Кіріспе

Сасанид Персиясы жасаған қоршау

Амида қаласының қоршауы – Сасанид империясының Римнің бекітілген шекаралық қаласы Амиданы (қазіргі Диярбакыр, Түркия) әскери тұрғыдан қоршауы. Бұл оқиға 359 жылы Сасанидтер патшасы Шапур II басқаратын әскер Рим империясының шығыс провинцияларын басып кірген кезде болды. Шапур, Рим императоры Констанций II империяның батыс бөлігіндегі мәселелермен айналысып жатқанда, оның қатысуын пайдаланғысы келді. Қала түсті, бірақ стратегиялық үлкен пайда болмады. Рим әскерінің офицері Аммиан Марцеллин өз еңбегінде ("Res Gestae") осы қоршауды егжей-тегжейлі сипаттады. Аммиан қоршау кезінде Шығыс Magister Equitum (ат әскерінің бас қолбасшысы) Урсициннің штабында қызмет етті.

Парсы тілі

Сасанидтер империясын билеген Шапур II бұрын Рим империясына жоғалтқан ескі аумақтарды қайтаруға тырысты. Оңтүстіктегі арабтарды жеңгеннен кейін, ол көшпелі тайпалармен күресу үшін шығысқа жылжыды, олардың ең белгілісі – Xиониттер. Ұзақ созылған күрестен (353-358 жылдары) кейін Xиониттер бейбіт келісімге келуге мәжбүр болды, ал олардың патшасы Грумбат Шапур II-мен бірге римдіктерге қарсы соғысқа қатысты. 358 жылы римдіктер Шапурды Месопотамияға шабуыл жасаудан тоқтатуға күш жеткізбеді, сондықтан келесі жылы Шапур шабуылға кірісуге шешім қабылдады. Шапур батыс жорығын 359 жылы бастады.

Қоршаудың алдын ала нұсқалары

Шапурдың жоспары Нисибис сияқты бекінген қалаларды айналып өтіп, тікелей Сирияға бару еді. Сасанидтердің патшалық әскері Тигр өзенінен өтіп, Сингараны қоршады немесе жаулап алды. Оған жауап ретінде Урсицин бес легионмен Аэлианды Амидаға жіберді. Римдіктер қаланы Нисибис қоршауға түскен жағдайда Сасанидтерге қарсы шабуыл жасау үшін, немесе олар батысқа қарай Сирияға жылжыса, олардың байланыс жолдары мен жабдықтауларын шабуылдау үшін база ретінде пайдалануды ниеттенді. Ұзақ соғыстан кейін Урсициннің кавалериясы Тигр өзеніне қарай кері шегінді, ал Урсицин мен бірнеше адам ғана қашып құтылды. Шапур мен бас әскер Амидаға жақындағанда, Сасанидтер қалаға шабуыл жасауға итермеленді. Бұл Грумбаттың ұлы Амиданың қорғанысын тексеріп тұрғанда, қала гарнизоны атып жіберген жебеден қаза тапқаннан кейін болды. Аммиан Грумбаттың ұлының өліміне қатты ашуланып, римдіктерден кек алуды талап еткенін айтты: ол бұл оқиғаны Троядағы Патроклдың өлімімен салыстырды. Сасанидтер шабуылды қоршау мұнараларын қолданып бастады және қаланы жылдам басып алуға тырысты, бірақ көп сәттілікке жете алмады.

Нәтиже

Амида бекінісінің қабырғалары. Қала басылып алынғаннан кейін римдік басшылардың көпшілігі өлімге кесілді, қала тоналып, тұрғын үйлер қиратылды, ал халқы парсылық Хузестан провинциясына жер аударылды. Күз келген соң парсылар одан әрі ілгері жылжуға мүмкіндік таппады. Бір қаланы басып алуға ғана бар күшін жұмсағаннан өзге, Шапур II қоршауда 30 000-ға жуық әскерін жоғалтты, ал шығыстан келген варвар одақтастары ауыр қазаларға байланысты оны тастап кетті. Келесі жылы (360) Шапур II жаңадан шабуылдарын бастап, шекарадағы Безабде және Сингара бекіністерін басып алды, бес толық рим легионын жойды немесе тұтқынға алды, бірақ қайтадан көп шығынға ұшырады. Келесі жылдың көктемінде Констанций II қыс бойы Константинопольде әскер жинап, соңынан шығысқа келді. Шапурдың стратегиясы – басып алған бекіністерін нығайтып, ұстап тұру және тікелей шайқастан қашу болатын. Констанций Безабдені қайтаруға күш салды, бірақ күтпегендей күшті қарсылыққа тап болды; Галлияда осы уақытта туған Юлиан көтерілісі оның мақсатынан алшақтатты, Констанций қыс жақындағанда қоршаудан бас тартып, батысқа бет бұрды. Ол көп ұзамай Антақияда қызбадан қайтыс болды. Юлиан таққа отырғаннан кейін Шапур бейбітшілікке келісуді қалады. 363 жылы император Юлиан зор әскермен Парсыға басып кіріп, Ктесифонды алуға ұмтылды. Бірақ жорық жақсы басталып, одан кейін кері шегіну кезінде шайқаста қаза тапты. Оның орнына келген Жовиан Тигр және Нисибис (бұрынғы римнің бес провинциясы) аймақтарын парсыларға беріп, римдіктер Армения ісіне араласу құқығынан бас тартқан бейбітшілік шартын жасады.