Кіріспе

Джан Лоренцо Бернинидің мәрмәр мүсіні Давид – Джан Лоренцо Бернинидің нақты өлшемдегі мәрмәр мүсіні. Бұл мүсін Бернинидің қолдаушысы кардинал Сципионе Боргезе вилласын безендіру үшін жасалған көптеген тапсырыстардың бірі болды және ол әлі күнге дейін Боргезе галереясының бөлігі ретінде сол виллада сақталып тұр. Ол 1623 жылдан 1624 жылға дейін сегіз айдың ішінде аяқталды. Мүсіннің тақырыбы – Голиатты құлатуға дайын тұрған, осы арқылы Голиаттың басын кесуге мүмкіндік алатын тасты лақтырмақ болған библейлік Дәуіт. Осы тақырыптағы бұрынғы туындылармен (әсіресе Микеланджелоның Дәуітімен) салыстырғанда, бұл мүсін қозғалыс пен психологиялық тереңдігі арқасында жаңа белестерге жетті.

Өмірбаян

1618 және 1625 жылдар аралығында Берниниге өзінің демеушісі, кардинал Сципионе Боргезедің вилласы үшін түрлі мүсіндік жұмыстар тапсырылды. 1623 жылы – ол әлі 24 жаста болғанда – Аполлон мен Дафна мүсінін жасап жатқанда, белгісіз себептермен бұл жобаны тоқтатты да, Давид мүсінімен жұмыс істей бастады. Төлемдер туралы жазбаларға сәйкес, Бернини 1623 жылдың ортасында мүсінді бастаған, ал оның замандасы Филиппо Балдинуччи жеті айда аяқтағанын мәлімдейді. Давид – Сципионе Боргезе Берниниге берген соңғы тапсырма болды. Ол аяқталмас бұрын, Бернинидің досы және қорғаушысы Маффео Барберини VIII Урбан болып сайланды.

Мақсаты

Бұл мүсін Ежелгі Келісімдегі Самуил кітабының бірінші кітабынан алынған бір көріністі бейнелейді. Израильдіктер филистиндермен соғысқанда, олардың батыры Ғолиат Израиль армиясын жеке шайқас арқылы дауды шешуге шақырған. Жас шопан Дәуіт бұл шақыруды қабылдап, садақтан тас лақтырып Ғолиатты өлтіруге дайындалып тұр:

Дәуіттің киімі шопанның киіміне тән. Оның аяқтарының астында Израиль патшасы Саулдың шайқасқа арналған қару-жарағы жатыр, ол Дәуітке шайқас үшін берілген. Дәуіт бұған үйренбегендіктен қаруын шешіп тастады, себебі осылай жақсырақ соғыса алады. Оның аяқтарының астында арфасы бар, ол Дәуіттің бейнесі ретінде жиі қолданылады, Забурлардың авторы және дарынды арфашы болған Дәуітке сілтеме жасап.

Әсерлер

Киелі кітаптағы Дәуіт Ренессанс суретшілерінің арасында танымал тақырып болды және оны Донателло (1440 жылдар), Верроккьо (1473–1475 жылдар) және Микеланджело (1501–1504 жылдар) сияқты мүсіншілер бейнеледі. Бернинидің «Давид» мүсіні осы туындылармен байланысты болғанымен, бірнеше маңызды жағынан олардан ерекшеленеді. Біріншіден, мүсін енді жеке тұрған емес, айналасындағы кеңістікпен өзара әрекеттеседі. Гелленистік кезеңдегі Самотракияның қанатты жеңісі сияқты мүсіндерден кейін, Бернинидің мүсіні сияқты, кеңістікпен байланысқан мүсіндер кездеспеген. Бернинидің мүсіні үшін ықтимал үлгі – эллиндік Боргезе гладиаторы. Гладиатордың шабуылға дайындалу қозғалысы, Дәуіттің шырынымен шайқалу әрекетіне ұқсас. Тағы бір айырмашылық – Бернини бейнелеген сәт. Микеланджелоның «Давид» мүсіні Донателло мен Верроккьоның мүсіндерінен айырмашылығы, Дәуітті жеңіске жеткеннен кейін емес, шайқасқа дайындалып жатқан күйде көрсетеді. Ал Бернини Дәуітті тас лақтырып жатқан сәтте бейнеледі. Бұл жаңашылдық болды, себебі антикалық мүсіндерден кейін лақтырып жатқан бейнелер өте сирек кездесетін. Дегенмен, қозғалыс мотиві кескіндемеде де болған, мысалы, Аннибале Карраччидің Циклоп Полифемнің тас лақтырып жатқан фрескасында. Бернини Леонардо да Винчидің осы тақырыптағы жазбаларымен де таныс болуы мүмкін. Да Винчи өзінің «Сурет туралы трактатында» лақтырып жатқан бейнені қалай бейнелеу керектігін нақты қарастырады. Бернини бұл теорияны өзінің «Давид» мүсініне қолданған болуы мүмкін.

Бернинидің «Давид» мүсініне шабыт көзі ретінде Миронның б.з.д. 5 ғасырындағы атақты Дискобол мүсіні де қарастырылуы мүмкін. Алайда, бұл теорияда бір мәселе бар: Дискобол 17 ғасырдың басында тек әдеби дереккөздерден ғана белгілі болды; сақталған көшірмелерінің фрагменттері 1781 жылға дейін дұрыс анықталмады. Квинтилиан мен Лукиан бұл мүсін туралы жазған, бірақ сипаттамалары лақтыру әрекетін емес, кернеуге толы бейнелеуді көрсетеді. Мүсін, Дәуіттің қарсыласы Голиат сияқты, көрінбейтін бірлікке және соғыс ортасындағы көрерменге қатысты. Жауынгер тіпті өмір мен өнер арасындағы шекараны бұзып, аяқтарын тұғырдан асырады. Уақыт және кеңістік туралы қағидалар сынға алынды. Микеланджелоның «Давид» мүсіні сияқты тыныштықтан гөрі, Бернини үздіксіз қозғалыстағы уақыттың бір сәтін бейнелеуді таңдады. Осылайша, Микеланджелоның «Давид» мүсініне сіңген энергия осында босатылып жатыр. Дәуіттің ыңғайсыз, төменгі ернін тістеп, ашумен қарауы, оның құлшынысын көрсетеді. Бұл Бернинидің жұмыс әдістерін, сондай-ақ болашақ папамен тығыз байланысын көрсетеді. Реализмға ұмтылумен қатар, «Давид» мүсіні әскери тұлғаны бейнелеу туралы қазіргі заманғы талаптарды да сақтайды. Альбрехт Дюрер бұрын айтқандай, vir bellicosus – «жауынгерлік адам» – бас пен дене арақатынасы 1:10 болатын пропорциялармен жақсы бейнеленген. Сонымен қатар, жауынгердің беті леонина, яғни арыстанға ұқсас, маңдайы кері тартылған, қаштары ірі және мұрны иілген (кейін Дәуіт «Яһуда арыстаны» атанды).