Михаило Петровић Алас: Математик, философ және көп қырлы ғалым

Кіріспе

Сербиялық математик және философ (1868–1943)

Михаило Петрович Алас (6 мамыр 1868 – 8 маусым 1943) – сербиялық математик және өнертапқыш. Ол сонымен қатар Белград университетінің көрнекті профессоры, академик, балықшы, философ, жазушы, публицист, музыкант, кәсіпкер, саяхатшы және Балқан соғыстарында, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда ерікті болып қызмет еткен. Ол Анри Пуанкаре, Поль Пенлеве, Шарль Эрмит және Эмиль Пикардтың шәкірті болды. Петрович дифференциалдық теңдеулер және феноменологияны зерттеуге маңызды үлес қосты, Сербияда инженерлік математиканың негізін қалады және гидравликалық аналогтық компьютердің алғашқы прототиптерінің бірін ойлап тапты.

Өмірбаян

Петрович 1868 жылғы 6 мамырда Белградта дүниеге келді. Ол теология профессоры Никодимнің және Милицаның (құрметті есімі Лазаревич) тұңғыш баласы еді. 1885 жылы Бірінші Белград гимназиясын бітіріп, одан кейін Белградтағы Философия факультетінің табиғат-математика бөліміне оқуға түсті. 1889 жылы Сербиядағы оқуын аяқтағанда, бірнеше серб математиктері шетелде докторлық дәрежесін алған еді, мысалы, Дмитрий Нешич (Вена және Карлсруэ технологиялық институтында), Дмитрий Данич (Йенада, 1885) және Богдан Гаврилович (Будапешта, 1887) өздеріне есімдерін шығара бастады. Содан кейін, 1889 жылдың қыркүйегінде ол да шетелге, Парижге білім алу үшін және École Normale Supérieure-ге емтихан тапсыруға дайындалу үшін кетті. 1891 жылы Сорбонна университетінде математика ғылымдары бойынша білім алды. Ол докторлық диссертациясын дайындауға кірісті және 1894 жылдың 21 маусымында Сорбоннада докторлық дәрежесін қорғап, «Математика ғылымдарының докторы» атағын алды. Оның докторлығы дифференциалдық теңдеулер саласында болды. 1894 жылы Петрович Белградтың Grande école (кейін Белград университеті) математика профессоры болды. Ол кезде ол дифференциалдық теңдеулер бойынша ең білікті мамандардың бірі еді. 1938 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін дәріс оқыды. 1897 жылы Сербия Корольдік академиясының корреспондент мүшесі және Загребтегі Югославия ғылым және өнер академиясының корреспондент мүшесі болды. 1899 жылы Сербия Корольдік академиясының толық мүшесі болды, ол кезде оған 31 жас болған еді. 1882 жылы балықшының шәкірті болды, ал 1895 жылы балықшы шебері болу үшін емтихан тапсырды. Михаило Петрович балық аулауға деген құштарлығы үшін «Алас» (өзен балықшысы) деген лақап атын алды. Ол тек әуесқой ғана емес, сонымен қатар сарапшы да болды. Ол Румыниямен балық шаруашылығы туралы конвенцияға қатысты заңнамалық келіссөздерге, сондай-ақ Сава, Дрина және Дунай өзендеріндегі балық шаруашылығын қорғау туралы Австрия-Мажарстанмен келіссөздерге қатысты. Алас Македониядағы Скадар және Охрид көлдеріндегі балық фаунасы туралы ғылыми мақалалар мен есептер жариялады. Ол скрипкада ойнап, 1896 жылы «Суз» атты музыкалық қоғам құрды. Михайло Петрович Алас сонымен қатар гидроинтеграторды жасады және 1900 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмеде алтын медальді жеңіп алды. 1905 жылы Grande école Белград университетіне айналғанда, Петрович алғашқы сегіз тұрақты профессордың қатарында болды, олар басқа профессорларды сайлады. Ол барлығы 10 өнертабысқа патент алды, 300 ғылыми еңбек жариялады және өзінің теңіз экспедицияларынан бірқатар кітаптар мен журналдар шығарды. Бұл экспедицияларға Азор аралдары, Ньюфаундленд және Лабрадор, Суэц каналы, Мадагаскар, Кабо-Верде, Канар аралдары, Гренландия, Исландия, Бермуд үшбұрышы, Кариб теңізі және басқа да елдер кірді. Петрович Солтүстік және Оңтүстік полюстерге де барып, эскимостардың мәдениетін зерттеді және кит аулау экспедицияларына қатысты. Ол көптеген марапаттар мен наградалар алды және бірнеше шетелдік ғылым академияларының (Прага, Бухарест, Варшава, Краков) және ғылыми қоғамдардың мүшесі болды. 1927 жылы Жован Цвижич қайтыс болғанда Сербия академиясының мүшелері Михаило Петровичті академияның жаңа президенті ретінде ұсынды, бірақ билік бұл ұсынысты қабылдамады. Мұның себебі Михаило Петрович Алас 1925 жылы тұтқындалып, үй қамауында ұсталған ханзада Дьордже П. Караджорджевичтің жеке ұстазы және кеңесшісі, кейін жақын досы болғандықтан болды. 1931 жылы академия мүшелері бірауыздан Аласты академия президенті ретінде ұсынды, бірақ билік бұл ұсынысты қайтадан қабылдамады. Оның орнына математик және физик, профессор Богдан Гаврилович ұсынылды. 1939 жылы Белград университетінің құрметті докторы атанды. Сол жылы ол бірінші дәрежелі Сент-Сава орденін алды. Ол сондай-ақ Аластың жұмысын жалғастырған бірқатар математиктерді даярлаған Белград математикалық мектебін құрды. 1912 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Белград университетінде қорғалған барлық докторлық диссертациялар оның жетекшілігімен жүргізілді. Алас Балқан соғысына және Бірінші дүниежүзілік соғысқа офицер ретінде қатысты, ал соғыстан кейін ол резервтегі офицер болып қызмет етті. Ол криптографиямен айналысты, оның шифрлау жүйелерін Югославия армиясы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қолданды. Югославияда Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, оны қайтадан әскерге шақырып, немістер тұтқындады. Бірнеше жылдан кейін ол ауруы салдарынан босатылды. 1943 жылдың 8 маусымында профессор Петрович Белградтағы Косанчичев Венац көшесіндегі үйінде қайтыс болды. Белградтың тоғызыншы гимназиясы «Михаило Петрович Алас» және Джон көшесіндегі бастауыш мектеп оның құрметіне аталған. Алас және ғалым Милутин Миланкович ондаған жылдар бойы жақын достар болды. Оның ғылыми еңбектері мен нәтижелерінің арқасында Михаило Петрович Алас ең ұлы серб математиктерінің қатарында және 100 ең танымал сербтердің бірі саналады. Белградтағы «Adligat» мәдениет, өнер және халықаралық ынтымақтастық қауымдастығында Михаило Петрович Аластың мұрасынан құралған кеңейтілген құжаттар қоры бар, оның ішінде оның балалық шағының суреттері, оны оқытқан әдесінен келген хаттар, дипломдар, жазбалар, жарияланған және жарияланбаған қолжазбалардың толық жинағы, сондай-ақ оның қол қойған көптеген емтихан есептері бар, олардың ішінде Михаило Петрович пен Милутин Миланковичтің бірлесіп қол қойған бітіру емтиханының қорғау есебі де бар.

Petrović was born on 6 May 1868, in Belgrade, as the first child of Nikodim, a professor of theology, and Milica (née Lazarević). He finished the First Belgrade Gymnasium in 1885, and afterwards enrolled at the natural science mathematical section of the Faculty of Philosophy in Belgrade. At the time when he finished his studies in Serbia in 1889, several Serbian mathematicians who had acquired their doctorate degrees abroad, like Dr. Dimitrije Nešić (at Vienna and Karlsruhe Institute of Technology), Dr. Dimitrije Danić (at Jena, 1885) and Bogdan Gavrilović (at Budapest, 1887) were beginning to make a name for themselves. Subsequently, in September 1889, he too went abroad, to Paris to receive further education, and to prepare for the entrance exam to the École Normale Supérieure. He got a degree in mathematical sciences from Sorbonne University in 1891. He worked on preparing his doctoral dissertation, and on 21 June 1894 he defended his PhD degree at the Sorbonne, and received a title Docteur des sciences mathematiques (doctor of mathematical sciences). His doctorate was in the field of differential equations. In 1894, Petrović became a professor of mathematics at the Belgrade's Grande école (which later became the University of Belgrade). In those days, he was one of the greatest experts for differential equations. He held lectures until his retirement in 1938. In 1897, he became an associate member of the Serbian Royal Academy and associate member of the Yugoslav Academy of Sciences and Arts in Zagreb. He became a full member of the Serbian Royal Academy in 1899, when he was only 31. In 1882, he became a fisherman apprentice, and in 1895 he took an exam to become a master fisherman. Mihailo Petrović got the nickname "Alas" (river fisher) because of his passion for fishery. He was not only an aficionado, but expert as well. He participated in legislative talks regarding the fishery convention with Romania, and in talks with Austria Hungary about the protection of the fishery on Sava, Drina and Danube rivers. Alas published expert papers and reports on the fish fauna found in the Macedonian lakes, such as Skadar Lake and Ohrid Lake. He played violin, and in 1896, founded a musical society named Suz. Mihailo Petrović Alas also constructed a hydrointegrator, and won the gold medal at the World Exposition in Paris 1900. When in 1905 the Grande école was transformed into the University of Belgrade Petrović was among first eight regular professors, who elected other professors. He patented a total of 10 inventions, published 300 scientific works and a number of books and journals from his sea expeditions. These expeditions included trips to Azores, Newfoundland and Labrador, Suez Canal, Madagascar, Cape Verde, Canary Islands, Greenland, Iceland, Bermuda Triangle, Caribbean and others. Petrovć also visited both the North and South poles, researched the culture of Eskimos and took part in whale hunting expeditions. He received numerous awards and acknowledgments and was a member of several foreign science academies (Prague, Bucharest, Warsaw, Kraków) and scientific societies. In 1927, when Jovan Cvijić died, members of the Serbian academy proposed Mihailo Petrović as the new president of academy, but the authorities did not accept this proposal. Probable reason for this was the fact that Mihailo Petrović Alas was first a private tutor and mentor and later a close friend of the prince Đorđe P. Karađorđević, the king's brother, who was arrested in 1925, and held in house arrest. In 1931, members of the academy unanimously proposed Alas for the president of the academy, but authorities again dismissed this proposal. Mathematician and physicist Bogdan Gavrilović, a fellow professor, was nominated instead. In 1939, he became an honorary doctor at the University of Belgrade. In the same year, he received the order of Saint Sava, first class. He also founded the Belgrade School of Mathematics, which produced a number of mathematicians who continued Alas's work. All doctoral dissertations defended on the Belgrade University since 1912 until the Second World War were under his mentorship. Alas participated in the Balkan Wars and in the First World War as an officer, and after the war he served as a reserve officer. He practised cryptography, and his cipher systems were used by the Yugoslav army until World War II. When the Second World War broke out in Yugoslavia, he was again called into the army and the Germans captured him. After a while, he was released because of illness. On 8 June 1943, professor Petrović died in his home in Kosančićev Venac Street in Belgrade. Ninth Belgrade Gymnasium "Mihailo Petrović Alas" and Primary School in John's Street is a high school in Belgrade, Serbia named after him. Alas and fellow scientist Milutin Milanković were close friends for several decades. Due to his scientific work and results, Mihailo Petrović Alas is among the greatest Serbian mathematicians as well as one of the 100 most prominent Serbs. In the Association for Culture, Art and International Cooperation "Adligat" in Belgrade there is an extensive fund of documents from the legacy of Mihailo Petrović Alas, including his childhood photos, letters from his grandfather who educated him, diplomas, notes, a whole bundle of published and unpublished manuscripts, as well as numerous exam reports signed by him, among which is the report on the defense of the graduation exam jointly signed by Mihailo Petrović and Milutin Milanković.