Кіріспе

Рационалды эгоизм (рационалды жеке пайданы іздеу деп те аталады) – әрекет адамның жеке мүддесін барынша арттырса ғана рационалды болып саналады. Осыған байланысты, бұл эгоизмнің нормативтік түрі болып есептеледі, бірақ тарихи түрде оң және нормативтік формалармен де байланысты болған. Рационалды эгоизмнің күшті түрі, өз мүддесін іздемеу – сөзсіз иррационалдық деп тұжырымдайды. Ал оның әлсіз түрі, жеке мүдделерді іздеу рационалды болғанымен, одан бас тарту әрқашан иррационалды емес деп санайды. Бұл философиялық ағым алғаш рет Ресейде нигилизмнің бір бөлігі ретінде пайда болды, ал кейіннен орыс-американдық жазушы Айн Рэнд оны ағылшын тілді елдерде танымал етті.

Шығу тегі

Рационалды эгоизм (разумный эгоизм) орыс нигилистік қозғалысының басым әлеуметтік философиясы ретінде пайда болды, ол нигилистік философтар Николай Чернышевский мен Дмитрий Писаревтің еңбектерінде дамыды. Алайда, олардың терминологиясы үкімет цензурасынан қашып кету үшін көбінесе бүркемеленді және екі философтың жазбаларында да рационалды эгоизм атауы тікелей айтылмаған. Рационалды эгоизм Чернышевскийдің 1863 жылғы "Не істеу керек?" романында одан әрі бейнеленді және Федор Достоевскийдің 1864 жылғы "Жер астынан жазбалар" еңбегінде сынға ұшырады. Чернышевский үшін рационалды эгоизм адамзат қоғамының социалистік дамуының негізі болды. Ағылшын философы Генри Сиджвик өзінің "Этика әдістері" атты кітабында рационалды эгоизмді талқылады, ол алғаш рет 1872 жылы жарық көрді. Этика әдісі – "әрбір рационалды процедура, арқылы біз жеке адамдардың «не істеу керек» немесе олар үшін «дұрыс» не екенін анықтаймыз, немесе ерікті әрекет арқылы оны жүзеге асыруға тырысамыз". Сиджвик үш процедураны қарастырады: рационалды эгоизм, догматикалық интуиционизм және утилитаризм. Рационалды эгоизм – егер рационалды болса, "агент іс-әрекеттердің баламаларын таңдағанда өзіне ғана қатысты болашақ ләззат пен азабының мөлшерін маңызды деп есептейді; және әрқашан азаптан артық ләззаттың қол жетімді ең жоғары мөлшерін іздейді". Сиджвик рационалды эгоизмді утилитаризмнен басым көруге сенімді себеп табу қиын деп тапты. Утилитаризмді рационалды негізбен қамтамасыз етуге және оны жалпы сананың моральдық нормаларымен үйлестіруге болады, бірақ рационалды эгоизм біздің не істеуге ең көп себебіміз бар екендігіне қатысты бірдей сенімді доктрина болып көрінеді. Осылайша, біз "әрекеттегі ақылға қонымды нәрсе туралы біздің көрінетін интуициямыздағы түпкілікті және негізгі қайшылықты мойындауымыз керек; және осы мойындаудан бұл қайшылықты үкімдерде көрінетін Практикалық Ақыл-ойымыздың көрінетін интуитивті жұмысы, шын мәнінде, иллюзия екені көрінеді".

Сын

Рационалды эгоизмге қарсы екі шағымды ағылшын философы Дерек Парфит келтіреді, ол бұл теорияны "Reasons and Persons" (1984) еңбегінде кеңінен талқылайды. Біріншіден, рационалды эгоист көзқарасынан, зейнетақы схемасына қазір үлес төлеудің мәні бар, тіпті бұл қазіргі мүдделерге зиян келтірсе де (ақшаны қазір жұмсауға ниетті болса). Бірақ, адамның қазіргі мүдделерін барынша арттыру да орынды көрінеді, себебі оның себептері тек оған ғана емес, сонымен қатар оның қазіргі жағдайына (және болашақ өзіне емес, ол "басқаша" адам деп есептеледі) қатысты. Парфит сондай-ақ, қазіргі психикалық жағдай мен болашақ өзінің психикалық жағдайы арасындағы байланыс әлсіреуі мүмкін болғандықтан, адамның қазіргі және болашақ өзіне бірдей қарауының қиын екенін айтады.

Анықтамалар және қосымша оқу

Байер, Курт (1990). "Эгоизм" – Этикаға арналған анықтамалық. Питер Сингер (ред.), Блэкуэлл: Оксфорд. Бринк, Д. (1992). "Сиджик және рационалды эгоизмнің негіздемесі" – Генри Сиджик туралы мақалалар жинағы, ред. Б. Шульц, Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. Гаутье, Дэвид (1986). Келісім арқылы мораль. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. Герт, Бернард (1998). Мораль: оның мәні және негіздемесі. Оксфорд университетінің баспасы. Каган, С. (1986). "Рационалдылықтың қазіргі мақсаттар теориясы", Этика 96: 746–59. Маккензи, Александр Дж. (2003). "Эволюциялық ойын теориясы". Стэнфорд философия энциклопедиясы (жазғы басылым), Эдвард Н. Зальта (ред.). Сілтеме: Moseley, Alexander (2006). "Эгоизм". Интернет философия энциклопедиясы. Дж. Файзер және Б. Дауден (ред.). Сілтеме: Mueller, D. (1989). Қоғамдық таңдау II. Кембридж, Ұлыбритания: Кембридж университетінің баспасы. Парфит, Д. (1984). Себептер және тұлғалар. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. Парфит, Д. (1986). Каганға жауап, Этика, 96: 843–46, 868–69. Пол, Э., Ф. Миллер және Дж. Пол (1997). Өз мүддесі. Кембридж университетінің баспасы. Шавер, Роберт (1998). Рационалды эгоизм: Таңдаулы және сындық тарих. Кембридж университетінің баспасы. Шавер, Роберт (2002). "Эгоизм". Стэнфорд философия энциклопедиясы (қысқы басылым), Эдвард Н. Зальта (ред.). Сілтеме: Сиджик, Г. (1874, 7-ші басылым 1907). Этика әдістемесі. Лондон. Смит, Тара (2006). Айн Рэндтің нормативтік этикасы. Кембридж университетінің баспасы. Собер, Э. және Д. С. Уилсон (1998). Басқаларға: Икемделу және өзімшіл емес мінез-құлықтың психологиясы. Гарвард университетінің баспасы.