Кіріспе

Себастьяно del Piombo-ның суреті

Лазардың қайта тірілуі – итальяндық Жоғары Ренессанс суретшісі Себастьяно del Piombo-ның 1517–1519 жылдарда салған үлкен алтарьдық суреті, үшін Микеланджело кейбір тұлғалардың эскиздерін ұсынды. Францияның Нарбонн соборы үшін жасалған бұл сурет қазір Лондондағы Ұлттық галереяның 18-ші залында орналасқан, онда ол «NG1» деп белгіленген – галерея 1824 жылы құрылғанда тізімделген алғашқы картина. Бұл суретті Кардинал Джулио де Медичи, содан кейін Нарбонн архиепискобы, кейін Папа Климент VII (1523–1524 жылдары билеген) тапсырыс берген. Бұл, әдетте, Микеланджелоның Себастьяноны «бір түрлі орынбасар» немесе «қанатын қолданушы» ретінде пайдаланып, оның және Рафаэльдің арасындағы бәсекелестікті күшейтуге бағытталған жарыс болатын. Рафаэльдің «Трансфигурациясы» (қазір Ватикан Пинакотекасында) осы суреттен 381 см × 299 см (150 дюйм × 118 дюйм) көлемде және сол собор үшін тапсырыс берілген. Римдік сыншылардың пікірінше, Рафаэльдің суреті жеңіске жеткен. Майкл Левидің сөзіне сүйенсек, картина «көптеген, қимыл-қозғалыс жасайтын денелер мен жарқыраған түстердің шедеврлік туындысы». Мүмкін, барлық элементтер толыққанды үйлеспеген болар, бірақ композицияның ұлылығы әсерлі, ал оның әдейі риторикасы барокко өнеріне жол ашады. 1511 жылы Венециядан Римге келген Себастьяно, Венеция мектебі әйгілі болған түс өнері арқылы римдік сыншыларды таң қалдыруды көздеген болуы мүмкін, «бір суреттегі ең бай және ең нәзік түстердің гаммасын» көрсетуді ниеттенген. Алайда, картинаның күрделі қалпына келтіру тарихы және Себастьяноның техникалық ерекшеліктерімен қатар, уақыттың өткеніне байланысты туындаған өзгерістер суреттің жалпы түсін қараңғылатып, көптеген түс реңктерінің айтарлықтай өзгеруіне әкелді.

Тақырыбы мен сипаттамасы

Лазардың өлімнен қайта тірілуі ортағасырлық және Ренессанс кезеңдеріндегі өнерде Исаның ғажайыптарының ең көп бейнеленгені болды, себебі ол ең таңғажайып және көзбен тануға оңай болды, себебі қабір киімдері арқасында. Мәсіх өмірінің дәстүрлі суреттеріндегі бейнелеудің кейіпкері ретінде, бұл тақырып Лазардың реликвиялары сақталған Нарбонн соборы үшін де өте қолайлы болды. «Дәрігер» деген мағынаны білдіретін итальяндық Медичи әулеті Мәсіхті емші (medicus) ретінде бейнелейтін туындыларға көбінесе қызығушылық танытты. Суретте Жаңа өсиеттің 11-тарауындағы Лазардың қайта тірілуі туралы айтылған оқиғаның әртүрлі сәттері біріктірілген, бірақ оқиғаның өзі дәл осылай баяндалған. Себастьян мен оның замандастары үшін Бетаниялық Лазардың қарындасы Мария Магдалинамен бір адам болған, бірақ бүгінде тіпті католик шіркеуі де протестанттармен келісіп, Бетаниялық Марияның жеке тұлға екенін мойындайды. Ол – Ізгі хабарда қайта тірілуге дейін айтылғандай, Мәсіхтің алдында тізе бүгіп тұрған әйел. Суреттегі басты сәт – Жоханның 11-тарауының 45-тармағынан кейін: «Иса оларға: «Қабір киімдерін шешіңдер, оны босатыңдар» деді». Бірақ сол жақ жоғарғы жақтағы фондық суретте яһудилер мен парызшылардың тобы оқиғаны талқылап жатқандарын көруге болады, бұл Ізгі хабардағы оқиғаны аяқтайды. Қызғылт сары түсті әйел – Лазар мен Марияның қарындасы Бетаниялық Марта; Ізгі хабарда қабір ашылмас бұрын ол мәйіттің иісі шығатынын айтады, ал оның қимылы оның дұрыс айтқанын көрсетеді. Он екі апостол Мәсіхтің сол жағында және оның артында жиналған. Сол жақта тұрған жас жігіт – Жақия, ал төменгі сол жақта тізе бүгіп тұрған сақалды адам – әдеттегідей, қызғылт сары түсті жамылғы киген Петір. Басқалары жеке-жеке анықталуы мүмкін емес. Бұл кезеңде тіпті Мәсіхке де нимб бейнеленбейді, сондықтан Ізгі хабарда айтылған көпшіліктен нақты бір тұлғаны анықтау қиын. Майкл Леви бұл картинаның «көптеген портреттік бас суреттерімен» толы екенін айтты, бірақ бірнеше жыл бұрынғы Рафаэльдің «Афина мектебіне» қарағанда, бейнеленген тұлғаларға қатысты болжамдар әлдеқайда аз болды. Сурет Мәсіхтің астындағы тас платформада латын тілінде «SEBASTIANVS. VENETVS. FACIEBAT» («Себастьян Венециялық мұны жасады») деп қол қойылған. Туған кезде Себастьяно Лучани аталған, Римге келгеннен кейін «Себастьяно Венециано» атанды, ал 1531 жылы Папалық мөрдің сақтаушысы болғандықтан, жаңа лауазымынан «del Piombo» («жетек») деген лақап есімін алды.

Стиль

Сурет Себастьяноның туған Венециясынан Римге көшіп келгеніне шамамен бес жыл өткен соң қолға алынған, және ол монументалды және классикалық римдік стильге толыққанды бейімделгенін көрсетеді, бірақ түстері "көзге ұнайтын, Венецияға тән жарқырақтығын сақтайды". Рафаэльге қарсы жасалған туынды болғанымен, Микеланджелоның көмегімен, жалпы композициясы Рафаэльдің ықпалына ұшыраған. Нарбоннаға арналған екі картина 1520 жылы бірнеше күн ғана бірге қойылған, екеуі де бәсекелес суретшілер тарапынан үлкен құпияда салынған. Бірақ көп жағынан олар өте үйлесімді жұп, Себастьяноның Рафаэльден негізгі нәрсені қабылдағанын көрсетеді. Микеланджелодан алынған көмек негізінен ер адамдардың бейнесімен шектелді (төменде қараңыз), ал көпшілік пен ландшафт фоны Себастьяноның туындысы болды. Ландшафтта римдік стильдегі қираған ғимараттар мен көпірлер бейнеленген, бірақ бұлтты аспан мен басқа да ерекшеліктері Венеция пейзажына ұқсас.

Римде

1516 жылы кардинал Джулио де Медичи, кейін Нарбонн архиепискобы, содан кейін Папа Климент VII (1523–24 ж.ж.), Рафаэльдің сол жылдың басында тапсырыс берген «Трансфигурация» шедеврімен бәсекелесіп, Себастьянодан Лазардың қайта тірілуі суретін жасауды тапсырды. Бастапқы ниет екі картинаны да Нарбонн соборына жіберу болған, бірақ кардинал онда болған емес. Бұл идеяны Микеланджело ұсынған болуы мүмкін, ол өткен жылы Себастьяноны «сурет салуда өзінің орынбасары ретінде» шақырған, Микеланджелоның өзі мүсін жасау бойынша алдын ала уәде берген жобаларына оралғаннан кейін, Рафаэльдің Римдегі сурет салудағы басымдылығына қарсы тұру мақсатымен. Себастьяноның досы болғандықтан, ол Рафаэльмен қатты қарсыласуға да құштар еді. Кардинал осы идеяны қабылдады. Вазари, екі суретшіні де кейінгі жылдары білген, бұл ынтымақтастықтың суреттің «кейбір бөліктерінде Микеланджелоның басшылығымен және жобалары бойынша» жасалғанын айтып сипаттады, бұл сөздер көп талқыланды. Бір аударма бойынша, бұл «Микеланджелоның басшылығымен және кейбір бөліктерінде оның жобалары бойынша» жасалған болуы мүмкін, бірақ басқа да нұсқалар көптеген интерпретацияларға мүмкіндік береді. Себастьяно картинаның құнына оның құрамындағы фигуралардың саны бойынша баға беруді жоспарлаған, ол сол кезде суреттерді бағалаудың әдеттегі тәсілі болған. Лазар мен оның екі көмекшісінің эскиздерін Микеланджело жасаған. Британ мұражайындағы суреттен басқа, Микеланджелоның басқа да суреттері бар, олар Лазарды және оны қолдаған екі адамды бейнелейді, бірақ біреуі, Мәсіхке қатысты болуы мүмкін, тек аяқ суретін көрсетеді. Қазіргі заманғы бейнелеу технологиялары суретте Лазардың басқа бір суреті бар екенін көрсетеді, ол, әдетте, Микеланджелоның суреттерінің бірімен сәйкес келу үшін өзгертілген (төменде көрсетілген), сурет салу кезінде, мүмкін Микеланджело 1518 жылдың қаңтарында Римге келгенде. Себастьяноның суретінде осы фигураның эскизі және суреттегі Петірдің суреті де бар сияқты. Франкфуртта Себастьяноның Мартаның суретіне ұқсас суреті сақталған. Кейбір ғалымдар Микеланджелоның қазір жоғалған, кем дегенде Мәсіхтің суреті бар суреттері болғанын болжайды. Сонымен қатар, суретшілер мен басқалар арасындағы комиссияның барысын көрсететін бірқатар хаттар бар. Бұл хаттар Микеланджелоның сурет салу кезінде Римнен алыс болғанын және 1518 жылдың қаңтарында сапарға шыққан кезде жартылай аяқталған жұмысты ғана көргенін көрсетеді. Әсіресе Леонардо Селлаио Микеланджелоның сенімді көмекшісі болды, ол Римде қалып, жұмыстың барысы туралы хабарлады. 1519 жылдың басында аяқталғанымен, толыққанды картина 1519 жылдың желтоқсан айының соңында Ватиканда жұртшылыққа көрсетілді, содан кейін келесі сәуірде Нарбоннаға жіберілді. Екінші көрмеде, 12 сәуірде 1520 жылы, ол Рафаэльдің «Трансфигурациясымен» бірге қойылды. Рафаэль 6 сәуірде қайтыс болды, ал оның «Трансфигурациясы» оның студиясында жатқан денесінің жанында қойылды. Вазари айтқандай, екі картина да мақтауға ие болды, бірақ Рафаэльдің суреті көбірек ұнады, ал Себастьяноның суреті ғана Нарбоннаға жіберілді.

Франция мен Англия

1722 жылы Франция регенті, Орлеан герцогы Филипп II, Нарбонн билігін картинаны Париждегі Орлеан коллекциясына беруге көндірді, ол көп ұзамай Париждің Орлеан герцогтарының резиденциясы – Корольдік сарайдың тамаша ортасында көпшілікке ашылды. Ол келесі жылы қайтыс болды, ал сатып алудың шарты бойынша уәде етілген көшірмесі 1750 жыл шамасында жіберілді; оны, мүмкін, Чарльз Андре ван Лу жасаған, және ол әлі күнге дейін соборда ілінеді. Рафаэль мен Себастьяно арасында картинаның жақтауы жасау мәселесінде дау туды. Римде картинаны бірқатар көрсете беруді болдырмау үшін Рафаэль жақтауды Францияға келген соң жасауды ұсынды, бірақ Себастьяно оны Римде жасауды талап етті. Себастьяноның пікірі қабылданды, өйткені Нарбонндағы көшірмесінің астындағы алтарьда әлі де «әдемі» алтынмен көк түсті жақтаудың бөлігі сақталған, оның үстінде екі гирляндадан жоғары Медичинің елтаңбасы – қауырсын арасынан шыққан алмаз сақина бейнесі және «SEMPER» («әрқашан») деген ұран бейнеленген, және ол Римнен жасалған деп есептеледі. Қазір бұл көшірменің астындағы предэлла немесе сөре ретінде қарастырылады. 1771 жылы Себастьяноның картинасы ағаштан кенепке көшірілді, нәтижесінде кейбір пигменттер түсін жоғалтты, ең айқын қызыл түсті Мәсіхтің киімі қызғылт түске айналды. Ол Римнен Нарбоннның көркемдік ортасынан алыс кеткендіктен, картинаның ең алғашқы гравюрасы 1786 жылы тарату алдында жарияланған Орлеан коллекциясының суреттер жинағында жарық көрді, бұл өте кеш болды. Оны Р. Де Лауней жасаған, және ол кері бейнеленген. 1792 жылы картина Орлеан коллекциясының бірнеше картинаны бірдей сатып алуға кірді. 1793 жылы Лондонға жеткізіліп, ақырында коллекцияны тарату үшін құрылған ағылшын консорциумына тиесілі болды. 1798 жылдың 26 желтоқсанында басталған коллекцияға арналған аукциондық сатылымдардың бірінде «Лазардың тірілуі» картинасын Лондон банкирі Джон Джулиус Ангерштейн, көрінеу, сэр Томас Лоуренстің ықпалымен сатып алды. Бағасы өте жоғары болды – 3500 гинея. Оның маңыздылығын ескере отырып, ол Ангерштейннің каталогында №1 ретінде тіркелді, ал Ангерштейннің коллекциясын 1824 жылы Ұлттық галереяның негізін қалау үшін британ үкіметі сатып алғанда, картина енді NG1 ретінде тіркелді, бұл оны Ұлттық галереяға алғаш кірген картина етті. Ұлттық галереядағы Микеланджело және Себастьяно көрмесінде (2017 жылдың 25 маусымында аяқталды) ол екі суретшінің дайындаған суреттерімен және олардың арасындағы хаттарымен бірге көрсетілді. Көрме үшін Ұлттық галерея картинаға жаңа, тұрақты жақтау жасады, оның төменгі бөлігі Нарбонн соборында сақталған түпнұсқа элементтің көшірмесі болды. Бұл көк және алтын түсті, картуш пен Медичи елтаңбалары бар, екі жағында алтынмен әшекейленген классикалық бағаналар және үстінде күрделі фронтон орналасқан. Алғашқы жақтауды Микеланджело жасаған болуы мүмкін.

Қайта қалпына келтіру тарихы

Үлкен көлеміне қарамастан, сурет бастапқыда ағаш панельдерге салынған. Қолданылған ағаштың түрі қазір анықталмайды, бірақ Рафаэльдің «Трансфигурациясы» сияқты, бұл панельде бірнеше тік тақталар қолданылған, ал венециялық суреттерде көбінесе көлденең тақталар қолданылады. 1770 жылдары Орлеан коллекциясындағы суреттерді қалпына келтіруге қатысты үлкен науқан жүргізілді, оның аясында осы және тағы да көптеген суреттер панельден холстқа көшірілді. Ұлттық галереяның суреттің қалпына келтіру тарихы мен қазіргі жағдайы туралы толық есебінде: «Бұл қатаң және қауіпті араласудың мүлдем қажетсіз болғанына күмән жоқ» делінген. Суретке көп зиян келген сияқты, ал өнертанушы және өнер теориясының маманы Ричард Пейн Найт «осы қасіретті операциядан кейін оны көргендер бұрынғысы қандай болғаны туралы нақты түсінікке ие бола алмайды» деп жазған. 1820 жылдары суретші Бенджамин Уэст, суреттің «ең жақтас жақтасы», Лазардың оң аяғындағы зақымдалған жерлерді қалпына келтірген және қайта бояған. Сурет 1834, 1852 және 1867 жылдары қайта лакталды, 1881 жылы тазартылып, қайта лакталды, содан кейін Лондонның ауасынан қорғау үшін шыны табақ қосылды. 1939 жылы сурет екінші дүниежүзілік соғыста неміс бомбалауынан қорғау үшін Пенрин қамалына эвакуацияланғаннан кейін, бояу қабыршақтануынан зақымдалғаны байқалды және келесі жылдары жағдайды тұрақтандыруға жасалған әртүрлі әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1958 жылы бояудың астындағы бірнеше қабаттағы матаның жабысқақтығын азайту мақсатында қолдау құрылымына күрделі өзгерістер енгізілді. Бұл қабаттар жиырылып, бояудың көтерілуіне және қабыршақтануына себеп болды. Төрт мата қабаты болған деп есептелді, оның үшеуін алып тастау жоспарланған. Бірақ жұмыс барысында «қорқынышты жаңалық» ашылды: бояуға ең жақын қабат шын мәнінде кенеп емес, шіріген және бояудан ажыратылған қағаз парақтарынан тұрды. Жоспар өзгертілді, нәтижесінде ыстық шайырлы шайырдың қабаттары қосылды, оларға инертті синтетикалық мата бекітілді, содан кейін композиттік тақта мен қағаз ұялы құрылымға бекітілді. Бұл әдіс қазір қолданылмайды, бірақ қабыршақтануды тұрақтандырды. 2009 жылы сурет жылжығанда иіліп қалуға бейім болды, сондықтан оны жылжытудан мүмкіндігінше аулақ болу керек. Жаңа тірек қосылғаннан кейін көптеген ескі лактар алынып тасталды және шектеулі реттеу жұмыстары жүргізілді. Жүргізілген кең ауқымды жұмыстар мен суреттің жағдайы, әдеттегіден көп бояу үлгілерін алуға мүмкіндік берді, олар 2000 жылдары қол жетімді ең озық ғылыми әдістерді пайдалана отырып қайта зерттелді. Бұл қолданылған пигменттердің көптеген күрделі қоспаларын жақсы түсінуге мүмкіндік берді. 2009 жылы қол жетімді жабдықтармен суретке түсіру әдістерін қолдана отырып толық тексеру мүмкін болмады. Бұл Микеланджелоның суреттің астына қосқан үлесіне жарық түсіруі мүмкін деп есептелді, өйткені бұл Витербо Пиетасы үшін, Себастьяноның Микеланджеломен алғашқы үлкен ынтымақтастығы үшін болды. 2017 жылы суретке түсіру кезінде Микеланджелоның суретіне негізделген Лазардың қазіргі бейнесі, Себастьяноның суреті деп есептелетін басқа бейнеге салынғаны анықталды.