Кіріспе

Адамның меншік құқығы

Меншік құқығы немесе меншікке құқық (салыстыраңыз: меншік құқығы) – жеке тұлғалардың өздеріне тиесілі мүлікке қатысты адам құқығы ретінде жиі жіктеледі. Жеке меншік құқығының жалпы мойындалуы сирек кездеседі және көбінесе мүлік заңды тұлғаларға (яғни корпорацияларға) тиесілі болғанда және оны тұтыну емес, өндіріс үшін пайдаланғанда қатаң шектеледі. Америка Құрама Штаттарының Конституциясының төртінші түзетуі жеке меншік құқықтарының заңдық қорғалуы үшін маңызды прецедент ретінде саналады. Меншік құқығы 1948 жылғы Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 17-бабында белгіленген, бірақ ол 1966 жылғы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде немесе 1966 жылғы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіде мойындалмайды. 1950 жылғы Еуропалық конвенцияда адамның және заңды тұлғаның "өз мүлкінің бейбіт пайдалануы" құқығы танылады, бұл құқық "жалпы мүддеге немесе салық төлеуді қамтамасыз етуге" байланысты.

Анықтама

Меншік құқығы – адам құқықтарының ең даулыларының бірі, оның болуы да, түсіндірілуі де күмәнді. Осы құқықтың анықтамасы төңірегіндегі пікір келіспеушілік салдарынан ол Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімге немесе Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімге енгізілмеді. Көбінесе қазіргі түсінік бойынша, меншік құқығының нысаны – бұрыннан болған немесе иеленудегі мүлік, сондай-ақ заңды жолмен алынған немесе алынатын мүлік болып табылады. Мұның қарамағына емес, айна-қарсылығы ретінде, кейбір ұсыныстар барлық адамның белгілі бір мөлшерде жеке меншікке ие болуға құқығын, яғни Жердің табиғи ресурстарына немесе басқа да әділеттілік теорияларына сүйенген, тиімді түрде алу құқығын қорғайды.

Америка

Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы (ЖОД) келісілген кезде Американың басқа мемлекеттері меншік құқығының тек қана күн көріске қажетті жеке меншікті қорғаумен шектелуі керек екенін айтты. Олардың ұсынысына қарсылық танылды, бірақ ол 1948 жылы ЖОД-дан бір жыл бұрын келісілген және қабылданған Адамның құқықтары мен міндеттерінің американдық декларациясында бекітілді. Декларацияның 23-бабында мынадай мәлімдеме бар:

Мүлік құқығының анықтамасы батыстың мүлік құқығы туралы түсініктерге күшті ықпал етеді, бірақ мүлік құқықтары әртүрлі заң жүйелерінде айқын ерекшеленетіндіктен, мүлік құқықтары бойынша халықаралық стандарттарды белгілеу мүмкін болған жоқ. Еуропа, Африка және Американың адами құқықтары жөніндегі аймақтық құжаттары меншікті қорғау құқығын әртүрлі деңгейде мойындайды. Адам құқықтары жөніндегі Америкалық конвенция (АҚК) мүлікті қорғау құқығын, соның ішінде «әділ өтемақы» алу құқығын мойындайды. АҚК сондай-ақ өсімпаздық пен басқа да қанаушылықты тыйым салады, бұл адами құқықтар жөніндегі құжаттардың арасында ерекшелік болып табылады. АҚК-ның 21-бабында мынадай делінген:

Үндістан

Үндістанда меншік құқығы (31-бап) 1978 жылға дейін азаматтардың конституциялық құқықтарының бірі болды, және 1978 жылы Конституцияға енгізілген 44-ші түзету арқылы заңмен қорғалатын құқыққа айналды. Жоғарғы Сот сондай-ақ, мемлекеттердің жеке жерді нақты заңдық база болмаса иеленуге құқығы жоқ екенін мәлімдеді.

Ағылшын азаматтық соғысы

Англиядағы азаматтық соғыс кезінде Levellers ұсынған мүлік және азаматтық және саяси құқықтар, мысалы, дауыс беру құқығы туралы аргументтер басқа елдердегі кейінгі пікірталастарға әсер етті. Левеллерлер 17 ғасырдың ортасында, протестанттық реформациядан кейін Англияда саяси қозғалыс ретінде пайда болды. Олар өз еңбектерімен тапқан мүлік, Киелі кітаптағы "ұрлық жасама" деген қағидаға сәйкес қасиетті деп есептеді. Сондықтан, еңбек арқылы мүлікке ие болу құқығын қасиетті санады. Левеллерлердің мүлік құқығына және азаматтық және саяси құқық ретінде мүліктен айырылмау құқығына қатысты көзқарастарын памфлетші Ричард Овертон дамытты. "Барлық тирандарға қарсы жебе" (1646) атты еңбегінде Овертон былай деді: Табиғаттағы әрбір жеке тұлғаға табиғаттан берілген жеке мүлік бар, оны ешкім басып алуға немесе қолдануға құқылы емес. Себебі, әркім өзінің өзіндік мүлігінсіз өзі бола алмайды; және ешкім бұл құқықты табиғат принциптерін, әділдік пен теңдік ережелерін бұзу арқылы тартып ала алмайды. Менікі және сенікі болуы мүмкін емес, бұл басқаша. Ешкім менің құқықтарым мен бостандықтарымды шектеуге құқылы емес, мен де ешкімді шектеуге құқылы емесмін. Шағын мүлік иелері мен шеберлер арасында қолдау тапқан левеллерлердің көзқарастары Англия азаматтық соғысының барлық революциялық партияларымен ортақ болған жоқ. 1647 жылғы Бас кеңесте Оливер Кромвель мен Генри Иретон өмірге құқық пен мүлік құқығын теңеуге қарсы шықты. Олар мұндай теңеу басқалардың құқықтарына қарамастан, кез келген нәрсені алуға құқық береді деп санайтын. Левеллер Томас Рейнсбороу Овертонның аргументтеріне сүйене отырып, левеллерлердің басқалардың табиғи құқықтарын құрметтеуді талап ететінін айтты. Мүліктің анықтамасы және оның еңбек жемісі ретінде алынғандығы, сондай-ақ табиғи құқық есебінде қарастырылуы туралы пікірталас өте қызу болды, себебі дауыс беру құқығы мүлікке ие болумен байланысты болды. Саяси бостандық сол кезде мүлік иеленумен және жеке тәуелсіздікпен байланысты болды. Кромвель мен Иретон еркін жер иелену немесе жарғымен бекітілген сауда құқықтары ғана адамға дауыс беру құқығын береді деп мәлімдеді. Олар мұндай мүлік иеленудің "қоғамдағы үлесін" құрайтынын, бұл адамдарға саяси билікке құқық беретінін дәлелдеді. Керісінше, левеллерлер барлық ер адамдар – қызметшілер, жалбасқандар немесе тіршілік көзі жоқтар емес – мүлік иелері саналсын және дауыс беру құқығы берілсін деп талап етті. Олар саяси бостандықтың тек қолөнершілер сияқты жеке тұлғалардың тәуелсіз экономикалық қызметі арқылы ғана қамтамасыз етілуі мүмкін деп сенді. Левеллерлер негізінен шағын мүлік иелері мен жұмысшылардың азаматтық және саяси құқықтарымен айналысты, ал Gerrard Winstanley басқарған кішігірім революциялық топ – Diggers, жерде жұмыс істейтін ауылдық кедейлердің құқықтарына назар аударды. Diggers жеке мүлік әділдікке қайшы екенін және Король мен шіркеуден тәркіленген жерді кедейлер өңдейтін жалпы мүлікке айналдыру керек деп мәлімдеді. Diggers-тің пікірінше, дауыс беру құқығы барлығына берілуі керек және әркімнің лайықты өмір сүру деңгейіне құқығы бар. 1660 жылы Англия монархиясы қалпына келтірілгеннен кейін, барлық тәркіленген жерлер Тажға және шіркеуге қайтарылды. Кейбір мүлік құқықтары мойындалды және шектеулі дауыс беру құқығы орнатылды. Левеллерлердің мүлік, азаматтық және саяси құқықтар туралы идеялары ықпалды болып қала берді және 1688 жылғы Даңқты революцияда одан әрі дамыды.

Джон Локк және американдық және француз революциялары

Ағылшын философы Джон Локк (1632–1704) меншік, азаматтық және саяси құқықтар туралы идеяларды одан әрі дамытты. "Азаматтық үкімет туралы екінші трактатында" (1689) Локк "әрбір адамның өзінде меншігі бар; бұл құқыққа ешкім өзінен басқа ие болмайды. Оның дене еңбегі мен қолдарының жұмысы, шынымен оның меншігі болып табылады" деп жариялады. Ол меншік құқығының адам еңбегінен туындайтынын айтты, бірақ тек еңбегін сата алатын, меншігі жоқ адамдарға, меншік иелеріне берілгендей саяси билік беруге болмайды. Еңбекшілер, шағын және ірі меншік иелері азаматтық және саяси құқықтарға ие болуы керек, бұл құқықтар олардың меншігіне пропорционалды болуы тиіс. Локк пікірінше, меншік құқығы мен өмір сүру құқығы – бұл бөлгісіз құқықтар және мемлекеттің міндеті – жеке тұлғалар үшін осы құқықтарды қамтамасыз ету. Локк табиғи құқықтарды, мысалы, меншік құқығын қорғау, сондай-ақ билікті бөлу және басқа да тепе-теңдіктер мемлекеттің саяси зәбір-золымдықтарын шектеуге көмектеседі деп мәлімдеді. Локк меншік бойынша еңбек теориясы және биліктің бөлінуі Америка революциясына және Франция революциясына зор әсер етті. Азаматтық және саяси құқықтарға құқық, мысалы, дауыс беру құқығы, екі революцияда да меншік мәселесімен байланысты болды. Бенджамин Франклин және Томас Джефферсон сияқты американдық революционерлер жалпыға бірдей сайлау құқығына қарсы болды, тек қоғамда "мүддесі бар" адамдарға ғана дауыс беруді жақтады. Джеймс Мэдисон барлық адамдарға дауыс беру құқығын беру, меншік құқығы мен әділдік "мүліктік жағдайы жоқ көпшілікпен" жоққа шығарылуы мүмкін деп мәлімдеді. Бастапқыда барлық еркектерге дауыс беру құқығын беру ұсынылғанмен, ақырында Америка Құрама Штаттарында дауыс беру құқығы белгілі бір мөлшерде жылжымайтын мүлікке және жеке меншікке ие ақ нәсілді еркектерге берілді. Француз революционерлері Адам және азамат құқықтары декларациясының (1791) 17-бабында меншік құқығын мойындады, онда "заңмен белгіленген қоғамдық қажеттілік болмаса және әділ және алдын ала өтемақы төленсе, ешкім меншік құқығынан айырылмайды" делінген. 3- және 6-баптарда "барлық азаматтар саяси жүйеге жеке немесе өкілдері арқылы қатысуға құқылы" және "барлық азаматтар [заң алдында] тең, олардың қабілеттеріне сәйкес барлық мемлекеттік лауазымдарға, қызметтерге және жұмыстарға бірдей қабылданады, бұл жағдайда тек қана ізгіліктері мен таланттары ескеріледі" деп жазылған. Алайда, іс жүзінде француз революционерлері азаматтық және саяси құқықтарды барлығына да таратпады, бірақ мұндай құқықтар үшін талап етілетін меншік талабы американдық революционерлер белгілегеннен төмен болды. Француз революционері Аббе Сиес: "бір елдің барлық тұрғындары пассивті азамат құқығынан пайдалануы керек, бірақ мемлекеттік құрылысқа үлес қосатындар ғана үлкен әлеуметтік кәсіпорынның нағыз акционерлері сияқты. Олар ғана шын мәнінде белсенді азаматтар, қауымдастықтың нағыз мүшелері" деді. Декларация қабылданғаннан кейін үш айдан кейін үй қызметшілері, әйелдер және үш күндік еңбекақысына тең салық төлемегендер "пассивті азаматтар" деп жарияланды. Сиес коммерциялық қызметтің тез дамуын қалады және мүліктің шексіз жиналуын жақтады. Керісінше, Максимилиан Робеспьер байлықтың еркін жиналуына шектеу қою қажеттігін және меншік құқығы басқалардың, әсіресе кедей азаматтардың, соның ішінде жұмысшы кедейлер мен шаруалардың құқықтарын бұзуға рұхсат етілмеуі керек екенін ескертті. Робеспьердің көзқарастары ақырында 1793 жылғы француз конституциясынан алынып тасталды және азаматтық және саяси құқықтар үшін меншік талабы сақталды.