Кіріспе

Тарновские Горы (немісше: Tarnowitz) – Польшаның оңтүстігіндегі Силезиядағы қала, Катовицеге жақын, Силезия таулы аймағында орналасқан. Мегаполис GZM-нің солтүстігінде орналасқан, шамамен 5 294 000 адам тұратын Үстіңгі Силезия-Моравия метрополиялық аймағының бір бөлігі. Қаланың халқы 61 842 (2021 жылғы мәлімет). Аңыз бойынша, қаланың пайда болуына себепкер болған күміс кені алғаш рет 1490 жылы табылды. Жергілікті шаруа, Рыбка есімді адам Тарновице ауылының жанында егіс жыртылғанда ерекше, ауыр металл тас тапқан. Ол бұл табылған нәрсені жергілікті дін қызметкеріне көрсеткен, және үш онжылдықтан кейін бұл орын аймақтағы ең ірі күміс кенін өндіру орталығына айналды. Қала халқы Ренессанс дәуіріндегі ірі қалалармен теңесті, континенттің түкпір-түкпірінен, тіпті Испаниядан да іздеушілер келіп, кеннің молдығы мен сапасы осының себебі болды. Кеннің тазалығы соншалықты жоғары болған, кейде оны таза металл күміс деп айтқан. Бастапқы дамуы Ян II Жақсыға, Опол және Рациборздың соңғы герцогы, сондай-ақ Польшаның алғашқы Пьяст әулетінен шыққан Георгий, Бранденбург-Ансбах маркграфы (Гогенцоллерн әулетінен) байланысты. Олар 1526 жылы қалаға «Акт Вольности Горниczej» (Тау-кеншілердің бостандық туралы заңы) деп аталатын ерекше жеңілдіктер берді. Бұл революциялық құжат аймақта тау-кенші болуды таңдаған кез келген шаруаға еркіндік берді. Сол жылы жаңа елді мекен ресми түрде қала мәртебесіне ие болды, Тарновские Горы деп аталып, қосымша қалалық құқықтар мен жеңілдіктер алды. Герб және ресми мөр бірнеше онжылдықтан кейін, 1562 жылы бекітілді. 1528 жылы «Ордунек Горный» (Тау-кен өкімдігі) жарияланды, ол тау-кенді одан әрі зерттеуді ынталандырды және тау-кеншілерге жоғары үлес мөлшері ұсынды, бұл өсу мен өркендеудің қарқынды кезеңін бастады. Сауда, өндіріс, қолөнер сияқты көптеген салалар дами бастады, және 1540 жылға дейін ескі қаланың көп бөлігі қалыптасты, оның ішінде қазірге дейін сақталған көптеген кірпіш және тас ғимараттар мен протестант шіркеуі бар. 16 ғасырдың ортасына қарай Тарновские Горы Жоғарғы Силезиядағы ең ірі тау-кен орталығына және Еуропадағы ірі орталықтардың біріне айналды. Ескі қаланың 1 шаршы милі аумағында салынған негізгі туннельдердің (биіктігінен астам кеңістігі бар туннельдер) жалпы ұзындығы асып түседі, бірақ бұл жер асты жүйесінің шағын бөлігін ғана құрайды. Көптеген протестанттар Тарновские Горыда пана тапты, ал Ян II Жақсының қайтысынан кейін (1532) қала Гогенцоллерн әулетінің билігінде болды, олар реформация қозғалысын қолдады. 1529 жылы алғашқы протестант ағаш шіркеуі салынды, екі жылдан кейін оның орнына тас шіркеу тұрғызылды. 1531 жылы Szkola Różnowiercza (Реформация мектебі) құрылды, ал 16 ғасырдың соңында оны атақты ғалым, педагог, ақын және ариандық ілімді таратушы Даниил Франкониус басқарды.

Түсіндіру

Тарновские Горидің өркендеуі отыз жылдық соғысқа (1618–1648) кенеттен тоқтатылды, ал 1676–1677 жылдары оның халқы оба эпидемиясынан (екі жылдан кейін Австрия астанасына жеткен) одан әрі азайып кетті. 1683 жылы Польша королі Ян III Собеский Вена шайқасына жол тартқанда қалада демалды (онда ол Польша кавалериясының әйгілі гусар бөлімшесін жеңіске жетеледі, Осман әскерін жеңіп, олардың Еуропаға басып кіруін тоқтатты). Тарновские Гориде поляк ақсүйектері жаңа сайланған Польша патшалары Август II Күшті мен Август III-ті 1697 жылдың шілдесінде және 1734 жылдың қаңтарында Краковқа патшалыққа қатысу үшін бара жатқанда құрметпен қарсы алды. 1740 жылдың 16 желтоқсанында Силезия соғыстарының біріншісі кезінде пруссиялық әскер қалаға кірді; 1742 жылы австриялық үстемдік аяқталды және Тарновские Гори пруссиялық билікке көшті. 1742 жылы австриялық билік аяқталғаннан кейін лютерандық приход құрылды, ал оның алғашқы пасторы Польша діншісі және танымал дұға кітаптарының авторы Самуэль Людвик Засадиус болды. Шамамен 1780 жылы Фридрих Вильгельм фон Реден үкімет бақылауындағы шахта мен күміс және қорғасын қорыту зауытын ашты, оны Пруссия патшасы Фридрих Вильгельм II-нің құрметіне "Фредерик" деп атады. Яһудилерге, бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, жылдар бойы аймаққа кіруге шектеу қойылды немесе толығымен тыйым салынды; бірақ олар аймақтың дамуына үлкен әсер етуге үлкерді. Саломон Исаак, еврей сауда өкілі және кен кәсіпкері, Силезия металлургия және кен өнеркәсібінің дамуына үлкен үлес қосты және, ақырында, Тарновские Горидегі жаңа құрылған пруссиялық Кен басқармасының басшыларының бірі болды.

Өнеркәсіптік революция

1788 жылы өнеркәсіптік революцияның басталуымен континенттік Еуропадағы алғашқы бу машинасы (әлемдегі екіншісі) Англиядан әкелініп, жер асты суларын құрғату мақсатында орнатылды. Бұл оңай шаруа емес еді, өйткені ол шақырымдар бойына созылған терең шахталық галерея немесе дренаждық туннель болатын. Бұрынғы Фридерик галереясының 600 метрлік бөлігі – «Қара Адит» деп аталатын туристік маршрут. Оның туннельдері қатты тау жынысынан қазылған, ал Репти маңындағы жүйе шығаруларының бірі Драма өзенінің негізгі саласына айналды. Наполеон соғыстары қалаға зиян келтіргенімен және ауыр салықтар салғанмен, 19 ғасырда қала қайтадан өсу мен гүлденуді бастан өткерді. 1803 жылы әлемдегі алғашқы тау-кен мектептерінің бірі ашылды, ал келесі онжылдықтарда көптеген жаңа зауыттар мен кәсіпорындар құрылды, олардың ішінде: қағаз фабрикасы, темір қорыту зауыты, баспахана, сыра зауыты, сабын зауыты және табиғи газ өндіру орналысы. Осы кезеңде қала алаңы мен екі басты көшелерге тас төселді, газ шамдары орнатылып, қала жарықтандырылды және кәріз жүйесі салынды. «Górnośląska Spółka Bracka» (Жоғарғы Силезия бауырластық кооперативі) Тарновские Горы қаласында құрылды; (бұл революциялық институт кеншілер үшін сақтандыру компаниясы ретінде жұмыс істеді және 17 821 бастапқы мүшесімен бүкіл Жоғарғы Силезия аймағын қамтыды). 1857 жылы Ополе қаласына дейін жететін алғашқы теміржол келді, ал сегіз жылдан кейін Варшава-Вена жолы да салынды. Келесі онжылдықтарда стратегиялық орналасуының арқасында теміржол желілерінің саны тез өсті, ал 19 ғасырдың соңында Тарновские Горы Еуропадағы екінші ірі пойыз құрастыру станциясына айналуға жақын болды. 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде поляктар қала арқылы Ресейлік Польша бөлігіне көп мөлшерде ұнтақ өткізді. 1873 жылы аймақта жаңа округ құрылды, оның орталығы Тарновские Горы болды; жақын арада аурухана мен сот ғимараты ашылды.

Қазіргі заманғы

ХХ ғасырдың басында күміс кенінің қоры таусылып, кен қазу толығымен тоқтады. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1919 және 1921 жылдар аралығында Жоғарғы Силезия аймағында үш ірі немісқа қарсы көтеріліс болды, және көптеген қала тұрғындары осы оқиғаға қатысып, қолдау көрсетті. Үшінші көтеріліс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, Версаль келісімімен бекітілген Силезия плебисциті өтті, онда Жоғарғы Силезия аймағының көпшілігі жаңадан тәуелсіз Польшамен бірігуге дауыс берді; бірақ Тарновские-Гориде қатысушылардың 82% Германияны қолдады, бұл көбінесе «импортталған» дауыстардың нәтижесі болды. 1922 жылы, 300 жылдан астам Австрия және Пруссия үстемдігінен кейін, Тарновские-Гори Польшаға қайтарылды. Соғыс аралық кезеңде Польша армиясының 11-ші жаяу әскер полкі Тарновские-Гориде дислокацияланды. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Германия Польшаға шабуыл жасады және нацистік Германияның оккупациясы басталды. 1939 жылдың 6-8 қыркүйегінде Эйнзацгруппа II қалаға кіріп, поляктарға қарсы түрлі қылмыстар жасады. Польша ұйымдарының, кеңселердің және үйлердің жаппай тінтілуі, дін қызметкерлерінің, мұғалімдердің, зиялылардың және үш немісқа қарсы Силезия көтерілісінің (1919-1921) қатысушыларының жаппай тұтқындалуы орын алды. Синагог өртенді, ал неміс азшылығы басып келген нацистік әскерлерді ынтамен қарсы алды. 1939 жылдың қыркүйегінде немістер қазіргі Ласовице, Стрзибница және Репти-Сляские аудандарында 20-дан астам полякты өлтірді. Құрбандардың арасында шахтерлер, бұрынғы көтерілісшілер және жақын орналасқан Хорзов қаласынан келген мектеп директоры болды. Оккупация кезінде Армия Крайова (Үй армиясы, Польшаның жетекші астыртын қарсылық ұйымы) нацистік күштерге, теміржол көлігіне және жергілікті өнеркәсіпке қарсы саботаж науқанын жүргізді. Немістер қалада Stalag VIII B/344 әскери тұтқын лагерінің екі мәжбүрлі еңбек лагерін ұстады. Силезияның азат етілуі 1945 жылдың басында болды; аймақтың өнеркәсіптік инфрақұрылымын сақтау мақсатында, Қызыл Армия ауыр артиллерия мен әуе шабуылын минималды деңгейде пайдалана отырып, көптеген әскерлермен шабуылға шықты. Куәгерлердің айтуынша, бүкіл операция өте жылдам өтті; есепсіз, иық-иыққа тіресіп, орыс әскерлерінің қалың тобы бірнеше минут ішінде қаладан өтті, содан кейін толық үнсіздік орнады.

Жақында

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі онжылдықтарда Польшаның басқа аймақтарынан (оның ішінде бұрынғы шығыс провинцияларынан) иммигранттардың көптеп келуі байқалды, олар қуылған неміс халқының мүлігін иеленді және жоспарлы экономика дамуының нәтижесі болды. Тарновские Горы ауданында бірнеше ірі зауыттар ашылды: FASER (Совет блогындағы қауіпсіздік құралдары мен шахта лампаларын өндіруші ірі кәсіпорын), FAZOS (автоматтандырылған шахта қабырғаларын нығайтуды қамтамасыз ететін), ZAMET (металлургиялық жабдықтар өндіруші), CHEMET (химиялық жабдықтар өндіруші) және Miasteczko Slaskie қорғасын мен мырыш қорыту зауыты (Еуропадағы осындай екінші ірі нысан). Бұл "молохтардың" барлығы мыңдаған жұмысшыларды жұмыспен қамтып, айналағы ортаға көптеген зиянды заттарды шығарды. Онжылдықтар бойы теміржол саласы ең ірі жергілікті жұмыс берушілердің бірі болып келді, бірақ инфрақұрылымның тозуына байланысты көлемі азайды, ал аймақтың басқа қалалары жүк және жолаушылар пойыздары бойынша теміржол тасымалдаудың үлесін арттыра бастады. 1989 жылы «Темір перде» құлауы Польшаға тәуелсіздікті қайтарды, сонымен қатар қайта құрылымдау мен жекешелендірудің салдарынан 1990 жылдардың ортасынан бастап және 21 ғасырдың бірінші онжылдығында халық санының біртекті азаюына әкелді. Бүгінде Тарновские Горы – өнеркәсіптік, мәдени, білім беру және технологиялық орталық, сондай-ақ туристік мақсатқа да танымал.