Кіріспе

Флоренциялық мүсінші және алтын шебері,
Берлиоз операсы

Бенвенуто Челлини (3 қараша 1500 – 13 ақпан 1571) – итальяндық алтын шебері, мүсінші және автор. Оның ең белгілі сақталған туындыларына Cellini тұздығы, Персей мүсіні (Медузаның басымен) және "XVI ғасырдың ең маңызды құжаттарының бірі" деп сипатталған өмірбаяны жатады.

Жастық шақ

Бенвенуто Челлини қазіргі Италияның Флоренция қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Джованни Челлини мен Мария Лисабетта Граначчи болды. Олар тұңғыш баласын дүниеге әкелгенге дейін 18 жыл бірге өмір сүрді. Бенвенуто отбасының екінші баласы еді. Музыкант және музыкалық аспаптар жасаушының ұлы болғандықтан, Челлиниді музыкаға баулуға тырысты, бірақ он бес жасында әкесі оны Марконе лақап атымен белгілі алтын шебер Антонио ди Сандроға шәкірттікке беруге келісті. 16 жасында Бенвенуто Флоренцияда жасөспірім достарымен төбелес салғандықтан көзге түсті. Ол алты айға жер аударылып, Сиена қаласында Фракасторо есімді алтын шебердің жұмысына орналасты (Вероналық ғалыммен ешқандай қатысы болмады). Сиенадан кейін Болоньяға көшіп, онда корнат пен флейтада шеберлікке жетіп, алтын шебер ретінде дамыды. Пизаға сапар шегіп, Флоренцияда екі рет тұрғаннан кейін (мүсінші Торригиано оны осы қалада келіп көрді), он тоғыз жасында Римге көшіп барды.

Римдегі жұмыс

Римдегі алғашқы жұмыстары күміс сандық, күміс шамдықтар және Саламанка епископына арналған ваза болды, бұл оған Папа Климент VII-нің мақұлдауын әкелді. Римдегі тағы бір белгілі туынды – Гонфалоньер Габбриелло Чезарино үшін жасалған "Леда және аққу" алтын медальоны, қазір Флоренциядағы Museo Nazionale del Bargello-да сақталады. Ол қайтадан корнет тартып, Папаның сарай музыканттарының бірі болып тағайындалды. Киелі Рим императоры Карл V-нің қолбасшылығымен, Бурбон герцогы және Францияның констеблі Карл III басқарған әскерлердің Римге жасаған шабуылында Челлинидің батылдығы понтификке зор қызмет етті. Челлинидің өзінің айтуынша, ол Оранж князі Филиберт де Шалонды жаралаған (сондай-ақ, Карл III-ті өлтірген, нәтижесінде Рим тонауға ұшыраған). Оның батылдығы флоренциялық билеушілермен келісуге мүмкіндік берді, ол көп ұзамай туған қаласы Флоренцияға оралды. Мұнда ол медальдар жасауға берілді, олардың ең танымалдары – алтынмен қалыптастырылған "Геркулес және Немей арыстаны" және "Сфераны ұстаған Атлас", соңғысы Франция королі Франциск I-нің меншігіне өтті. Флоренциядан ол Мантуя герцогының сарайына, содан кейін Флоренцияға оралды. Римге қайтқаннан кейін ол әшекей жасаумен және жеке медальдар мен Папа монетасы үшін қалыптар жасаумен айналысты. 1529 жылы оның інісі Чекино Рим қарауылының сержантын өлтірді, ал өзі аркебузиерден жарақат алып, кейін жарақатынан қайтыс болды. Одан кейін Бенвенуто інісінің өлтірушісін өлтірді – қанды кек алу, бірақ Челлини інісінің өлтірушісі өзін-өзі қорғау үшін әрекет еткенін мойындайды, сондықтан бұл әділдік емес. Челлини нотариус Сер Бенедеттомен болған жанжалдан қашу үшін Неапольге қашып кетті, оны ол жаралаған еді. Бірнеше кардиналдың ықпалымен Челлини кешірім алды. 1534 жылдың қыркүйегінде Папа Климент VII қайтыс болғаннан кейін үш күн өткен соң, ол жаңа Папа Павел III-нің құрметіне ие болды. Төртінші құрбан – Миландық алтын шебер Помпео.

Феррара мен Франция

Пьер Луиджи Фарнезенің қастандықтары Целлинидің Римнен Флоренция мен Венецияға қашуына себеп болды, онда ол бұрынғыдан да зор құрметпен қайта орналасты. 37 жасында француз сарайына сапардан оралған соң, ол соғыс кезінде Папаның тажының құнды тастарын жымқырды деген күдікпен (көрінеу жалған) түрмеге қамалды. Ол Сант-Анжело бекінісінде қамалды, қашып кетті, қайта ұсталды және оған қатал қарау жасалды; ол күн сайын дарға асылуға дайын тұрды. 1539 жылы түрмеде отырғанда Целлиниге алмаз ұнтағын ішкізіп өлтіруге талпыныс жасалды; бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, себебі алмаз емес, басқа бір тас қолданылды. Пьер Луиджидің әйелінің, әсіресе Феррара кардиналы д’Эсте араласуының арқасында Целлини ақырында босатылды, ал оған деген алғысын білдіре отырып, д’Эстеге тамаша кубок сыйлады. Содан кейін Целлини Франциск I сарайында Фонтенбло мен Парижде жұмыс істеді. Целлини кейбір әйел модельдерін сүйіктісі ретінде алғаны белгілі, Францияда тұрғанда 1544 жылы олардың бірінен заңсыз қызы дүниеге келді, оған Костанца есім қойды. Целлини герцогиня д’Этампесті өзіне қарсы деп есептеді және патшаның жақындарымен келісуден бас тартты. Римдегідей жауларын қылышпен үндете алмайтын болды.

Флоренцияға қайтып оралу және өлім

Францияда бірнеше жыл жемісті жұмыс істегеннен кейін, бірақ дерлік үнемі кәсіби қақтығыстар мен зорлық-зомбылыққа ұшырағаннан соң, Челлини Флоренцияға оралды. Ол онда қайтадан алтын шеберлігімен айналысты және герцог Козимо I де Медичи оны жылы қарсы алды – ол оны сарай мүсіншісі лауазымына көтерді және Виа дель Росариодағы әсем үй берді (онда Челлини құю цехын салды), жылдық жалақысы екі жүз скуди болды. Сонымен қатар, Козимо оған қоладан екі маңызды мүсін жасауды тапсырды: өзінің бюсті және Медузаның басы бар Персей (бұл мүсін қала орталығындағы Ланци лоджиясына орналастырылуы керек еді). 1548 жылы Маргарита есімді әйел Челлиниді ұлы Винченцомен содомия жасағаны үшін айыптады, ол уақытша Венецияға қашып, пана іздеді. Бұл Челлини үшін содомия айыбы бойынша алғашқы да, соңғы да емес (өмірінде бір рет әйелмен және кем дегенде үш рет ер адамдармен), оның гомосексуалды немесе бисексуалды бейімділіктерін көрсетеді. Мысалы, жас кезінде, 1523 жылы, ол Доменико ди Сер Джулиано да Рипа есімді тағы бір жігітпен қарым-қатынасы үшін 12 стая ұн төлеуге сотталды. Ал Парижде бұрынғы модель және сүйіктісі оған "италиялық үлгіде" (яғни содомия) оны пайдаланды деген айып тақты. 1556 жылдың 26 ақпанында Челлинидің шәкірті Фернандо ди Джованни ди Монтепульчано ұстазын "бес жыл бойы төсегінде әйел ретінде ұстап, оны көп рет содомияға ұшыратты" деп айыптады. Бұл жолы жаза 50 алтын скуди айыппұл және төрт жыл түрме жазасы болды, бірақ Медичилердің араласуы арқасында төрт жылға үй қамауына алмастырылды. Ұзақ уақыт діни қызметкер болуға тырысқаннан кейін, 1562 жылы ол Пьера Париги есімді қызметші әйелге үйленді, одан бес бала дүниеге келді, олардың тек бір ұлы мен екі қызы ғана сақталды. Ол сондай-ақ 1563 жылдың 13 қаңтарында герцог Козимо I де Медичи құрған Флоренцияның беделді Accademia delle Arti del Disegno академиясының мүшесі (Accademico) болып тағайындалды, бұл шешім архитектор Джорджио Вазаридің ықпалымен қабылданды. Ол 1571 жылдың 13 ақпанында Флоренцияда қайтыс болды және Сантиссима Аннунциата шіркеуінде зор салтанаттылықпен жерленді.

Мүсіндер

Алтын мен күміс бұйымдардан басқа, Челлини ірі көлемде мүсіндер жасады. Оның француз кезеңіндегі маңызды жобаларының бірі – Фонтенбло сарайының Алтын қақпасы. Бұл аяқталмаған туындының қолалық тимпаны, Фонтенбло нимфасын бейнелейтін (Париж, Лувр), бүгінге дейін сақталған. Ал туындының толық келбетін мұрағаттар, дайындық сызбалары және кішірейтілген қоймалар арқылы білуге болады. 1545 жылы Франциядан туған Флоренциясына оралғаннан кейін Бенвенуто Тоскананың ұлы герцогы I Козимо Медичидің қоладан жасалған бюстін құйды. Бұл мүсінде Челлини герцогтың қару-жарағына үш антропоморфты бас бейнеледі. Біріншісі – Козимоның оң иығында орналасқан «гротеск». Сәндік бас сатыр, арыстан және адамның белгілерінен құралған. Алғашқысынан әлдеқайда кішкентай, бірақ бір-біріне ұқсас екі бас бюстің алдыңғы бөлігіндегі мойын сүйектерінің астында табылады. Оның ең танымал мүсіні – Медузаның басы бар Персейдің қоладан жасалған тобы, бұл жұмыс (бұрын герцог I Козимо де Медичи ұсынған) қазір Флоренциядағы Лоджия деи Ланциде орналасқан. Бұл – Микеланджелоның Давиді мен Донателлоның Юдит және Холофернесінен басып өтуге жасаған тытыруы. Бұл жұмысты құю Челлиниге көп қиындықтар мен алаңдаушылықтар келтірді, бірақ аяқталғаннан кейін шедевр деп мойындалды. Пьедесталдың табанындағы түпнұсқа рельеф – Персей мен Андромеда – Барджеллода сақталады, ал оның орнына қойма орнатылған. 1996 жылға қарай, ғасырлар бойы қоршаған ортаның ластануына ұшыраған мүсіннің бетінде сызықтар мен жолақтар пайда болды. 1996 жылдың желтоқсан айында мүсін Лоджиядан алып, тазалау және қалпына келтіру үшін Уффициге жеткізілді. Бұл үдеріс баяу болды, ал қалпына келтірілген мүсін 2000 жылдың маусым айына дейін өз орнына қайтарылмады.

Декоративтік өнер және портрет

Оның көптеген туындылары жойылған, оның ішінде Фонтенблодағы фонтанға арналған Марстың алып мүсіні мен есіктің қоладан жасалған әшекейлері, Папалық және Флоренция мемлекеттеріне арналған монеталар, толық өлшемдегі күміс Юпитер және Биндо Алтовитидің қоладан жасалған бюсті бар. Декоративтік өнер туындылары әсемдікке толы. Персейдің қола мүсіні мен бұрын айтылған медальондардан басқа, бүгінде сақталған өнер туындыларының арасында – 1530 жылғы Климент VII медалі, ол христиан князьдері арасындағы бейбітшілікті бейнелейді, медальдің артында папаның бюсі және Жанұс ғибадатханасының алдында қару үйіндісін өртеуші Бейбітшілік бейнесі салынған, суретшінің қолымен қол қойылған; Франциск патшаның портреттік медалі; Кардинал Пьетро Бембоның медалі; және Франция королі Франциск I үшін Венада жасалған алтын, эмаль және азудан жасалған тұздық (Салиера деп аталады). Бұл 26 см биіктігі бар күрделі мүсін, құны 58 000 000 шиллингке бағаланған, Франциск I-нің тапсырысымен жасалған. Оның басты кейіпкерлері – аяқтары бір-біріне торысқан, бір-біріне қарама-қарсы отырған, жалаңаш теңіз құдайы мен әйел, олар планета Жерді символдық түрде бейнелейді. Салиера 2003 жылдың 11 мамырында Kunsthistorisches мұражайынан ұрылармен ұрланған, олар музейге кіру үшін мұражайдың қаңқасына көтеріліп, терезелерді сындырған. Ұры дабыл сигнализациясын қосыпты, бірақ ол қателік ретінде қабылданды, ал ұрлық таңғы сағат 8:20-ге дейін анықталмады. 2006 жылдың 21 қаңтарында Салиера Австрия полициясымен табылған және кейіннен Kunsthistorisches мұражайына қайтарылды, онда ол қазір Kunstkammer экспозициясында қайта көрсетілуде. Челлинидің мансабының соңғы кезеңіндегі маңызды туындыларының бірі – мармардан қашалған толық өлшемдегі жалаңаш айқыш. Бастапқыда оны өзінің қабірінің үстіне қою жоспарланған, бірақ бұл айқыш Медичи отбасына сатылды, олар оны Испанияға сыйлады. Бүгінде айқыш Мадридке жақын Эскориал монастырында орналасқан, онда ол көбінесе өзгертілген түрінде көрсетіледі – монастырь оған белдемше және киізден жасалған тәж кигізген. Бұл туынды туралы толық ақпарат алу үшін осы мақаланың «Тағы оқуға» бөліміндегі Хуан Лопес Гахатедің мәтінін қараңыз. Челлини Римдегі Папалық монетаханада Климент VII және кейіннен Пауыл III паптығы кезінде жұмыс істеген кезде бірнеше монета мен медальдардың қалыптарын жасады, олардың кейбіреулері осы қазірде тоқтатылған монетаханада сақталған. Ол сондай-ақ Флоренцияның бірінші герцогы Алессандро де Медичидің қызметінде болды, ол үшін 1535 жылы бір жағында герцогтың бюсі, екінші жағында әулие Косима мен Дамианның тік тұрған бейнелері бар 40 сольдилік монета жасады. Кейбір сарапшылар оның қолымен жасалған бірнеше тақташаларды, «Юпитер алыптарды жеңгені», «Персей мен Финей арасындағы шайқас», итті және т.б. санайды. Басқа туындылар, мысалы, көрсетілген портреттік бюст тікелей оған жатқызылмайды, бірақ оның шеберханасына жатқызылады.

Жоғалған шығармалар

Құрып кеткен маңызды туындылардың ішінде Климент VII-ге арналған аяқталмаған тостаған; Папа Павел III-тен Рим императоры Карл V-ке сыйлық ретінде берілген дұға кітабының алтын қаптамасы, екеуі де оның өмірбаянында егжей-тегжейлі сипатталған; Франциск I Парижде болғанда оған жасалған Юпитер, Вулкан және Марстың ірі күміс мүсіндері; Юлий Цезарьдің бюсті; Феррара кардиналына арналған күміс кесе бар. Селлини Климент VII-нің плащына жасаған алтын "ілмек" немесе морс (плащты бекітуге арналған құрал), оның бәйгесі оның өмірбаянында өте көрнекті бейнеленген, Папа Пий VI алтын шеберлігінің көптеген басқа да баға жетпес үлгілерімен бірге, Наполеон I-нің 1797 жылы Папа мемлекеттеріне қарсы жорықтың соңында талап еткен 30 миллион франктың төлемі үшін құрбан болған сияқты. Шарттарға сәйкес, папаға осы соманың үштен бірін тағам мен әшекейлермен төлеуге рұқсат етілді. Британ мұражайының графикалық бөлімінде Ф. Бертолидің 18 ғасырдың бірінші жартысында Талман деген ағылшынның тапсырысымен салған осы әсем морс суретінің үш акварель нұсқасы сақталған. Морестің алдыңғы және артқы жақтары, сондай-ақ шеті толық көлемде салынған, сонымен қатар ішінде орналасқан қымбат тастармен, оның ішінде сол кезде әлемдегі екінші ең ірі деп есептелген алмасымен бірге морс толық сипатталған.

Басқа жұмыстар

Целини алтын өңдеу өнері, мүсін және суреттеу туралы трактаттар жазды.