралық саудада еврейлер маңызды рөл атқарды, сондай-ақ бұрынғы отарлардағы көптеген еврейлердің голландиялық тегі бар. Дегенмен, барлық ірі отаршылдық державалар сауда жолдарына бақылау үшін қатыгез бәсекелестікке түсті; Голландия салыстырмалы түрде жетістікке жете алмады және 18-ғасырда олардың экономикасы төмендеді. Ауылдық аймақтардағы көптеген ашкеназилер енді күн көрісін табуға шамалары келмей, жұмыс іздеп қалаларға қоныс аударды. Бұл көптеген кішкентай еврей қауымдастықтарының толық құлауына әкелді (маңызды діни рәсімдерді өткізу үшін кемінде он ересек ер адам қажет болды). Тұтас қауымдар қалаларға көшіп, еврей халқының саны күрт өсті. 1700 жылы Амстердамдағы еврей халқының саны 6200 адамды құрады, онда ашкеназилер мен сефардилер шамамен тең сандарда өмір сүрді. 1795 жылға қарай бұл көрсеткіш 20 335-ке жетті, олардың көп бөлігі ауылдық жерлерден келген кедей ашкеназилер еді. 19-ғасырдың ортасына қарай көптеген адамдар эмансипацияның дамуы жақсы мүмкіндіктер ұсынған басқа елдерге эмиграциялады (Chuts деген терминді қараңыз).