М. Нұри Беркөз: Әскери өмір және Тәуелсіздік күресінің ардақтысы

Кіріспе

М. Нури Беркок (1889–1975) (Mehemmed Hacı İlyas Oğlu Sarıkerimli) – Осман/Түрік армиясының сарбазы. 1889 жылы Әзірбайжанның Шаки қаласында дүниеге келген. Бастауыш білімін жергілікті орыс-татар мектебінде (қазіргі заманғы азербайжан интеллигенциясының қалыптасуына үлкен үлес қосқан білім беру мекемесі) аяқтағаннан кейін, оның әкесі 20-шы ғасырдың басында отбасымен бірге Осман Түркиясына көшіп кетуге шешім қабылдады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол және інісі Махмуд Бурса әскери орта мектебіне (Bursa Askerî Rüştiyesi) оқуға түсті, содан кейін Бурса әскери лицейіне (Бүгінгі Işıklar Askerî Hava Lisesi) қабылданды. Işıklar-дан бітіргеннен кейін 1909 жылы Стамбулдағы Осман әскери академиясына оқуға түсіп, 1912 жылы осы жоғары оқу орнын жасөспірім жаяу әскер лейтенанты ретінде бітірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол алдымен Шығыс майданға жіберілді. Алайда, орыс тілін жақсы білгендіктен, кейін оның қабілеттерін майданға емес, басқа жерде пайдалану орынды деп есептелді. Ол алдымен Иран Әзірбайжанына арнайы тапсырмамен жіберілді, содан кейін 1916 жылы Дания мен Швецияға барды. 1917-1918 жылдары, Ресейдегі революция жылдары, ол Санкт-Петербургте (кейін Петроградта) және кейін Мәскеуде Осман және Ресей әскери тұтқындарын алмастыру жөніндегі арнайы комиссия мүшесі ретінде қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Түркияға оралып, 1919 жылы Стамбулдағы Осман әскери колледжіне оқуға түсті. Түрік тәуелсіздік соғысы басталғанда, ол және ағасы Махмуд әскери колледждегі білімдерін тоқтатты және Мостафа Кемал Ататүріктің әскеріне қосылу үшін Анатолияға асықты. Тәуелсіздік соғысы кезінде ол Батыс майданында қызмет етті. Жеңіске жеткеннен кейін ол Соғыс колледжіндегі білімін аяқтады және майор шенімен штаб офицері болып бітірді. 1930 жылы подполковник шеніне көтеріліп, 1932-1933 жылдары Женевада (Швейцария) Ұлттар Лигасы ұйымдастырған бірінші дүниежүзілік қарусыздандыру конференциясына қатысқан түрік делегациясының әскери кеңесшісі болып тағайындалды. 1933 жылы полковник шеніне көтеріліп, жас Түрік Республикасының 10 жылдығын тойлауға шақырылған кеңес делегациясына (оның ішінде маршал Климент Ворошилов пен маршал Семен Будённый) еріп бару үшін таңдалды. 1935 жылы ол Украинаның Киев қаласында Түркия әскери делегациясының штаб бастығы ретінде әскери маневрлерге қатысты, ал 1936-1937 жылдары Түркияның әскери атташесі ретінде Мәскеуге жіберілді. Осы жылдар ішінде ол сол кезеңнің көптеген көрнекті кеңес әскери және саяси қайраткерлерін жеке таныды. 1939 жылы бригадир генерал, 1941 жылы генерал-майор шеніне көтерілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Түркияның шығыс шекарасында төрт жыл дивизия командирі болып қызмет етті. 1946 жылы генерал-лейтенант шеніне көтерілді. 1947 жылы Түркия Бас штабының операциялық бас орынбасары болды. 1950 жылы зейнетке шыққанда жандармерияның бас қолбасшысы болды. Генерал-лейтенант Беркок 1975 жылы қайтыс болды. Оның марапаттары: Соғыс медалі, "Құрмет күміс ордені", "Тәуелсіздік медалі" (Истиклол Мадальяси) және т.б. Орыс тілінен басқа француз және швед тілдерін білді. Әскери мансабымен қатар, ол тарихқа, орыс әдебиетіне және түркі тілдеріне де қызығушылық танытты. Түркі тілдеріне деген қызығушылығының арқасында ол Түрік тілдері қоғамы құрған Эдуард Пекарскидің якут тілінен орыс тіліне сөздігін түрік тіліне аудару үшін арнайы комиссияға шақырылды. Бұдан басқа, ол орыс тілінен бірқатар әскери кітаптар аударды және әскери және стратегиялық мәселелер бойынша газет мақалалары жазды.

M. Nuri Berköz (1889–1975) (Mehemmed Hacı İlyas Oğlu Sarıkerimli) was an Ottoman/Turkish Army soldier. He was born in Shaki, Azerbaijan in 1889. After completing his primary education in the local Russian Tatar School, (educational institutions which are considered to have contributed to the rise of modern Azerbaijani intelligentsia) his father decided to immigrate to Ottoman Turkey with his family in early twentieth century. Upon the death of his father a while after their arrival at Bursa, he and his younger brother Mahmud first enrolled with the Bursa Military Junior High School (Bursa Askerî Rüştiyesi ), then Bursa Military High School (today Işıklar Military Air Force High School, Işıklar Askerî Hava Lisesi). After graduating from Işıklar, he was admitted in 1909 to the Ottoman Military Academy in Istanbul, and graduated from this distinguished institution as a young infantry lieutenant in 1912. At the outset of the First World War, he was first sent to the eastern front to join the Second Caucasus Corps. As he spoke fluent Russian, however, after a while it was considered more appropriate to employ his capabilities not at the battlefront, but elsewhere. He was first sent to Iranian Azerbaijan on a special mission, then in 1916, to Denmark and Sweden. Between 1917 and 1918, during the revolution years in Russia, he was stationed in Saint Petersburg (then Petrograd) and later in Moscow as a member of the special commission dispatched for the exchange of Ottoman Russian Prisoners of War. When the First World War ended, he returned to Turkey (being raised to the rank of captain) and enrolled with the Ottoman Military College in Istanbul in 1919. As the Turkish War of Independence started, he and his brother Mahmud interrupted their education at the Military College and rushed to Anatolia to join Mustafa Kemal Atatürk's forces. During the Independence War, he served on the western front. After the victory, he completed the remaining part of his education at the War College and graduated as a staff officer with the rank of major. In 1930 he was promoted to the rank of lieutenant colonel and between 1932 and 1933 served in Geneva, Switzerland as the military adviser to the Turkish delegation attending to the first World Disarmament Conference organized by the League of Nations. In 1933, he was promoted to the rank of colonel and was chosen to accompany the Soviet delegation (which included Marshal Kliment Voroshilov and Marshal Semyon Budyonny) invited to attend the 10th anniversary celebrations of the young Turkish Republic. In 1935, he attended military maneuvers in Kiev, Ukraine as the chief of staff of the Turkish Military Delegation and between 1936 1937 was sent to Moscow as the Turkish Military Attaché. Over all these years, he knew many prominent Soviet military and political figures of that period in person. He was promoted to the rank of brigadier general in 1939 and to the rank of major general in 1941. During the Second World War period, he served as a division commander for four years on the eastern border of Turkey. He was promoted to the rank of lieutenant general in 1946. In 1947, he became the Operational Deputy Chief of the Turkish General Staff. When he retired in 1950, he was the General commander of Gendarmerie. Lt. General Berköz died in 1975. His decorations included War Medal, Silver Order of Merit, Medal of Independence (Istiklal Madalyasi) etc. Besides Russian, he spoke French and some Swedish. Along his military career, he was also deeply interested in history, Russian literature and Turkic languages. Because of his interest in Turkic languages, he was invited to join the special committee set by Turkish Language Association to translate Edouard K. Pekarski's Yakut Russian dictionary into Turkish. Apart from this, he authored and translated from Russian a number of military books and wrote newspaper articles on military and strategic issues.