Кіріспе

Ортағасырлық оңтүстік-шығыс Ирландия патшалығы – Осрайдж (Ескі Ирландия тілінде) немесе Осрайге (Классикалық Ирландия тілінде), Осарай (Қазіргі Ирландия тілінде), ағылшын тілінде Оссори деп аталатын бұл патшалық, қазіргі Килкенни және Лаос округтерінің батыс бөлігін қамтыды және Оссори діни округімен сәйкес келді. Осрайдж халқының отаны болған бұл мемлекет шамамен бірінші ғасырдан бастап, 12-ғасырда Ирландияға нормандықтар шабуыл жасағанға дейін өмір сүрді. Ол Даль Бирн әулетімен басқарылды, оның ортағасырлық ұрпақтары Мак Гиолла Фхадрайг тегін алды. Дәстүр бойынша, Осрайджді 1-ғасырда Оэнгус Озритте құрған және бастапқыда Лайнстер провинциясының құрамында болған. 5-ғасырда Мунстердің Корку Лойгдесі Даль Бирнді ығыстырып, Осрайджді Мунстердің тікелей бақылауына алды. Даль Бирн 7-ғасырда қайтадан билікке оралды, бірақ Осрайдж 859 жылға дейін номиналды түрде Мунстердің бөлігі болып қала берді, содан кейін Сербол мак Дунлайнге басқарған кезеңде толық тәуелсіздікке ие болды. Осрайдж билеушілері келесі үш ғасыр бойы Ирландия саясатында маңызды рөл атқарды, бірақ ешқашан Жоғары Патшалыққа таласпады. 12-ғасырдың басында патшалық ішіндегі әулеттік жанжалдар оны бөліп жіберді және ол қайтадан Лейнстерге қосылды. 1169 жылы Стронгбоу басқарған нормандықтар Ирландияға басып кірді, және Осрайдждің көп бөлігі нормандық басшы Уильям Маршалдың қысымымен құлдырады. Патшалықтың солтүстік бөлігі, кейін Жоғары Оссори деп аталды, Англия королі Генрих VIII билікке келгенге дейін мұрагерлік билік ету кезінде сақталды, содан кейін ол ресми түрде сол аттас барондық ретінде құрылды.

География

Ежелгі Осрайдждер Норе өзені аңғарының айналасындағы құнарлы жерлерді мекендеген, қазіргі Килкенни округінің дерлік барлық аумағын және көршілес Лаос округінің батыс жартысын алып жатқан. Батыста және оңтүстікте Осрайдж Сьюр өзенімен және қазіргі Уотерфорд портымен шектеледі; шығыста Бароу өзенінің суайдыны Лайнстермен (Гоуранды қоса) шекараны белгіледі; солтүстікте ол Слив Блум тауларына және одан әрі созылып кетті. Бұл үш маңызды өзен – Нор, Барроу және Суир, Уотерфорд қаласының солтүстігінде бірігіп, «Үш қарындас» (Cumar na dTrí Uisce) деп аталды. Басқа көптеген ирландтық патшалықтары сияқты, Осрайдж тайпасының аты олар қоныстанған аумаққа да берілді; демек, Осрайдждер тұрған жерлер Осрайдж деп аталды. Патшалықтың ең маңызды көршілері солтүстік және шығыста Лайнстердің Лойги, Уи Цэйнселайг және Уи Байрше тайпалары, оңтүстік және батыста Мюнстердің Деиси, Эоганахт Чейсил және Эйле тайпалары болды. Жердің ең биік нүктелері – Брэндон Хилл (Килкенни округі) және Ардерин (Лаоис-Оффали шекарасында). Ежелгі Слидж-Дала жолы Тара төбесінен Мюнстерге қарай солтүстік Осрайдж арқылы солтүстік-батысқа қарай өтті; кейіннен ол ортағасырлық Баллахмор қамалына атын берді. Тағы бір ежелгі жол – Slighe Cualann қазіргі Росс қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай Осрайджге дейін созылып, одан кейін оңтүстікке қарай қазіргі Уотерфорд қаласына бұрылды.

Шығуы және тарихқа дейінгі кезең

Осрайг руының атауы "керектің халқы" дегенді білдіреді және дәстүрлі түрде билік құрған әулеттің жартылай аңызға толы христиандыққа дейінгі негізін қалаушы Оэнгус Осирттің есімінен алынған деп есептеледі. Осрайгтер, мүмкін, Улайдтың немесе Ульстердің Дал Фиатахтың оңтүстік тармағы болған, немесе олардың бұрынғы Корку Лойгде одақтастарымен жақын туыс болған. Қай жағдайда болса да, оларды Эрайн тайпаларының қатарына жатқызуға болады. Т. Ф. О'Рахили сияқты беделді ғалымдар Осрайгтің Лагин тегі – Лейнстердегі мақсаттарына жету үшін құрастырылған өтірік екенін айтады. Фрэнсис Джон Бёрн мұның Сербол мак Дунлайнге заманында пайда болғанын болжайды. Осрайгтер өздерін Эрайн халқынан тараған деп санайды, бірақ ғалымдар Иверник тайпаларының құрамында Осрайгтер де болғанын айтады. Ирландияға христиан діні келгенге дейін Осрайгтер мен олардың туыстары Корку Лойгде Мюнстердегі ең ықпалды саяси күштер болған, бірақ Эоганахтаның күшеюі оларды ысырып тастады. Птолемейдің 2 ғасырлық Ирландия картасында ол "Усдай" деп атаған тайпа Осрайгтер қоныстанған аймаққа жақын жерде орналасқан. Птолемей көрсеткен аумаққа, мүмкін, Фристон төбесіндегі соңғы темір дәуіріндегі ірі бекініс және Килкенни округіндегі Стонифордтағы 1 ғасырлық римдік зират кірген. Нор, Барроу және Суир өзендері арқылы ішкі су жолдарына қол жеткізгендіктен, Осрайгтердің Ұлыбританиямен және Еуропамен байланысы күшті болған, ал аймақта және оның төңірегінде римдік сауда белсенділігі жоғарылаған. Рим әлемімен осындай байланыс олардың кеңінен танылуына және кейіннен ерте христиан дінін қабылдауына ықпал еткен болуы мүмкін. Бесінші ғасырдан бастап Дал Бирн ("Бирн халқы"; кейде dál mBirn деп те жазылады) атауы Осрайгтің билеуші әулетінің атауы ретінде пайда болды және он екінші ғасырға дейін қолданыста болды. Осы кезеңнен бастап Осрайг бастапқыда Лайнстер провинциясының құрамына кірді. Бірақ Т. Ф. О'Рахили Лоегер Берн Буадахты, Дал Бирннің мифтік ата-бабасын, "Улидиан дәстүріндегі Лоегер Буадахпен бірдей тұлға" деп есептейді, сондықтан олар Лагин тайпаларына жатпайды.

Деиси, Корку Лойгде узурпация және христиандық (шамамен 450-625)

Бірнеше дереккөздер V ғасырдың соңында Осрайдждердің 489 жылға дейін жер аударылған және келген Дейси тайпасына оңтүстік аумақтың бір бөлігін бергенін көрсетеді. Дәстүрлі есептерде жерсіз, көшпелі Дейси тайпасы Мюнстердің патшасы Оэнгус мак Над Фроихке ханшайым Этнаға үйлену арқылы Мюнстерде баспана іздегендігі айтылады. Этна өзінің құдайы ретінде Осрайджді жерінен шығаруды сұрады, бірақ Осрайдж оларды ашық шайқаста бірнеше рет жеңді, соңында сиқыр, алдау және қулықпен жеңіске жетті. Осы жеңілістен кейін оссорлықтар жапайы бұғылар сияқты қашқан (ирланд тілінде "осса"), бұл олардың тайпалық атына қатысты әзіл. Осы жеңілістен кейін көп ұзамай, мұрагерлік Даль-Бирн патшаларының орнын Оңтүстік Мюнстердің Корку Лойгдесі уақытша басып алған көрінеді. Даль-Бирн солтүстік аумағын бақылауында ұстап тұрды, ал Корку-Лойгде патшалары алтыншы ғасырдың соңына дейін құнарлы Норе аңғарының маңындағы Оңтүстік Осрайдждің көп бөлігін биледі, содан кейін Мюнстерде үстемдік құрған Эоганахта көтерілді. Бұл жаңа саяси құрылым, мүмкін, Корку Лойгдеге қарсы Uí Néill Eóganachta одағының нәтижесінде Осрайдждің салыстырмалы мәртебесін төмендетті. 582 жылы Мюнстердің патшасы Фергус Скандал мак Кримтайнды Ленстерліктер өлтірді, сондықтан Осрайдж Ленстерден қандық төлем ретінде берілді және патшалық Мюнстер провинциясына қосылды. Сол кезде (581 немесе 583 жылы) оссорлықтар (Фрагментарлық жылнамаларда Кланн Коннла деп те аталады) соңғы Корку-Лойгде патшаларының бірі Фердах Финн мак Дуахты өлтіріп, ескі мұраларының көп бөлігін қайтарып алды. Даль-Бирн жетінші ғасырдың бірінші тоқсанында толық билікке оралды. Осы кезеңде Ұлыбритания мен континенттен келген миссионерлердің келуімен Ирландия мен ирланд мәдениеті толық христиандануға ұшырады. Осрайджде ерте христиандық қызмет өркендеген сияқты көрінеді. Сақталған агиографиялық еңбектер, әсіресе Сагирдің Киаранға қатысты еңбектері, Осрайдждің Киаран келгенге дейін христиандық епископтығын алған алғашқы ирланд патшалығы болғанын көрсетеді; алайда, кейбір қазіргі ғалымдар бұл мәселеге қарсы тұрады. Әйгілі Патрик Осрайдж арқылы өтіп, Мюнстерге бара жатқанда уағыз айтып, христиан дінін орнатқан деп есептеледі. Осрайджде ерте ирланд шіркеуі құрылды, бұл, мүмкін, Килкеннидегі қазіргі Сент-Патрик зираты орналасқан "Домнах Мор" ("үлкен шіркеу") деп аталатын аймаққа Әйгілі Патриктің келуімен байланысты. Агхабоелік Қаиннех Осрайджде екі шіркеу құрды, олар кейін маңыздылыққа ие болды: Агхабое және Килкенни, олардың әрқайсысы Сагирден кейін епископтық орынды иеленді. Сонымен қатар, көптеген ерте монахтар мен дін қызметкерлері Осрайджде Ізгі хабарды тарату үшін еңбек етті, бұл аймаққа әлі күнге дейін әсер етеді.

Даль-Бирн қайта өрлеуі (шамамен 625-795)

Ғалымдар Осрайд әулетінен Корку Лойгде патшаларының дұрыс тізімін анықтауда келіспеушілікке тап болды, бірақ Скандлан Мордың билігі кезінде (шамамен 643 ж.) Даль-Бирн әулеттері өздерінің жерлерін қайта басып алды, бірақ бұл әулеттік бәсекелестіксіз болған жоқ. VII ғасырдың соңында Осрайд халқы мен олардың оңтүстік-шығыстағы Лейнстер көршілерімен, әсіресе Уи Циннселайгпен арадағы қарым-қатынас шиеленісіп, қақтығыстар көбейді. VIII ғасырдың ортасында Анмхад мак Кон Черка Мюнстердегі ең белсенді әскери патша болды және ол аралдық шежірешілердің назарына түскен алғашқы Осрайд патшасы болды. 761 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Осрайдте тақ үшін азаматтық соғыс басталды, соның нәтижесінде Тоим Снама мак Флайн, басқа әулеттен шыққан ұрпақ патша болды. Тоим Снамаға Селах мак Фаэльчардың ұлдары (735 ж. қайтыс болған) және, болжам бойынша, Дунгал мак Селайг (772 ж. қайтыс болған) қарсылық көрсетті. 769 жылы ол олармен болған шайқаста жеңіске жетіп, оларды қуып шықты. 770 жылы оны, болжам бойынша, оның орнын басып алған Дунгал өлтірді. Осы кезеңде Осрайд шіркеулері өркендеп, дамыды, Осрайдтен шыққан көрнекті дін қызметкерлері жылнамаларға енгізілді, ал әулие Фергал сияқты біреуі ертедегі астроном ретінде халықаралық даңққа ие болды және қазіргі Австриядағы Зальцбург епископы болып тағайындалды. Алайда, Саигир аббаты, Дойненнахтың ұлы епископ Лайдценннің 744 жылы қаза тапқаны да атап өту керек.

Викинг дәуіріндегі Осрайге (7951014)

Озрайдж ірі өзендермен шектелгендіктен, бұл кезеңде корольдік шекарасында және оның айналасында тоғызыншы және оныншы ғасырдың басында бірнеше маңызды викинг базаларының құрылуына куә болды; Нор, Барроу және Суир су жүйелері Озрайдждің ішкі аймақтарына терең енуге мүмкіндік берді. 850–62 жылдары Харальд Клактың ұлы Родольф Лаоис корольдігінің шекарасындағы Дунарлиде норсс лонгфортын орнатып, бекітті. Вудстаунда (шамамен 830–860) және 914 жылы Уотерфордта тағы да лонгфорттар пайда болды. Осының салдарынан Озрайдж көптеген қырқыстар мен соғыстарды бастан өткерді, бірақ кейіннен саяси тұрғыдан күшті болып қалыптасты, Оңтүстік Ирландиядағы маңызды күшке айналды және тоғызыншы ғасырдың ортасына қарай аралдағы ең белсенді әскери патшалықтардың біріне жатты. Бастапқыда Мюнстер провинциясының құрамында жартылай тәуелсіз мәртебеге ие болған Озрайдж, Сербол мак Дунлайнге патшаның соғысқа бейім және жеңіске толы билігінің арқасында билігі мен беделі күрт өсті, тіпті Ирландия жағалауларына викингтердің шапқыншылықтарына қарамастан. 843/4–888 жылдар аралығында Сербол мак Дунлайнге билік еткен кезеңде Озрайдж салыстырмалы түрде маңызсыз патшалықтан Ирландияның ең қуатты билеушілерінің біріне айналды, Мунстер мен Ленстерді басып өтті және тіпті Оңтүстік Ирландиядағы Уи Неиллдің гегемониясына қауіп төндірді. Сербол билігінің басында Каролинг империясының батыс бөлігімен халықаралық дипломатиялық қарым-қатынас орнату үшін елшілер жіберген болуы мүмкін. Ол Жоғары Король Маэль Сехнаилл мак Маэль Руанайдпен екі жақты некелік одақ құрды және 859 жылы Мунстер королі Маэль Гуалаиді Озрайдждің Мунстерден тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр етті. Кейінгі Исландиялық «Ланднамабок» Серболды өзінің билігі кезінде Дублин мен Оркней аралдарының королі деп атайды, бірақ ғалымдар бұл мәліметті Ирландияның фрагментарлық жылнамаларында кездесетін ықпалды әңгімеден алынған қосымша деп санайды, оны Серболдың он бірінші ғасырдан тараған ұрпағы Доннхад мак Гилла Патраик жазған болуы мүмкін. Серболдың ұрпағы, король Гилла Патраик мак Доннхада (976–996 жылдары билік еткен) қабілетті басшы болды және он бірінші ғасырдың соңына қарай Озрайджтің тұқым қуалайтын ұрпақтары өздерінің әкесінің аты ретінде Мак Гилла Фадрейг тегін қабылдады. Он бірінші ғасырдың соңында Озрайдж амбициялы Далкассиан королі Брайан Борумамен қақтығысқа түсті, ол 1014 жылы Клонтарф шайқасында қаза болғанға дейін бүкіл Ирландияға үстемдік етті, ал Оссорлықтар бұл шайқасқа қатыспады. «Cogad Gáedel re Gallaib» жеңіске жеткен, бірақ жараланған Далкассиан әскерлері Клонтарф шайқасынан кейін Озрайдж арқылы үйлеріне қайтып бара жатқанда Оссорлықтармен шайқасқа шақырылғанын айтады, бірақ кейбір авторлар бұл әңгіменің дұрыстығына күмән келтіреді, өйткені бұл дереккөз кейінірек Далкассиандықтардың пропагандасы деп саналады.

Бірінші ирланд қайта өрлеуі кезінде Озрайдж (шамамен 1015 1165)

Викингтердің қауіп-қорқынышының басылғаннан кейінгі кезеңде Ирландияның көптеген кіші патшалықтары үлкендерінің ықпалына ілігіп, табиғи, бірақ қанды жолмен орталықтандырылған монархияға қарай дамыды. Билік үшін әртүрлі әулеттер күресті. Осрайджбен байланыс патшаның билікке таласуына көмектесе немесе кедерілте алатын, алайда Осрайдж патшалары ешқашан өзі билікке таласпаған. Осрайдждің ең күшті билеушісі саналған Доннхад мак Гилла Патраик патшалықты өркендемеге жеткізіп, 1033 жылы Дублин мен Мит қалаларын тонады, көршілес Лейнстерді жаулап алды, Óenach Carmánды ұстады және 1039 жылы қайтыс болғанға дейін екі патшалықты да биледі. 1185 және 1114 жылдары Килкенни қаласы өртенді. Сонымен қатар, Ирландия шіркеуінің құрылымы мен тәжірибесіндегі маңызды өзгерістер оны тарихи ортодоксалдықтан алып, континентте жүріп жатқан үлкен Григориандық реформа қозғалысына жақындастырды. 1111 жылы Осрайдждің солтүстік аймағында өткен Рат-Брейсал Синоды осы қозғалыстың бір бөлігі болды. 12 ғасырдың басында патшалық ішіндегі жанжалдар оны үш аймаққа бөліп жіберді. 1103 жылы Осрайдж патшасы Гилла Патраик Руад пен Осрайдж әулетінің көптеген өкілдері солтүстік Ирландиядағы жорықта қаза тапты. Содан кейін таққа екі жаңа талапкер пайда болды, екеуі де Мак Гилла Патраик әулетінен шыққан. Домналь Руад Мак Гилла Патраик – үлкен Осрайдж патшасы, көбінесе Туайскеарт Осрайдж ("Солтүстік Осрайдж") немесе Леат Осрайдж ("Жарты Осрайдж") деп аталды; ал Cearbhall mac Domnall mac Gilla Pátraic – Дескеарт Осрайдж ("Оңтүстік Осрайдж") аймағында, Уотерфордқа жақын орналасқан Осрайдждің оңтүстік бөлігінің кішігірім бөлігін биледі. Бұған қоса, Маг Лаха мен Уа Фойршеаллайн аймақтарындағы Уа Кэлайг әулеті Фионн Уа Кэлайг басшылығымен Мак Гилла Патраик билігінен тәуелсіздіктерін жариялады. Осылайша патшалықтың солтүстік және оңтүстік шеттері орталықтан бөлініп, Нормандар келгенге дейін бәсекелес әулеттердің арасында тартысқа түсті. Патшалықтың солтүстік және оңтүстік шеттері бөлініп кеткенімен, құнарлы Норе аңғарының маңындағы орталық Осрайдж көбірек тұрақтылықты сақтап, осы кезеңнің көптеген жылнамаларында "Осрайдж" деп аталады. Бөлініп кеткеніне қарамастан, Осрайдж Лейнстерге қарсы тұрып, оны жеңіске ұшыратуға жеткілікті күшті болды. 1156-7 жылдары жаза ретінде биік патша Мюрчертах Мак Лохлайн Осрайджге шабуыл жасап, оны басынан аяғына дейін қиратты және ресми түрде Лейнстерге бағындырды.

Нормандық шабуыл кезінде (1165 1194)

Нормандықтардың шабуылының көп бөлігі Осрейдждің шайқас далаларында және жолдарында орын алды. Осрейдж және Ленстер патшалықтары нормандықтар келгенге дейін өзара азаматтық соғыстардың күшеюін көрді. Айта кетейік, бір күні Ленстердің патшасы болып, нормандықтарды Ирландияға шақыруға ниеттенген Диармейд Мак Мурчадха, жас кезінде солтүстік Осрейджде, олардың Мак Гиолла Фадрейг билеушілерін әлсіретуге тырысқан Дайрмаг Уандуахтың Уа Келлаигес аймағында тәрбиеленген. 1150 жылдары жоғары патша Мюрчертак Мак Локлан бөлінген Осрейджге қырып тастай шабуыл жасады, бүкіл патшалықты өртеп, тонады және оны Ленстердің билігіне бағындырды. Осылайша Диармейд Мак Мурчадха Оссориан мұрагерлік дауларына бірнеше рет араласты. Мак Мурчадханың 1167 жылы жер аударылуынан кейін Осрейдж мен Ленстер арасындағы шиеленіс күрт өсті. Бұл жағдай Мак Мурчадханың ұлы және мұрагері Эанна Мак Диарматты Ұлы Осрейдждің патшасы Дончад Мак Гиолла Фадрейгтің соқыр етуіне байланысты болды. Мак Мурчадханың Роберт ФицСтефен басқаратын алғашқы жалдамалы әскерлері Банноудағы Осрейдж шекарасына жақын жерге қонды, Вексфордты басып алды және дереу батысқа бұрылып Осрейджге шабуыл жасады, бағыну белгісі ретінде кепілдерді алды. Кейінірек Реймонд Фицджеральд (ле Грос) басқаратын қосымша әскерлер Уотерфордтағы Осрейдж шекарасына қарсы жаққа қонды және оның тұрғындарымен шайқаста жеңіске жетті. 1169 жылы Пемброктың 2-ші графы Ричард де Клэр (Strongbow) үлкен күшпен Уотерфордтың сыртында қонды, Мак Мурчадханың қызы Аойфқа үйленді және қаланы тонады. Сол жылы үлкен қақтығыс Фрешфорд маңындағы Осрейдж ормандарында болды, онда Мак Мурчадха және оның Норман одақтастары Роберт ФицСтефан, Мейлер ФицГенри, Морис де Прендергаст, Майлз ФицДэвид және Герви де Клэр (Монтморис) қол астында болды. Олар үш күндік шайқаста Ахач Ур өткелінде Домналл Мак Гиолла Фадрейгтің басқаруымен сандық артықшылыққа ие болған күшті жеңді. Содан кейін де Прендергаст фламанд сарбаздарымен бірге Мак Мурчадха лагерінен кетіп, Осрейдждегі король Домналлдың әскерлеріне қосылды. 1170 жылы МакМурчадха қайтыс болды, Стронгбоу Ленстердің де-факто патшасы болды, ол Осрейджді де қамтыды. Үш қалада Стронгбоу мен Мак Гиолла Фадрейк 1170 жылы Одог (Уи Дуах) шартына қол қойды, онда де Прендергаст Осрейдж князін опасыз өлтіруден құтқарып қалды. Осыдан кейін Осрейджге Стронгбоу әскерлері мен Томмондтан келген Уа Бриан күштері шабуыл жасады. 1171 жылы Англия королі Генрих II жақын маңдағы Уотерфорд портына қонды, Ирландияға ағылшын әскери күшінің ең үлкен көлемін жеткізді. Суир өзенінің жағасында Генрих Оңтүстік Ирландияның көптеген патшалары мен басшыларының, соның ішінде Туауэтх Осрейдждің патшасы Домналл Мак Гиолла Фадрейктің мойынсұнуын алды. 1172 жылы Норман авантюрисі Адам де Херефорд Стронгбоудан Осрейдждің солтүстігіндегі Агабоу жерін алды. Генрих Томас Бекеттің өлтірілуі мен 1173-74 жылғы көтерілістің салдарын шешу үшін Ирландиядан шақырылғаннан кейін, Осрейдж қақтығыс алаңы болып қала берді. Реймонд Фицджеральд Оффалиді тонады және Уотерфордтағы теңіз шайқасында жеңіске жету үшін Осрейдж арқылы сапар шекті. Кейін Дублиннен келген күштер Герви де Клэрді Осрейджде жеңді. 1175 жылы Осрейдж князі Реймонд Фицджеральдтың басшылығымен Домналл Мор Уа Бриан күштерімен қоршауда болған Лимерик қаласын босатуға көмектесті. Кейін Уэльс патшасы Джеральд Килкеннидің адамдары мен олардың ханзадасы Меттен келген нормандықтардан жеңілгенін баяндады. Белгілі авантюрист Роберт ле Поер Осрейджде жер алды, бірақ кейін жергілікті тұрғындармен болған шайқаста қаза тапты. 1185 жылы сол кездегі Ирландияның Лорды және болашақ Англия королі ханзада Джон Англиядан Ирландияға саяхаттап, Ирландияның англо-норман отарлауын нығайтты, Осрейдж шекарасына жақын Уотерфордқа қонды. Ол ирландиялық князьдердің адалдығын қамтамасыз етіп, Осрейдж арқылы Дублинге сапар шекті, аймақта бірнеше қамалдар салуға бұйрық берді. Орталық Осрейдждің соңғы тіркелген патшасы 1193 немесе 1194 жылы қайтыс болған Maelseachaill Mac Gilla Patráic болды. Алайда патшалық және билеушілердің үздіксіз кезеңі солтүстікте сақталды, кейіннен он алтыншы ғасырдың ортасына дейін "Жоғарғы Осори" деп аталды.

Жоғарғы Оссори мен Килкенни (11921541)

Ирландияға алғашқы нормандық шабуылдан кейін, атақты және күшті Вильям Маршал 1192 жылы Озрайджге келді және Стронгбоу мен Аойф Мак Мурчаданың қызы Диармит Мак Мурчаданың қызы Изабел де Клэрмен некелесу арқылы жерге иелік құқығын алды. Маршал 1195 жылы аяқталған Килкенни қамалындағы үлкен бекіністі таспен салуды бастады, бұл бекініс Мак-Джолла Фадрайгтарды оңтүстік билік орталықтарынан, Норе өзені маңынан ығыстыруға басты себепкер болды; олардың ежелгі құқықтары жойылды және бүкіл руға қуғын жарияланды. 1103 жылдан бері Уа Каеллахи/Уа Фаелайн және Уа Дубхслайн билігінде Осрайгеден бөлініп шыққан, содан кейін нормандықтардан ағылшын қоныстануын көрген Маг Лача және Уи Фойрчеаллайн (кейіннен Жоғарғы Оссори деп аталды) аудандары, осылайша қуылған Мак-Джолла Фадрайгтар мен олардың оссориялық ізбасарлары үшін қайта қоныстану нысаны болды. Бұл, бұл жерде бұрыннан тұратын рулар, жаңа ағылшын қоныс аударушылар және оңтүстік және орталық Осрайджден граф Маршалдың қуғынынан кейін шығарылған рулар арасында жер үшін соғысқа әкелді, бұл соғыс бір жарым ғасырдан астам уақытқа созылды, содан кейін Мак-Джолла Фадрайгтар аймаққа толық үстемдік орнатты. Осы нашар жазылған қақтығыстың салдарынан Оссоридің сол кездегі епископы Феликс Уа Дуиб Слайн Агхабоедегі епископтық орынды толығымен көшіруге және Килкеннидегі собор құрылысын бастауға мәжбүр болды. Жоғарғы Оссори 16 ғасырдың ортасына дейін тәуелсіз гаэльдік иелік болып қала берді, оның Mac Giolla Phádraig билеушілері барлық Осрайдж патшалығына құқығы бар екендігі жазылған, немесе кейде "Слив гүлдерінің патшасы" деп аталған. Осрайдждің көп бөлігі әртүрлі нормандық авантюристтер арасында бөлісті, әсіресе Вильям Маршалдың үйіне жататындар, олар оның әйелінің мұрагерлік құқығымен иеленген жерлерді басқаруға келді. Маршалдың қол астында келген Сэр Томас ФицАнтони төменгі Оссори және басқа жерлерде (Томастаун, Килкенни графтығы оның құрметіне аталған) кең жерлерге ие болды және ол Тақтың маңызды және табысты әкімшісі болды; 1215 жылдан кем дегенде 1223 жылға дейін барлық Лайнстердің сенашалы болды. Жоғарғы Оссори 1537 жылы Беру және қайтару саясаты бойынша Барнаби Фицпатрик, 1-ші Барон Жоғарғы Оссоридің бағынуымен Генри VIII-нің Ирландия Лордтығына ресми түрде қосылды. Бұл, керісінше, Жоғарғы Оссориде гаэльдік мәдениеттің ұзақ сақталуына әсер етті, өйткені Тақ енді аумаққа қатал қарамады. 1541 жылы Мак-Джолла Фадрейк Жоғарғы Оссори бароны атанды. Кейінірек отбасының басқа мүшелері Жоғарғы Оссори графы және Кастлтаун бароны болып жарияланды, олардың соңғысы Бернард Фицпатрик, 2-ші Кастлтаун бароны 1937 жылы қайтыс болды. Олар патшалықтың соңғы қалдықтарына жабысып, осы оссориялық әулет Батыс Еуропадағы ең көне немесе үздіксіз қоныстанған әулеттердің бірі ретінде танылды. 14 ғасырдың соңында Батлер әулетінің мүшелері оңтүстік Осрайдждің көп бөлігін сатып алды немесе мұра етті, Килкенни қамалын сатып алып, оны Ормонд графтығының (кейіннен Оссори графтығы) бөлігі ретінде әкімшілік орталық ретінде пайдаланды, одан Килкенни графтығы құрылды. Осы кезеңде Килкенни Ирландиядағы ағылшын билігінің Дублиннен кейінгі екінші орталығы болды, Парламент 1293 жылы және 1536 жылға дейін бірнеше рет жиналды. Брюстің Ирландияға басып кіруі кезінде Эдвард Брюс уақытша Осрайдж патшаларының бұрынғы ордасы болған Гоуранды басып алды. 1352 жылы қазіргі Килкенни графтығының біріккен формациясы қалыптасты. 1367 жылы Килкенни заңдары қабылданды, олар ағылшындар мен ирландтардың аралас некелерін және сауда-саттығын тоқтатуға тырысты, бірақ тиімді нәтиже бермеді.

Оссори епархиясымен сәйкес келеді

Оссор епархиясы алғаш рет V ғасырда Сагирдің Киаран әулиесінің миссиясымен құрылды, ал оның шекаралары 1111 жылы Рат Брейсаил синодында бекітілді. Рим-католик Оссорий епархиясы бүгінгі күнге дейін осы патшалықтың шекараларының өте жақын суретін ұсынады. Ерте заманда Озрайдждегі басты шіркеу, әрине, Сеир Киран (Оффли округі) болды, ол Киаран әулиесінің басты шіркеуі еді, бірақ тарих барысында Агхабо (Лаоис округі), Қанек әулиесінің басты шіркеуі, оны басып озды, кейін Килкенниге көшірілді, оның негізін де сол әулие қалады. Ирландия жылнамаларындағы жазбалар Фрешфордтың (Килкенни округі) да маңызды болғандығын көрсетеді, ал археологиялық деректер Килкиран, Киллемери және Килри (барлығы Килкенни округі) және Домнач Мор Ройнни (қазіргі Донахмор, Лаоис округі) де маңызды ерте шіркеу орындары болғандығын көрсетеді. Оссори – Ирландияда екі қасиетті қамқоршысы бар жалғыз аймақ: Сагирдің Киаран және Агхабоның Қанек әулиесі. Корольдіктің және оның халқының тарихы Ирландиядағы ең толық тарихтардың бірі болуының басты себебі – канон Уильям Карриганның "Оссори епархиясының тарихы мен ежелгіліктері" атты төрт томдық еңбегін зерттеу және жинақтауы. Сонымен қатар, Айлбхэ Мак Шамхрайн бастаған Монастикон Гиберникум жобасының деректер базасы Озрайдже епархиясымен байланысты барлық белгілі тарихи монастырь негіздерін тізімдейді.

Атаулар ауыстырылуы

Бұрынғы патшалықтың атауы қазіргі Борис (Оссори) және Дурроу (Оссори) қалаларының аттарында, сондай-ақ қазір жойылған Оссори Ұлыбритания Парламенті сайлау округінде сақталған. Атауы сондай-ақ жыл сайынғы Оссори ауыл шаруашылығы көрмесінің атауында сақталған. Бұл 1898 жылы құрылған, Бернард Фицпатрик, 2-ші барон Кастлтаунның қолдауымен, қазір Лаоис округінің батыс Кульфин аймағында өткізілетін мал, өнім және қолөнер бәйгесі. Белгілі суретші Рональд Оссори Данлоп патшалықтың атын жеке таңба ретінде таңбалады, мүмкін оның анасының бойжеткен аты Фитцпатрик болғандықтан. Британ Корольдік теңіз күштерінің үш кемесі HMS Ossory деп аталды. Оссори (1885–1889) атты таза қанды жарыс аты Вестминстердің 1-ші герцогына тиесілі болды. Килкеннидегі бірнеше ирланд тілінде білім беретін мектептер Osraí атауын пайдаланады, оның ішінде Gaelscoil Osraí және Coláiste Pobail Osraí. Килкенни қаласының негізгі көпірлерінің бірі – Оссори көпірі, астында Еуропадағы ең ұзын ағаш жаяу көпірі салынған.

Қазіргі заманғы әдебиет

Осссори әр түрлі авторлардың тарихи фантастика және тарихи емес романдарында маңызды орын алады. Норман шапқыншылығы кезіндегі корольдіктің саясаты туралы Николас Фурлонгтың "Лейнстердің королі Диармит" (2006) кітабында, сондай-ақ тарихшы және Ирландия жазушылар одағының екі мәрте төрағасы Конор Костик "Стронгбоу: Ирландияның Норман шапқыншылығы" (2013) кітабында жазылған. Осссори Фидельма әпкелердің кейбір құпияларында рөл атқарады, әсіресе Питер Тремейн (Питер Берресфорд Эллистің псевдонимі) жазған "Suffer Little Children" (1995) және "The Seventh Trumpet" (2012) кітаптарында. Ортағасырлық ирланд тарихи көркем әдебиеті жанрында кеңінен жазған автор Морган Лливелин өзінің кітаптарында жиі Оссориді еске алады; әсіресе "Айрландияның арыстаны" (1980), оның жалғасы "Арыстандардың мақтанышы" (1996), "Стронгбоу: Ричард пен Айфтың тарихы" (1996) және "1014: Брайан Бору және Ирландия үшін шайқас" (2014) кітаптарында. Жаннет Маттерннің "Жас қаңғырау" (2014) романындағы ойдан шығарылған кейіпкердің аты – Тавия Озрайге. Озрайге – Брайан О’Салливанның "Лиат Луахра: Жұтылған" туындысындағы басты кейіпкердің бағытталған жері. Бет Бернобичтің тарихи фантастикалық туындысы "Арс Мемориа" королева Айн Ласариона Девероны Озрайдегі сарайындағы сарай қызметкерлерімен бірге бейнелейді.

Музыка және өнер

Ирландияға Норман шапқыншылығы кезінде Оссори патшалығында болған кейбір шайқастар, сондай-ақ Уильям Маршалдың келуі қазіргі Рос тоқымасында сурет түрінде бейнеленген. 2018 жылы Лиз Де Ла Салл өзінің «Рос тоқымасы» (Ros Tapestry Suite) жинағындағы Рос тоқымасының әрбір бөлігіне фортепиано музыкасын жазды, олардың бірін «Оссори патшалығындағы шайқастар» деп атады. Heresy Records ансамблі Anakronos орындаған «Оссоридің қызыл кітабын» (The Red Book of Ossory) шығарды, ол ортағасырлық музыканы джаз және заманауи классикалық музыкамен үйлестіреді. АҚШ-тан шыққан блэк-метал тобы Osraige деген атты қабылдады. Ossory Rd – жаңа дәуір стиліндегі корейлік жобаның әні. «О'Коннелл» альбомынан Джинжи. 2020 жылы Килкеннидегі Cartoon Saloon анимациялық студиясы Оссори қасқырларының ежелгі фольклорына негізделген «Волковкерлер» (Wolfwalkers) фильмін шығарды. Фильмде аңыз Кромвельдің басқыншылығы заманына көшіріледі, онда ағылшын қасқыр аулаушысының қызы Килкеннидің шетінде «Мак Тире» деген фамилиялы жабайы ирланд қызымен дос болады. (Фамилиясы еркек сөзіне ұқсағанмен, ол ирланд тілінде «қасқыр» деген мағынаны білдіреді.)

Ойындар

Өзінің стратегиялық орналасуының арқасында Оссори көбінесе Ирландияның аумақтық карталарын қолданатын қазіргі заманғы ойындарда кездеседі. Оссори патшалығы Paradox Interactive компаниясы жариялаған Crusader Kings және Crusader Kings II компьютерлік стратегиялық ойындарында Ирландия патшалығының бір бөлігі ретінде бейнеленеді. Mount & Blade: Viking Conquest ойынында Осрейдж – ирландтық христиандық фракция, ойынның жиырма бір фракциясының бірі. Осрайдж Total War Saga: Thrones of Britannia ойынында патшалық ретінде пайда болады, онда патшалықтың атына байланысты бұғы тотем ретінде бейнеленген, сонымен қатар патшалықтың басқа да маңызды тарихи жерлері де бар. Анасы Ланд инг Дұнгайл ханшайымы болған тарихи жартылай Оссори билеушісі Фланн Синна, Мид патшасы ретінде ойынның маңызды тұлғасы болып табылады. Тарихи әскери ойын жасаушылар шабуылдаушы Камбро-Нормандар мен Оссори қорғаушылары арасындағы Ахад Ур шайқасын (қазіргі Фрешфорд, Килкенни округі) қайта жаңғыртуға тырысты. Оссори Conquer Club-тың орта ғасырлық Ирландия картасында да патшалық ретінде көрсетілген. Бұған қоса, патшалықтың аты және оның кейбір символдық элементтері рөлдік ойын форумдарындағы ойдан шығарылған мемлекеттерге шабыт берген сияқты.

Жаңалықтар

2014 жылы Килкенни округіне қарасты Мункойн қаласынан бір ер адам Озрайдж патшаларының тікелей ұрпағымын деп мәлімдеп, Килкенни қамалында тұруға талап қойды. 2017 жылдың ақпан айының соңында Килкеннидің жаңа Ортағасырлық Майл мұражайы жұртшылыққа есігін ашты, ол келушілерге патшалықтың тарихын және патша Серболдың Озрайдждің ертедегі биік крест өнеркәсібінің ықпалды демеушісі ретіндегі рөлін көрсететін көрмені ұсынады.