Кіріспе

Уильям Леонард Лоуренс (1888 жылдың 7 наурызы – 1977 жылдың 19 наурызы) – американдық еврей ғылыми журналисі, еңбегімен «The New York Times» газетінде танылған.

Ерте өмір және мансап

Лоуренс Лейб Вольф Сивпен Ресей империясының қазіргі Литвадағы Салантай қаласында дүниеге келген. Ол 1905 жылы Ресей революциясына қатысқаннан кейін, 1905 жылы АҚШ-қа эмиграциялап, көп ұзамай атын өзгертті: Уильям Шекспирден «Уильям», Леонардо да Винчиден «Леонард» және Массачусетс штатының Роксбери қаласындағы бір көшенің атынан «Лоуренс» деп атады (бірақ Фридрих Шиллердің Лаурасына сілтеме жасай отырып, «u» әрпімен жазды). Гарвард университетінде (1908–1911; 1914–1915) оқып, философиядан бакалавр дәрежесіне қажетті барлық курстарды аяқтағанымен, Лоуренс оқу барысында академиялық және қаржылық қиындықтарға тап болды; биографы Винсент Кирнанның сөзіне сәйкес, оның университеттің жазбаларында «университеттен және жеке тұлғалардан алған қарыздарын қайтара алмағаны туралы бірнеше шағымдар» тіркелген, ал «оның шоттарына қойылған шектеулер оқуын үнемі тоқтата тұрды». 1915 жылдың қыркүйегінде бөлмелес Бенджамин Столбергпен болған ұрыстан кейін Лоуренс шабуыл жасағаны және дене күші қолданғаны үшін кінәлі деп танылды, бірақ «тюрьмаға қамалмастан босатылды». 1917 жылдың мамырындағы келесі диплом алу әрекеті оның шоттарындағы қалдық қарызға байланысты тоқтатылды. (Лоуренс кейінірек Колумбия университетіндегі ауызша тарихында, өзінің қарызы мен Гарвард колледжінің деканымен болған жеке дауға байланысты дипломының берілмегенін айтты.) Безансон университетінде (1919) және Гарвард құқық мектебінде (1921) оқуын жалғастырғаннан кейін, ол 1925 жылы Бостон университетінің құқық мектебінен LL.B. дәрежесін алды (бірақ баспасөз құралдарында бұл туралы сирек айтқан). Сол жылы Лоуренс «Гарвард колледжінің студенті үшін Гарвардтағы негізгі неміс тілінен емтихан тапсыруға тырысқан кезде ұсталды»; ол 1937 және 1948 жылдар аралығында Гарвард дипломын және Гарвард клубының Нью-Йорк бөліміне мүшелігін ретроспективті түрде беру үшін белсенді түрде лобби жасады (студенттің өзін-өзі өлтіру қаупі кезінде, Гарвард колледжінің деканы Уилбур Дж. Бендерден, Гарвардтың қадағалау кеңесінің мүшесі Ральф Лоуэллден және университет президенті Джеймс Б. Коннанттан көмек сұрап, емтиханды тек сол жағдайда ғана тапсырғанын мәлімдеді). Бірақ Бендер ақырында университет ішіндегі мәртебесіне қарамастан, алдау саясатынан бас тартудың орынсыз екенін түсіндірді. 1955 жылы «Таймс Толк» бюлетенінде Лоуренс туралы жарияланған мақалада ол 1915 жылы Гарвардты бітіргені айтылды, ал Лоуренс 1970 жылғы сұхбатта төрт жылдың ішінде үздік дипломмен бітіргенін мәлімдеді. 1913 жылы АҚШ азаматы болып қабылданды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясының байланыс корпусында қызмет етті. Заңгерлік мансаптан бас тартып, 1926 жылы «Нью-Йорк Ворлд» газетінде журналист болып жұмыс істей бастады. 1930 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетіне қосылып, мүмкіндігінше ғылыми мәселелерді жабуға маманданған. 1931 жылы Флоренс Дэвиддоумен үйленді. 1934 жылы Лоуренс Ұлттық ғылым жазушылары қауымдастығын құрды, ал 1936 жылы Гарвардтың өнер және ғылымдар конференциясын қамтыды; ол және тағы төрт ғылым журналисі осы жұмысы үшін 1937 жылғы Пулитцер сыйлығын бөлісті.

"Атомдық заң жобасы"

1940 жылдың 5 мамырында Лоуренс «Нью-Йорк Таймс» газетінде уран-235-ті бөліп алудағы сәтті әрекеттер туралы эксклюзивті мақала жариялады, бұл туралы «Physical Review» журналында хабарланған еді, сондай-ақ ядролық энергияның болашағы туралы көптеген (шамадан тыс) мәлімдемелер келтірді. Ол бұл мақаланы негізінен нацистік Германия атом энергиясын дамытуға тырысып жатыр деген қауіптен құрастырды және мақала АҚШ-тың күш-жігерін серпіліске шығарады деп үміттенді. Мақаласы АҚШ-тың бомба бағдарламасына тікелей әсер етпесе де, оның ұлы, Йель университетінің тарих профессоры Джордж Вернадский, оны совет минералогі Владимир Вернадскийге жіберді. Бұл Вернадскийді совет үкіметін өз атом бағдарламасын бастауға және «атомдық энергияны пайдалану мүмкіндігіне байланысты жүзеге асыру қажет шаралар жоспарын» жасау үшін алғашқы комиссия құруға итермеледі. Совет атом бомбасының жобасы шамамен 1942 жылы басталды, ал соғыстан кейін толыққанды совет атом энергиясы бағдарламасы іске қосылды. 1940 жылдың 7 қыркүйегінде «The Saturday Evening Post» журналында Лоуренстің атомның бөлінуі туралы «Атом өз құпиясын ашты» деген мақаласы жарияланды. 1943 жылы үкіметтік шенеуніктер елдің барлық кітапханаларынан осы мәселені кері қайтаруды сұрады. 1945 жылы генерал-майор Лесли Гровс Манхэттен жобасының баспасөз хабарламаларын жазу және ресми тарихшысы болу үшін Цензура кеңсесінің директорының көмекшісі Джек Локхартқа жүгінді. Локхарт бұл қызметтен бас тартып, оның орнына Лоуренсті ұсынды. 1945 жылдың көктемінде Гровс 57 жастағы Лоуренспен кездесіп, кейіннен оны Нью-Мексико штатындағы Лос-Аламос секретті зертханасына Манхэттен жобасының ресми тарихшысы ретінде шақырды. Осы қызметінде ол ядролық қарулар туралы алғашқы ресми баспасөз хабарламаларының авторы болды, оның ішінде Соғыс министрлігі мен президент Гарри С. Трумэн жариялағандары да барды. Лоуренс 1945 жылдың шілдесінде «Trinity» сынағында болған жалғыз журналист болды және сынақ апатқа ұшырап, қатысушылар қаза болған жағдайда жариялауға дайын мәлімдемелерді әзірледі. Жобамен байланысты жұмысының бір бөлігі ретінде ол Хиросима қаласына атом бомбасын тастау миссиясына ұшқан ұшқыштармен сұхбаттасты. Лоуренс өзі «B-29 The Great Artiste» ұшағымен Нагасакиге атом бомбасын тастау кезінде ұшты, бұл ұшақ жарылыстың күшін өлшеуге арналған құралдармен жабдықталған еді. Ол 1946 жылдың 1 шілдесінде «Appalachian» баспасөз кемесімен Бикини атоллындағы «Able» сынақ алаңына барып, бомба сынағын көрді. АҚШ әскері «The New York Times» газетінің журналисі Уильям Л. Лоуренстің жапондықтардың американдықтардың рухын түсіру мақсатында радиациялық ауру туралы хабарларды жоққа шығаратын мақалалар жазуын ынталандырды. Лоуренс, сонымен қатар АҚШ Соғыс министрлігінен де жалақы алып жүргендіктен, 1945 жылдың 16 шілдесінде алғашқы атом бомбасының сынағын және оның жергілікті тұрғындар мен малға тигізген әсерін көргеніне қарамастан, АҚШ әскері қалаған мақалаларды жазды. 1945 жылы Нагасакиден алынған куәгерлердің баяндамасынан бастап атом бомбасы туралы жариялаған мақалалары үшін ол 1946 жылы екінші рет Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Ядролық тарихшы Алекс Веллерштейн Лоуренсті «жартылай саудагер, жартылай журналист, толығымен болжаусыз, барлық жағынан мүмкін емес, шынайы өмірдегі кейіпкер, таза көркем әдебиетте көрінетіннен де ерекше» деп сипаттады. 1946 жылы ол «Trinity» сынағы туралы «Даундағы таң» атты еңбегін жариялады, ол кем дегенде екі рет қайта жаңартылды. Ол 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында «Таймс» газетінде жұмыс істеуін жалғастырды және 1950 жылы ядролық соғыстан қорғану туралы кітап жариялады. 1951 жылы оның «Тұзақтағы бомба» атты кітабы кобальт бомбасын қолдану туралы ескертті – бұл сутек бомбасының бір түрі (ол кітапты жазған кезде әлі сынақтан өтпеген құрылғы). 1956 жылы ол Тынық мұхитындағы сынақ алаңында сутек бомбасының сынағына қатысты. Сол жылы ол «Таймс» газетінің ғылыми редакторы болып тағайындалды, Вальдемар Кемпферттің орнына келді. Ол 1964 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы қызметте болды. Ол Бостон университетінен (Sc. D., 1946), Стивенс технология институтынан (Sc. D., 1951), Гриннелл колледжінен (D. H. L., 1951) және Ешива университетінен (D. H. L., 1957) құрметті докторлық дәрежесін алды. «Ол өзін ұстап тұрған байланыстарды бұзуға тырысқан, құлшынып, ашумен күресіп жатқан жаратылыс сияқты болды» және «ерте заманғы алып жаратылыс».

Сындар

2021 жылы тарихшы Алекс Веллерштейн Лоренстің "үкіметтің үгіт-насихат жобасына ерікті түрде қатысқанын" айтты, бұл Лоренстің АҚШ Соғыс департаментімен атом бомбасы, оның өндірісі және салдары туралы мақалалар жасау үшін ынтымақтастығына сілтеме жасады.

Өлім

1977 жылы Лоренс Испанияның Майорка аралында миындағы қан ұю салдарынан қайтыс болды.