Кіріспе

Жаңалықтарды баспасөзде жариялауды кейінге қалдыру тактикасы

Журналистика мен қоғамдық қатынастарда жаңалықтарға немесе баспасөзге қойылған тыйым – бұл ақпарат көзінің берген ақпаратты немесе жаңалықты белгілі бір күніне дейін немесе белгілі бір шарттар орындалғанға дейін жарияламау туралы сұранысы немесе талабы. Мұндай тыйымдар көбінесе жаңа өнім туралы хабарлама жасайтын компаниялар, медициналық журналдар мен саясатты жариялайтын мемлекеттік лауазым иелері қолданады. БАҚ-қа құпия сақталатын мәліметтер алдын ала беріледі, соның арқасында хабарлар жариялану күнімен және баспасөз уақытына сәйкес дайындалады. Теориялық тұрғыдан алғанда, баспасөз тыйымдары журналистердің «сенсациялық жаңалықты бірінші болып жариялау» үмітімен ақпаратты жылдам жазып, қателіктер жасауға бейімділігін азайту арқылы жаңалықтарды жариялаудағы қателіктерді азайтады. Видео ойындарда, компьютерлік техникада және фильмдердегі шолуға қойылған тыйымдар да осыған ұқсас. Оларда шолушыларға мазмұнға немесе өнімдерге ертерек қол жеткізіледі, бірақ шолу нәтижелерін тыйым алынғанға дейін құпия ұстауға міндетті болады. Бұл өнімнің іске қосылғандағы кемшіліктерін немесе сатудың нашар болуын болдырмауға, сондай-ақ шолушылар тапқан қателерді, ақауларды немесе басқа да сәйкессіздіктерді іске қосу алдында түзетуге мүмкіндік береді. Егер тыйым бұзылып, мерзімінен бұрын ақпарат жарияланса, ақпарат көзі журналистке немесе оның басылымына қосымша ақпарат беруді тоқтату арқылы жазалайды, бұл олардың басқа, ынтымақтас басылымдарға қарағанда ұзақ мерзімді кемсітуіне әкеледі. Тыйымдар көбінесе «әдепкерлік келісім» ретінде алдын ала келісіледі. Алайда, кейде жарнамашылар тыйым салынған баспасөз хабарламаларын басылымдарға алдын ала келісімсіз жібереді, олар тыйым салынған күнді сақтайды деген үмітте. Баспасөз хабарламаларының жоғары жағында жиі кездесетін «Дереу жариялау үшін» деген сөз тіркесі хабарламадағы ақпаратқа тыйым салынбағанын көрсетеді. Жаңалықтар ұйымдары кейде тыйымды бұзып, мерзімі өткенге дейін ақпаратты жариялайды, себебі қателікке (хабар бөлмесіндегі қателіктерге байланысты) немесе бәсекелестерінен озу үшін қасақана жасалған болады. Тыйымды бұзу – сенімнің ауыр бұзушылығы болып саналады және ақпарат көзі бұзушылық жасаған басылымды ұзақ уақытқа дейін алдын ала ақпараттан толықтай алып тастауы мүмкін. Жаңалықтарға тыйым салу – ақпарат көзі берген ақпараттың БАҚ-та қалай ұсынылуына әсер етудің бірнеше жолдарының бірі ғана. Басқаларына «көзқарас бойынша» немесе «атрибуциясыз» ақпарат беру, «жеткізуді» шектеу немесе ұсыну, тіпті тікелей үкіметтік немесе нарықтық араласу кіреді. (Бұл терминдердің толық талқылануы үшін журналистикадағы құпиялылық терминологиясын қараңыз.) Журналистердің осы және басқа да ықпал ету әрекеттеріне қалай жауап беруі журналистік этиканың мәселесі болып табылады. 2017 жылдың 19 шілдесінде тыйымның қасақана бұзылуының мысалы болды. Телевизия жүргізушісі және бұрынғы таблоид редакторы Пирс Морган Бі-Би-Си жаңалықтарына қойылған тыйымды қасақана бұзған кезде басқа журналистерге қарсы шықты. Бұл BBC қызметкерлерінің жылына 150 мың фунттан астам табыс табатыны туралы мәліметтерді жариялаумен байланысты болды. Ол бұл туралы Twitter-дегі парақшасы арқылы хабарлама жасады, хабарламаның жариялану уақытынан шамамен бір сағат бұрын. Ол бұл әрекетін «сенсациялық жаңалық» деп ақтады.

Мысалдар

Халықаралық валюта қорының екі апталық баспасөз брифингісі әдетте Вашингтон уақыты бойынша сағат 10:30-ға дейін, 14:30 GMT (жаһандық қор нарықтарына үйлесімді әсер ету үшін) жарияланудан тыйым салынады. 2003 жылы АҚШ президенті Джордж Буштің Иракқа Алғыс айту күніне жасаған сапарына қатысқан тілшілерге президент елден кеткенге дейін материалдарды жариялауға тыйым салынды. Оларға, қауіпсіздік мақсатында, жаңалықтар тараған жағдайда сапар тоқтатылатыны айтылды. Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі бірнеше журналистік құралға ханзада Гарридің Ауғанстанда қызмет ететіні туралы хабарлады, бірақ ақпаратты оның қызметі аяқталғанға дейін жарияламау шарты қойылды. Бұл ақпарат шамамен екі айдан кейін жарияланды, және шенеуніктер тыйымды тоқтатуға келісті. Принц өзінің және әріптес сарбаздарының қауіпсіздігі үшін майданнан дереу алынып қалды. Канада, Австралия және басқа да елдерде бюджет және өзге де маңызды үкіметтік хабарламалар жарияланғанға дейін тілшілерді "қоршау" деп аталатын жабық орынға қамап қояды, осылайша олар оқиғаларды алдын ала дайындауға мүмкіндік алады. Олар ресми жарияланғаннан кейін ғана (мысалы, Қаржы министрі бюджеттік сөйлесін оқығаннан кейін) материалдарды жіберуге рұқсат алады. Қоршаулар, ең алдымен, үкіметтік хабарламалардың негізінде ішкі сауда жасаудың алдын алуға бағытталған. АҚШ-та Федералды резервтік жүйе мүшелері пайыздық ставканы түзетуге дайындалып жатқанда осындай қоршау жасалатыны белгісіз. 2008 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті Дэвид Родтың (олардың тілшісі) қашқыруы туралы ақпаратты 2009 жылы ол оралғанға дейін жаңалықтарда және «Википедияда» жариялауды тоқтатуға ықпал етті. Бұл мысал, ембаргоның бастамашысы ақпарат көзі емес болғандықтан, өзіндік цензураның көрінісі болуы мүмкін.

Ғылыми журналдардағы мақалалар туралы

Жаңалықтарға тыйым салу әдетте медициналық журналдарда жарияланбақ жаңалықтарға, әсіресе денсаулық сақтау саласындағы ақпаратқа қолданылады. New England Journal of Medicine, Journal of the American Medical Association және The Lancet сияқты барлық ірі медициналық журналдар жарияланымға тыйым салады. JAMA-дағы тыйым салу, бәлкім, 1924 жылдан 1949 жылға дейін журнал редакторы болған Моррис Фишбейннің кезінде енгізілген, және ол журналдың беттік күнінен бір күн бұрынғы сағат 15:00-ге дейін (Орталық уақыт бойынша) күшінде болады. Журналистер журналды жариялануға бір апта қалғанда пошта арқылы алдын ала көшірмелерді алады, егер олар осы уақытқа дейін ақпаратты (баспа, теледидар, радио немесе интернет арқылы) жарияламауға келіссе. Таңдалған мақалалар үшін ғылыми жазушылар баспасөз хабарламаларын және жаңалықтар бейнелерін дайындайды және оларды сол аптада журналистерге жібереді. Мұндай тыйым салудың екі себебі бар. Біріншіден, ол журналистерге толық және дәл материалдар дайындауға мүмкіндік береді, себебі тыйым салу оларға материалдың контекстін зерттеуге уақыт береді, соның нәтижесінде материал жарық көрген кезде қосымша ақпарат жарияланады. Екіншіден, дәрігерлер мен ғалымдар медициналық зерттеулерді жалпы жұртшылықтан бұрын алып, талдау жасау мүмкіндігіне ие болады, бұл оларға журналистер немесе пациенттер пікір білдіруді немесе ден қоюды сұрағанда жақсырақ хабардар болуға көмектеседі. Дегенмен, кейбір адамдар медициналық жаңалықтарға тыйым салу жүйесіне қарсы шығып, оның медициналық журналдардың пайда табу ниетімен қозғалатынын айтады.