Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарновские Горы (немісше: Tarnowitz) – Польшаның оңтүстігіндегі Силезиядағы қала, Катовицеге жақын, Силезия таулы аймағында орналасқан. Мегаполис GZM-нің солтүстігінде орналасқан, шамамен 5 294 000 адам тұратын Үстіңгі Силезия-Моравия метрополиялық аймағының бір бөлігі. Қаланың халқы 61 842 (2021 жылғы мәлімет). Аңыз бойынша, қаланың пайда болуына себепкер болған күміс кені алғаш рет 1490 жылы табылды. Жергілікті шаруа, Рыбка есімді адам Тарновице ауылының жанында егіс жыртылғанда ерекше, ауыр металл тас тапқан. Ол бұл табылған нәрсені жергілікті дін қызметкеріне көрсеткен, және үш онжылдықтан кейін бұл орын аймақтағы ең ірі күміс кенін өндіру орталығына айналды. Қала халқы Ренессанс дәуіріндегі ірі қалалармен теңесті, континенттің түкпір-түкпірінен, тіпті Испаниядан да іздеушілер келіп, кеннің молдығы мен сапасы осының себебі болды. Кеннің тазалығы соншалықты жоғары болған, кейде оны таза металл күміс деп айтқан. Бастапқы дамуы Ян II Жақсыға, Опол және Рациборздың соңғы герцогы, сондай-ақ Польшаның алғашқы Пьяст әулетінен шыққан Георгий, Бранденбург-Ансбах маркграфы (Гогенцоллерн әулетінен) байланысты. Олар 1526 жылы қалаға «Акт Вольности Горниczej» (Тау-кеншілердің бостандық туралы заңы) деп аталатын ерекше жеңілдіктер берді. Бұл революциялық құжат аймақта тау-кенші болуды таңдаған кез келген шаруаға еркіндік берді. Сол жылы жаңа елді мекен ресми түрде қала мәртебесіне ие болды, Тарновские Горы деп аталып, қосымша қалалық құқықтар мен жеңілдіктер алды. Герб және ресми мөр бірнеше онжылдықтан кейін, 1562 жылы бекітілді. 1528 жылы «Ордунек Горный» (Тау-кен өкімдігі) жарияланды, ол тау-кенді одан әрі зерттеуді ынталандырды және тау-кеншілерге жоғары үлес мөлшері ұсынды, бұл өсу мен өркендеудің қарқынды кезеңін бастады. Сауда, өндіріс, қолөнер сияқты көптеген салалар дами бастады, және 1540 жылға дейін ескі қаланың көп бөлігі қалыптасты, оның ішінде қазірге дейін сақталған көптеген кірпіш және тас ғимараттар мен протестант шіркеуі бар. 16 ғасырдың ортасына қарай Тарновские Горы Жоғарғы Силезиядағы ең ірі тау-кен орталығына және Еуропадағы ірі орталықтардың біріне айналды. Ескі қаланың 1 шаршы милі аумағында салынған негізгі туннельдердің (биіктігінен астам кеңістігі бар туннельдер) жалпы ұзындығы асып түседі, бірақ бұл жер асты жүйесінің шағын бөлігін ғана құрайды. Көптеген протестанттар Тарновские Горыда пана тапты, ал Ян II Жақсының қайтысынан кейін (1532) қала Гогенцоллерн әулетінің билігінде болды, олар реформация қозғалысын қолдады. 1529 жылы алғашқы протестант ағаш шіркеуі салынды, екі жылдан кейін оның орнына тас шіркеу тұрғызылды. 1531 жылы Szkola Różnowiercza (Реформация мектебі) құрылды, ал 16 ғасырдың соңында оны атақты ғалым, педагог, ақын және ариандық ілімді таратушы Даниил Франкониус басқарды.
Tarnowskie Góry (German: Tarnowitz; ) is a town in Silesia, southern Poland, located in the Silesian Highlands near Katowice. Located in the north of the Metropolis GZM, a megalopolis, the greater Upper Silesian Moravian metropolitan area populated by about 5,294,000 people. The population of the town is 61,842 (2021). According to legend, the source of silver ore (solely responsible for the town's existence) was first discovered in 1490, when local peasant farmer named Rybka found a strange, heavy, metallic stone while plowing the field near village of Tarnowice. He presented his find to a local priest and within less than three decades this place became the largest silver mining center in the area. Its population rivaled in size some of the major cities of the Renaissance world and prospectors were coming from all corners of the continent, some as far as Spain, all of this fueled by the massive amount and quality of ore, so high that on many occasions it was said to be practically pure, metallic silver. Initial growth can be attributed to Jan II the Good, the last Duke of Opole and Racibórz of the first Polish dynasty of Piast, and George, Margrave of Brandenburg Ansbach (from the House of Hohenzollern), both of whom, in 1526, gave the town special privileges called "Akt Wolności Górniczej" (The Miners’ Freedom Act). This revolutionary document awarded freedom to any peasant who chose to become a miner in the area; the same year new settlement was officially elevated to the town status, christened Tarnowskie Góry and received additional set of town privileges and rights, cote of arms and official seal followed few decades later in 1562. In 1528, "Ordunek Górny" (the Mining Ordinance) strongly promoting farther exploration and offering a high percentage of profits to miners, was proclaimed and sparked a period of an explosive growth and prosperity. Many other associated businesses like trade, manufacturing, crafts etc., were rapidly developing and most of the old town was already in place by 1540, including many of still existing brick and stone buildings and Protestant church. By the mid 16th century Tarnowskie Góry became the largest mining center in Upper Silesia and one of the largest in Europe; the combined length of main tunnels (main tunnels were the passages with clearance of over in height) constructed under the 1sq mile of old town alone, exceed , still, representing only a small fraction of a total underground system. Many Protestants found refuge in Tarnowskie Góry, and after the death of John II the Good (1532) town was ruled by the family of Hohenzollern, supporters of reformation movement. The first Protestant, wooden church was built in 1529 and two years later a stone structure was erected to replace it. In 1531, Szkola Różnowiercza (The Reformation School) was created and at the end of the 16th century was run by Daniel Franconius, famous scholar, educator, poet, and a propagator of Arianism.
Түсіндіру
Тарновские Горидің өркендеуі отыз жылдық соғысқа (1618–1648) кенеттен тоқтатылды, ал 1676–1677 жылдары оның халқы оба эпидемиясынан (екі жылдан кейін Австрия астанасына жеткен) одан әрі азайып кетті. 1683 жылы Польша королі Ян III Собеский Вена шайқасына жол тартқанда қалада демалды (онда ол Польша кавалериясының әйгілі гусар бөлімшесін жеңіске жетеледі, Осман әскерін жеңіп, олардың Еуропаға басып кіруін тоқтатты). Тарновские Гориде поляк ақсүйектері жаңа сайланған Польша патшалары Август II Күшті мен Август III-ті 1697 жылдың шілдесінде және 1734 жылдың қаңтарында Краковқа патшалыққа қатысу үшін бара жатқанда құрметпен қарсы алды. 1740 жылдың 16 желтоқсанында Силезия соғыстарының біріншісі кезінде пруссиялық әскер қалаға кірді; 1742 жылы австриялық үстемдік аяқталды және Тарновские Гори пруссиялық билікке көшті. 1742 жылы австриялық билік аяқталғаннан кейін лютерандық приход құрылды, ал оның алғашқы пасторы Польша діншісі және танымал дұға кітаптарының авторы Самуэль Людвик Засадиус болды. Шамамен 1780 жылы Фридрих Вильгельм фон Реден үкімет бақылауындағы шахта мен күміс және қорғасын қорыту зауытын ашты, оны Пруссия патшасы Фридрих Вильгельм II-нің құрметіне "Фредерик" деп атады. Яһудилерге, бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, жылдар бойы аймаққа кіруге шектеу қойылды немесе толығымен тыйым салынды; бірақ олар аймақтың дамуына үлкен әсер етуге үлкерді. Саломон Исаак, еврей сауда өкілі және кен кәсіпкері, Силезия металлургия және кен өнеркәсібінің дамуына үлкен үлес қосты және, ақырында, Тарновские Горидегі жаңа құрылған пруссиялық Кен басқармасының басшыларының бірі болды.
The prosperity of Tarnowskie Góry was abruptly halted by the Thirty Year War (1618–1648), and in 1676–77 its population was farther decimated by an outbreak of plague (which two years later reached the Austrian capital). In 1683, Polish King John III Sobieski rested in town on his way to the Battle of Vienna (where he led the famous Hussars branch of Polish cavalry to victory in defeating the Ottoman army and stopping the progress of their European invasion). In Tarnowskie Góry, Polish nobility welcomed the newly elected kings Augustus II the Strong and Augustus III of Poland, in July 1697 and January 1734, respectively, when they were heading for their royal coronations to Kraków. December 16, 1740, was marked by the Prussian army entering the town during the first of the Silesian Wars; in 1742, Austrian domination ended and Tarnowskie Góry fell under Prussian rule. In 1742, after the end of Austrian rule, a Lutheran parish was established, whose first pastor was Polish religious writer and author of popular prayer books Samuel Ludwik Zasadius. Around 1780 Friedrich Wilhelm von Reden opened a government controlled mine as well as silver and lead foundry named "Frederyk" after Frederick William II, the king of Prussia. Jews, with a few exceptions, were restricted or altogether banned from the area throughout the years; yet still they managed to have a great impact on the entire region's progress. Salomon Isaac, Jewish trade agent and mining entrepreneur, was one of the greatest contributors to the development of the Sillesian metallurgical and mining industries and, ultimately, become one of the managing officers of the newly formed Prussian Office of Mining in Tarnowskie Góry.
Өнеркәсіптік революция
1788 жылы өнеркәсіптік революцияның басталуымен континенттік Еуропадағы алғашқы бу машинасы (әлемдегі екіншісі) Англиядан әкелініп, жер асты суларын құрғату мақсатында орнатылды. Бұл оңай шаруа емес еді, өйткені ол шақырымдар бойына созылған терең шахталық галерея немесе дренаждық туннель болатын. Бұрынғы Фридерик галереясының 600 метрлік бөлігі – «Қара Адит» деп аталатын туристік маршрут. Оның туннельдері қатты тау жынысынан қазылған, ал Репти маңындағы жүйе шығаруларының бірі Драма өзенінің негізгі саласына айналды. Наполеон соғыстары қалаға зиян келтіргенімен және ауыр салықтар салғанмен, 19 ғасырда қала қайтадан өсу мен гүлденуді бастан өткерді. 1803 жылы әлемдегі алғашқы тау-кен мектептерінің бірі ашылды, ал келесі онжылдықтарда көптеген жаңа зауыттар мен кәсіпорындар құрылды, олардың ішінде: қағаз фабрикасы, темір қорыту зауыты, баспахана, сыра зауыты, сабын зауыты және табиғи газ өндіру орналысы. Осы кезеңде қала алаңы мен екі басты көшелерге тас төселді, газ шамдары орнатылып, қала жарықтандырылды және кәріз жүйесі салынды. «Górnośląska Spółka Bracka» (Жоғарғы Силезия бауырластық кооперативі) Тарновские Горы қаласында құрылды; (бұл революциялық институт кеншілер үшін сақтандыру компаниясы ретінде жұмыс істеді және 17 821 бастапқы мүшесімен бүкіл Жоғарғы Силезия аймағын қамтыды). 1857 жылы Ополе қаласына дейін жететін алғашқы теміржол келді, ал сегіз жылдан кейін Варшава-Вена жолы да салынды. Келесі онжылдықтарда стратегиялық орналасуының арқасында теміржол желілерінің саны тез өсті, ал 19 ғасырдың соңында Тарновские Горы Еуропадағы екінші ірі пойыз құрастыру станциясына айналуға жақын болды. 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде поляктар қала арқылы Ресейлік Польша бөлігіне көп мөлшерде ұнтақ өткізді. 1873 жылы аймақта жаңа округ құрылды, оның орталығы Тарновские Горы болды; жақын арада аурухана мен сот ғимараты ашылды.
In 1788, sparking the onset of the Industrial Revolution the first steam engine in continental Europe (and only the second one in the world) was imported from England and installed with a purpose of draining the underground waters. This was not a small task, miles of a deep adit or drainage tunnel. A 600 metre part of former Fryderyk adit is a tourist route named Black Trout Adit. Its tunnels were cut through a solid bedrock and one of the system outlets, near Repty, became the main contributory of river Drama. Although Napoleonic Wars damaged and put a burden of heavy taxation on it, the town experienced another boom of growth and prosperity in the 19th century. In 1803 one of world's first schools of mining was initiated and, during following few decades, many new factories and businesses opened including: paper mill, iron foundry, printing shop, brewery, soap factory and natural gas production plant. During that period, the town square and two main streets were paved, gas lighting illuminated the town and a sewage system was installed. "Górnośląska Spółka Bracka" (The Upper Silesian Brotherhood Cooperative) was organized with its headquarters in Tarnowskie Góry; (this revolutionary institution functioned as an insurance company for miners and covered the entire Upper Silesian region with 17,821 initial members). In 1857 the first railroad, leading to Opole, reached the town and eight years later Warsaw–Vienna line cut through as well. Throughout the next few decades, because of its strategic location, the number of railroad lines grew rapidly, and by the end of the 19th century Tarnowskie Góry was well on its way to becoming the second largest marshaling yard in Europe. Poles smuggled large amounts of gunpowder through the town to the Russian Partition of Poland during the January Uprising in 1863. In 1873 a new county was formed in the area with Tarnowskie Góry as its capital; a hospital and court building were opened soon after.
Қазіргі заманғы
ХХ ғасырдың басында күміс кенінің қоры таусылып, кен қазу толығымен тоқтады. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1919 және 1921 жылдар аралығында Жоғарғы Силезия аймағында үш ірі немісқа қарсы көтеріліс болды, және көптеген қала тұрғындары осы оқиғаға қатысып, қолдау көрсетті. Үшінші көтеріліс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, Версаль келісімімен бекітілген Силезия плебисциті өтті, онда Жоғарғы Силезия аймағының көпшілігі жаңадан тәуелсіз Польшамен бірігуге дауыс берді; бірақ Тарновские-Гориде қатысушылардың 82% Германияны қолдады, бұл көбінесе «импортталған» дауыстардың нәтижесі болды. 1922 жылы, 300 жылдан астам Австрия және Пруссия үстемдігінен кейін, Тарновские-Гори Польшаға қайтарылды. Соғыс аралық кезеңде Польша армиясының 11-ші жаяу әскер полкі Тарновские-Гориде дислокацияланды. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Германия Польшаға шабуыл жасады және нацистік Германияның оккупациясы басталды. 1939 жылдың 6-8 қыркүйегінде Эйнзацгруппа II қалаға кіріп, поляктарға қарсы түрлі қылмыстар жасады. Польша ұйымдарының, кеңселердің және үйлердің жаппай тінтілуі, дін қызметкерлерінің, мұғалімдердің, зиялылардың және үш немісқа қарсы Силезия көтерілісінің (1919-1921) қатысушыларының жаппай тұтқындалуы орын алды. Синагог өртенді, ал неміс азшылығы басып келген нацистік әскерлерді ынтамен қарсы алды. 1939 жылдың қыркүйегінде немістер қазіргі Ласовице, Стрзибница және Репти-Сляские аудандарында 20-дан астам полякты өлтірді. Құрбандардың арасында шахтерлер, бұрынғы көтерілісшілер және жақын орналасқан Хорзов қаласынан келген мектеп директоры болды. Оккупация кезінде Армия Крайова (Үй армиясы, Польшаның жетекші астыртын қарсылық ұйымы) нацистік күштерге, теміржол көлігіне және жергілікті өнеркәсіпке қарсы саботаж науқанын жүргізді. Немістер қалада Stalag VIII B/344 әскери тұтқын лагерінің екі мәжбүрлі еңбек лагерін ұстады. Силезияның азат етілуі 1945 жылдың басында болды; аймақтың өнеркәсіптік инфрақұрылымын сақтау мақсатында, Қызыл Армия ауыр артиллерия мен әуе шабуылын минималды деңгейде пайдалана отырып, көптеген әскерлермен шабуылға шықты. Куәгерлердің айтуынша, бүкіл операция өте жылдам өтті; есепсіз, иық-иыққа тіресіп, орыс әскерлерінің қалың тобы бірнеше минут ішінде қаладан өтті, содан кейін толық үнсіздік орнады.
In the beginning of the 20th century, the source of the silver ore dried out and the mining stopped completely. After World War I ended, between 1919 and 1921 three massive anti German uprisings took place in entire Upper Silesian region and many of towns residents fought and supported the cause. Soon after the end of the third one, mandated by the Versailles Treaty, the Silesian Plebiscite was held, and an overwhelming majority of the Upper Silesia region voted for integration with newly independent Poland; in Tarnowskie Góry however, 82% of the participants favored Germany in large part due to "imported" votes. In 1922, after over 300 years of Austrian and Prussian domination, Tarnowskie Góry was returned to Poland. In the interwar period the 11th Infantry Regiment of the Polish Army was stationed in Tarnowskie Góry. At the onset of World War II in September 1939, Poland was invaded by Germany and Nazi German occupation began. On September 6–8, 1939, the Einsatzgruppe II entered the town to commit various crimes against Poles. Mass searches of Polish organizations, offices and houses, and mass arrests of priests, teachers, intelligentsia and fighters of three anti German, Silesian Uprisings (1919–1921) took place. The synagogue was burned while German minority enthusiastically welcomed invading Nazi forces. Already in September 1939, the Germans murdered over 20 Poles in the present day districts of Lasowice, Strzybnica and Repty Śląskie. Among the victims were miners, former insurgents and a school principal from nearby Chorzów. During the occupation, the Armia Krajowa (Home Army, the leading Polish underground resistance organization) undertook a sabotage campaign against Nazi forces, railroad transport and local industry. The Germans operated two forced labour subcamps of the Stalag VIII B/344 prisoner of war camp in the town. Liberation of Silesia came in early 1945; in order to save the industrial infrastructure of the region, the Red Army opened an offensive supported by massive numbers of troops with minimal use of heavy artillery and air bombardment. According to witnesses, the entire operation was extremely fast; countless, shoulder to shoulder, crowds of Russian soldiers passed through the town in matter of minutes followed by almost complete still.
Жақында
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі онжылдықтарда Польшаның басқа аймақтарынан (оның ішінде бұрынғы шығыс провинцияларынан) иммигранттардың көптеп келуі байқалды, олар қуылған неміс халқының мүлігін иеленді және жоспарлы экономика дамуының нәтижесі болды. Тарновские Горы ауданында бірнеше ірі зауыттар ашылды: FASER (Совет блогындағы қауіпсіздік құралдары мен шахта лампаларын өндіруші ірі кәсіпорын), FAZOS (автоматтандырылған шахта қабырғаларын нығайтуды қамтамасыз ететін), ZAMET (металлургиялық жабдықтар өндіруші), CHEMET (химиялық жабдықтар өндіруші) және Miasteczko Slaskie қорғасын мен мырыш қорыту зауыты (Еуропадағы осындай екінші ірі нысан). Бұл "молохтардың" барлығы мыңдаған жұмысшыларды жұмыспен қамтып, айналағы ортаға көптеген зиянды заттарды шығарды. Онжылдықтар бойы теміржол саласы ең ірі жергілікті жұмыс берушілердің бірі болып келді, бірақ инфрақұрылымның тозуына байланысты көлемі азайды, ал аймақтың басқа қалалары жүк және жолаушылар пойыздары бойынша теміржол тасымалдаудың үлесін арттыра бастады. 1989 жылы «Темір перде» құлауы Польшаға тәуелсіздікті қайтарды, сонымен қатар қайта құрылымдау мен жекешелендірудің салдарынан 1990 жылдардың ортасынан бастап және 21 ғасырдың бірінші онжылдығында халық санының біртекті азаюына әкелді. Бүгінде Тарновские Горы – өнеркәсіптік, мәдени, білім беру және технологиялық орталық, сондай-ақ туристік мақсатқа да танымал.
The decades following the end of World War II saw an influx of immigrants from other parts of Poland (including its former eastern provinces) to take over property of expelled German inhabitants, and as a result of planned economy developments. Several large factories opened in Tarnowskie Góry's area including: FASER (the largest manufacturer of safety equipment and mining lamps in Soviet bloc), FAZOS (the manufacturer of automated mine wall reinforcements), ZAMET (manufacturer of metallurgical equipment), CHEMET (manufacturer of chemical equipment), and Lead and Zinc Mill Miasteczko Slaskie (the second largest facility of this kind in Europe). All of these "Molochs" employed thousands of workers and emitted countless pollutants into the surrounding environment. For decades the railroad industry remained one of the largest local employers, however, due to an aging infrastructure, it slowly decreased in volume and other cities of the area begun to handle more and more of the rail traffic in terms of both cargo and passenger trains. The fall of Iron Curtain in 1989 brought freedom back to Poland accompanied by the chaos of restructuring and privatization, which led to a small but steady decline of population, beginning in mid 1990s and lasting throughout the first decade of the 21st century. Today, Tarnowskie Góry is an industrial, cultural, educational, and technological center and tourist destination.