Кіріспе

Даниялық мүсінші (1770–1844) Альберт Бертель Торвальдсен (; кейде Торвальдсен деп жазылады; 19 қараша 1770 – 24 наурыз 1844) – халықаралық даңққа ие болған даниялық мүсінші және медальер, өмірінің көп бөлігін (1797–1838) Италияда өткізді. Торвальдсен Копенгагенде жұмысшы топтың даниялық/исландиялық отбасында дүниеге келді және он бір жасында Дания Корольдік өнер академиясына қабылданды. Әкесімен, ағаш кесушімен бірге жартылай жұмыс істей отырып, Торвальдсен академияда көптеген наградалар мен медальдар жеңіп алды. Римге сапар шегіп, білімін жалғастыру үшін оған стипендия берілді. Римде Торвальдсен мүсінші ретінде танымал атанды. Қалада үлкен шеберхана ашып, ол қаһармандық неоклассицизм стилінде жұмыс істеді. Оның демеушілері бүкіл Еуропаға таралған. 1838 жылы Данияға оралғаннан кейін Торвальдсенді ұлттық батыр ретінде қарсы алды. Оның туындыларын сақтау үшін Кристиансборг сарайының жанында Торвальдсен мұражайы салынды. Торвальдсен мұражай ауласына жерленген. Заманында ол ұлы мүсінші Антонио Канованың ізбасары саналды. Оның ең танымал монументтерінің қатарында Варшавадағы Николай Коперник және Йозеф Понятовскийдің мүсіндері, Мюнхендегі Максимилиан I мүсіні, сондай-ақ Папа Пий VII-нің қабір монументі бар – бұл Киелі Петір базиликасындағы католик емес суретшінің жалғыз туындысы.

Ерте өмір және білім

Торвальдсен 1770 жылы Копенгагенде (кейбір деректер бойынша 1768 жылы) Данияға қоныс аударған исландиялық Готскальк Торвальдссонның ұлы болып дүниеге келді. Әкесі кемежайда ағаш кесуші болған, ол үлкен кемелерге сәндік ою-өрнектер жасаған және ұлы Бертельдің мүсінші ретінде дамуына және мансап таңдауына ерте әсер еткен. Торвальдсеннің анасы Карен Дагнес (оның тегі кейде Грёнлунд деп хабарланады), Ютландиялық шаруа қызы. Оның туылғандығы туралы куәлік пен крещение рәсімінен өткені туралы жазбалар ешқашан табылған емес, ал қазіргі уақыттағы жалғыз жазба 1787 жылы оның расталуы туралы. Торвальдсен Америкада дүниеге келген тұңғыш еуропалық Снорри Торфинссонның ұрпағы екенін мәлімдеген. Торвальдсеннің балалық шағы Копенгагенде қарапайым болды. Оның әкесі ішуге әуес болғандықтан, мансабын баяулатқан. Торвальдсеннің мектепте оқығаны туралы ештеңе белгісіз, ол үйде оқыған болуы мүмкін. Ол ешқашан жақсы жазушы бола алмады, сондай-ақ көркем мәдениет туралы білімді ешқашан игермеді, ол суретшіден күтіледі. 1781 жылы кейбір достарының көмегімен он бір жасар Торвальдсенді Копенгагендегі Корольдік Дания өнер академиясына (Det Kongelige Danske Kunstakademi) алдымен суретші, ал 1786 жылдан бастап модельдеу мектебінде қабылдады. Түнде ол әкесіне ағашқа ойық жасап көмектесетін. Оның профессорларының арасында Николай Абильдгаард және Йоханнес Видевельт болды, олардың екеуі де оның кейінгі неоклассицистік стиліне әсер еткен. Академияда ол өзінің шығармалары үшін жоғары бағаланды. 1793 жылы ол Санкт-Петердің мүгедек қайыршыны сауықтырған бейнесі үшін күміс пен алтыннан бірнеше жүлдеге ие болды. Нәтижесінде оған Римде оқуын аяқтау үшін Патшалық стипендия берілді. Копенгагеннен 30 тамызда фрегат «Тетис» кемесіне отырып, ол 1797 жылдың қаңтарында Палермоға келіп, Неапольге сапар шекті, онда ол бір ай бойы оқыды, содан кейін 8 наурызда Римге кірді. Оның туған күні ешқашан жазылмағандықтан, ол бұл күнді өмірінің қалған уақытында өзінің «Римдік туған күні» ретінде атап өтті.

Мансап

Римде ол Виа Систинадағы Каса Бутиде Испания сатысының алдында тұрып, Палаццо Барберинидің шарап қоймаларында жұмыс істеді. Ол Римде тұратын даниялық археолог және нумизмат Георг Зоеганың қамқорлығына ие болды. Зоега жас Торвальдсеннің ежелгі өнерге деген құрметін арттыруға мүдделі болды. Зоеганың үйінде жиі қонақ болған ол Анна Мария фон Ухденмен танысты. Ол Зоеганың үйінде қызметші болып жұмыс істеген және неміс археологына үйленген. Ол Торвальдсеннің сүйіктісі болып, 1803 жылы күйеуінен ажырасып кетті. 1813 жылы ол қызын дүниеге келтіріп, Элиза Торвальдсен деп атады. Торвальдсен классикалық тақырыптарды бейнелеуде шебер болған тағы бір даниялық Асмус Якоб Карстенстенмен де оқыды, ол оған шабыт көзі болды. Торвальдсеннің алғашқы жетістігі Ясон мүсінінің моделі болды; 1801 жылы аяқталған бұл туындыны қаладағы ең танымал мүсінші Антонио Канова жоғары бағалады. Бірақ жұмыс сатылымда жай жүріп, стипендиясы біткен соң, ол Данияға оралуды жоспарлады. 1803 жылы Римді тастап кетпек болғанда, ол бай ағылшын өнер меценаты Томас Хоуптан мәрмәрдан Ясон мүсінін жасау туралы тапсырыс алды. Сол кезден бастап Торвальдсеннің табысы нығайып, ол он алты жыл бойы Италиядан шықпады. Мәрмәрден жасалған Ясон 25 жылдан кейін ғана аяқталды, себебі Торвальдсеннің жұмысы көп болды. 1803 жылы ол Ахилл мен Бризеида мүсінін жасауға кірісті. 1804 жылы ол Хеликон тауындағы Музалар биін, Купидон мен Психеяның топтық мүсінін және Аполлон, Бакх және Ганимед сияқты маңызды ерте туындыларын аяқтады. 1805 жылы ол шеберханасын кеңейтіп, бірнеше көмекшілерді жұмысқа алды. Бұл көмекшілер мәрмәрді кесудің көп бөлігін орындады, ал шебер эскиздер жасаумен және соңғы жұмыстармен айналысты. 1808 жылы Баварияның Людвиг I-і тапсырыс берген және 1832 жылы аяқталған Адонис мүсіні Торвальдсеннің өзінің қолымен жасаған мәрмәр туындыларының санатындағы сирек жұмыстардың бірі және бұл мүсін ежелгі грек идеалдарына ең жақын туындылардың бірі болып табылады. 1818 жылдың көктемінде Торвальдсен ауырып қалды, ал емделу кезеңінде шотланд ақыны Фрэнсис Маккензи күтімге алды. Торвальдсен оған 1819 жылдың 29 наурызында үйлену ұсынысын жасады, бірақ бір айдан кейін келісім бұзылды. Торвальдсен Фанни Касперске ғашық болған. Маккензи мен Анна Мария фон Ухден, оның қызы Элиза София Карлотта фон Ухденнің анасы Торвальдсеннің арасында қалғандықтан, ол Мисс Касперсті әйеліне айналдыруға ешқашан қол жеткізе алмады. 1819 жылы ол туған жері Данияға сапар шекті. Мұнда оған 1817-1829 жылдар аралығында Vor Frue Kirke (1922 жылдан бастап Копенгаген соборы деп аталатын) қайта құру үшін Мәсіх пен Он екі елшінің мүсіндерінен тұратын алып серия жасау туралы тапсырыс берілді, себебі бұл шіркеу 1807 жылы Копенгагенге жасалған британдық шабуылда қираған еді. Бұл мүсіндер Римге оралғаннан кейін жасалды және 1838 жылға дейін аяқталмады, ол кезде Торвальдсен өзінің туындыларымен Данияға оралды және батыр ретінде қарсы алынды.

Өлім

1843 жылдың соңында денсаулығына байланысты жұмыс істеуіне тыйым салынды, бірақ ол 1844 жылдың қаңтарында қайта жұмысқа кірісті. 24 наурыздағы соңғы туындысы – қара тақтаға құрамен жасалған геннің мүсінінің эскизі болды. Кешкісін ол достары Адам Оеленшлягер мен Х.С. Андерсенмен бірге кешкі ас ішті. Аяқталған мұражай туралы айта келіп: "Енді уақытым келгенде өле аламын, себебі Биндесбøлл менің қабірімді бітіріпті" деді. Ас ішкеннен кейін ол Копенгаген Корольдік театрына барды, сол жерде жүрек талмасынан кенеттен қайтыс болды. Ол мүлкінің көп бөлігін Копенгагендегі мұражайды салуға және жабдықтауға арнады, сондай-ақ оны өзінің барлық өнер туындыларымен және барлық мүсіндерінің модельдерімен толтыруды тапсырды – бұл өте кең жинақ, оны барынша тиімді көрсетуге болатын еді. Торвальдсен осы мұражайдың ауласына, өзінің тілегі бойынша, гүлдердің арасына жерленген.

Шығармалары

Торвальдсен – мүсін өнеріндегі неоклассикалық дәуірдің көрнекті өкілі. Оның туындылары көбінесе Антонио Канованың жұмыстарымен салыстырылып, 1822 жылы Канованың қайтысынан кейін ол бұл саладағы ең басты суретшіге айналды. Оның кейіпкерлерінің поздары мен мінез-қалпы Канованікіне қарағанда әлдеқайда қатаң және ресми. Торвальдсен итальян суретшісінен гөрі классикалық грек өнерінің стилін жақсырақ бейнеледі, ол классикалық өнер үлгілерін ғана еліктеу арқылы ғана шынымен ұлы суретші болуға болатынына сенді. Оның туындыларының сюжеттері (рельефтер, мүсіндер және бюстер) көбінесе грек мифологиясынан, сондай-ақ классикалық өнер мен әдебиеттен алынған. Ол Папа Пий VII мүсіні сияқты маңызды тұлғалардың портреттерін жасады. Торвальдсеннің Папа Пий VII мүсіні Ватиканның Клементина капелласында орналасқан, ол үшін ол комиссия алған жалғыз итальян емес суретші болды. Ол католик емес, протестант болғандықтан, шіркеу оған өзінің туындысына қол қоюға рұқсат бермеді. Осыдан Торвальдсеннің Папаның иығына өзінің бейнесін қашап салғаны туралы әңгіме пайда болды, бірақ Торвальдсеннің портреті мен мүсінін салыстырғанда, бұл кейбір ұсақ ұқсастықтарға негізделген қиял тудырған әңгіме екені көрінеді. Оның туындыларын Еуропаның көптеген елдерінде, әсіресе Копенгагендегі Торвальдсен мұражайында көруге болады, онда оның қабірі ішкі аулада орналасқан. Торвальдсеннің Арыстан монументі (1819) Швейцарияның Люцерн қаласында орналасқан. Бұл монумент француз революциясы кезінде Тюильри сарайын қорғау кезінде қаза болған 600-дан астам швейцариялық гвардияшылардың құрбандығын еске алады. Монументте француз монархиясының сынған нышандарының үстінде жатқан өлмеге жатқан арыстан бейнеленген. Торвальдсен тарихи тұлғалардың әсерлі және керемет мүсіндерін жасады, оның ішінде Польшаның Варшава қаласындағы екі мүсіні бар: қазір Президенттік сарайдың алдында тұрған князь Юзеф Понятовскийдің атқа отырған мүсіні; және Польша Ғылым академиясының алдында отырған Николай Коперник – екеуі де Варшаваның Краковское-Пшедмиестесінде орналасқан. Коперник мүсінінің көшірмесі қоладан құйылып, 1973 жылы Чикагоның көл жағасындағы Музей кампусындағы Солидарность драйвында орнатылды. Германияның Майнц қаласында Торвальдсеннің Иоганн Гутенберг мүсіні (Гутенберг Дэнкмал) орналасқан.

Мұражайлар мен коллекциялар

Торвальдсен мұражайы – Бертель Торвальдсеннің туындылары көрсетілген Копенгаген, Даниядағы мұражай. Мұражай Копенгагеннің орталығындағы Slotsholmen кішкентай аралында, Christiansborg сарайының жанында орналасқан. Майкл Готлиб Биндесболл жобалаған бұл ғимарат 1837 жылы халықтан жиналған қаражат есебінен салынған. Мұражайда суретшінің мәрмәр мен гипстен жасалған туындылары, соның ішінде қола мен мәрмәрдан құйылған мүсіндер мен рельефтер жасау үшін қолданылған гипстен жасалған түпнұсқа модельдер, әрі әлемнің түрлі мұражайларында, шіркеулерде және басқа да жерлерде қойылған осы туындылардың көшірмелері бар. Мұражайда Бертель Торвальдсеннің жеке картиналар, грек және рим мүсіндері, суреттер мен гравюралардан тұратын жинағы, сондай-ақ оның жұмысында және күнделікті өмірінде пайдаланған жеке заттары да көрсетілген. Еуропадан тыс жерлерде Торвальдсен бұрынғыдан аз танымал. Дегенмен, 1896 жылы американдық оқулық авторы оның тірілген Исаның мүсінін, әдетте Торвальдсеннің «Христос» (Vor Frue Kirke үшін жасалған) деп аталатынын «әлемдегі ең тамаша Иса мүсіні» деп жазған. «Христос» мүсінінің қосымша көшірмелерінің ішінде Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Джонс Хопкинс ауруханасының әйгілі күмбезінде орналасқан толық көлемдегі көшірмесі және Техас штатының Хантсвилл қаласындағы Оукуд бейіштегі Бен Х. Пауэлл III отбасының жер учаскесіндегі бронзадан жасалған толық көлемдегі көшірмесі бар. Торвальдсеннің «Христос» мүсінін Швеция протестант шіркеуінің жамааты Вестероста Легодан қайта жасап, 2009 жылғы Пасха күні ашты. Торвальдсеннің басты шеберлігі – сызықтар мен қозғалыстардың ырғағын сезіну қабілеті. Оның дерлік барлық мүсіндерін кез келген бұрыштан қарағанда олардың әсері төмендемейді. Сонымен қатар, ол монументальді өлшемде жұмыс істей білді. Торвальдсеннің классицизмі қатаң болды, бірақ оның замандастары оның өнерін идеал деп санады, алайда кейін өнер жаңа бағыттарға бет бұрды. Торвальдсеннің «Өзінің портретінің» қоладан жасалған көшірмесі Нью-Йорктегі Централь Паркте, Шығыс 97-ші көшенің кіреберісіне жақын тұр.