Кіріспе
Америкалық саясаттанушы Альберт Джеймс Вулстеттер (19 желтоқсан 1913 жыл - 10 қаңтар 1997 жыл) – Суық соғыс кезеңінде АҚШ-тың ядролық стратегиясына зор ықпал еткен американдық саясаттанушы. Ол және оның әйелі Роберта Вулстеттер, белгілі тарихшы және барлау саласындағы сарапшы, 1985 жылдың 7 қарашасында Рональд Рейганнан Президенттік бостандық медалін алды.
Albert James Wohlstetter (December 19, 1913 – January 10, 1997) was an American political scientist noted for his influence on U. S. nuclear strategy during the Cold War. He and his wife Roberta Wohlstetter, an accomplished historian and intelligence expert, received the Presidential Medal of Freedom from Ronald Reagan on November 7, 1985.
Ерте өмір және білім
Альберт Вулстеттер 1913 жылғы 19 желтоқсанда Филип Вулстеттер мен Нелли (туған есімі Фридман) отбасының төртінші және ең кіші баласы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі тарапынан шыққан ата-бабалары – әлемдік еврейлер, олар XIX ғасырдың екінші жартысында Аустрия-Венгрия империясынан АҚШ-қа көшіп келген. Алберттің әкесі Филип, олардан шамамен 20 жыл кейін АҚШ-та туды. Алберттің үлкен ағалары мен әпкесі – Уильям (1902–1967), Хелен (1906–1974) және Чарльз (1910–1995) болды. Алберттің ағасы Чарльз табысты кәсіпкер болды және жас Албертке мансабының бастауын беруге көмектесті. Чарльз Хеленді өзінің ConTel компаниясына жұмысқа алды, ол 1974 жылы наразы қызметкердің оқ тиюінен қаза тапты. Вулстеттерлер Манхэттеннің Вашингтон Хайтс ауданында тұрды. Филип Вулстеттер Нью-Йорк қалалық колледжін бітіргеннен кейін адвокат болып, Метрополитен опера театрының бас кеңесшісі қызметін атқарды. 1912 жылы ол алғашқы фонограф компанияларының бірі – Rex Talking Machine Corporation-ды құрды. Сол кездегі өнер сахнасының көрнекті тұлғалары Вулстеттерлердің үйіне жиі қонаққа келіп тұратын. Рекс компаниясы иеліктен шығарылып, оның Делавэр штатының Вилмингтон қаласындағы зауыты Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғыс өндірісіне қайта бағытталды. Филип 1918 жылы, Алберт төрт жасқа толғанда жүрек талмасынан қайтыс болды.
Нью-Йорк қаласының колледжі
Волстеттер 1931 жылы Нью-Йорктің Сити колледжінде заманауи би бойынша стипендия арқылы оқуға түсті және 1934 жылы бакалавр дәрежесін алды. Ол кезде ол радикалды саясатқа қатысты және 1930-жылдардың ортасында Троцкишілдерден бөлінген Революциялық жұмысшылар партиясы лигасының мүшесі болды.
Колумбия университеті
1934 жылы Уолстеттер Колумбия құқық мектебінде стипендия бойынша оқыды. Ол сол жерде Роберта Морганмен танысты. Уолстеттер құқық мектебінен көңілі толмады және бір жылдан кейін оқуын тастап кетті. Ол Колумбияда математикалық логика және ғылым философиясы бойынша Ph.D. дәрежесін алу үшін қалды, онда ол Абрахам Вальдтың басшылығымен оқыды және Якоб Вольфовицпен бірге оқыды. 1937 жылдың маусымында «Тіл және эмпиризм» тақырыбындағы диссертациясын қорғап, магистр дәрежесін алғаннан кейін, бірнеше стипендиялар оған диссертациясын аяқтауға мүмкіндік берді. Ол Әлеуметтік ғылымдар зерттеу кеңесімен экономика және бизнес айналымын зерттеуге қазіргі заманғы математикалық әдістерді енгізу жобасы бойынша жұмыс істеді. 1941-1942 жылдары Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1942 жылдың тамызында Уолстеттерлер «Партизандық шолу» журналының редакторларының бірі Дуайт Макдональд пен оның әйелі Нэнсимен бірге Нантакетке демалысқа барды. Ол Колумбияның аспирантурасын тастап, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ үкіметінде соғыс жоспарын жасау үшін жұмыс істеді және докторлық дәрежесін аяқтаған жоқ.
Ерте мансап
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вольштеттер соғыс өндірісі мәселелерімен айналысты. Ол алғаш рет Соғыс өндірісі жөніндегі кеңестің жоспарлау комитетіне жұмысқа қабылданды. Ол қалай осы лауазымға келгені белгісіз. Сұхбатының бірінде Вольштеттер Карнеги қорының NBER-мен серіктестігі кезінде Саймон Кузнецті Роберт Р. Натан жалдағанын, ал Кузнец өзі Вольштеттерді жұмысқа алғанын айтты. Алберттің ағасы Чарльз бұл жұмысты Артур Ф. Бернс бергенін еске алады. Кейін ол "Атлас" ұшақ өнімдері компаниясында жұмыс істеді. Соғыстан кейін Вольштеттер Нью-Йоркте қысқа мерзімге бизнеспен айналысты. 1946 және 1947 жылдары ол Вашингтонға көшіп, Ұлттық тұрғын үй агенттігінде (USHA) бағдарламалар директоры болып қызмет етті, бұл оның мансабындағы жалғыз федералдық қызметі болды. USHA-да Вольштеттер соғыс кезінде Альберттің ағасы Чарльзқа тиесілі ұшақ компаниясында жұмыс істеген инженер Пол Вейдлингермен бірге жұмыс істеді. Вейдлингер ұшақ ангарлары сияқты, жылдам құрастырылатын модульдік ғимараттарды жобалады. USHA-да Вольштеттер мен Вейдлингер осындай принциптерді тұрғын үйлерді салуға қалай қолдануға болатынын зерттеді. 1937–1938 оқу жылында Роберта Оңтүстік Калифорния университетінде оқытушының көмекшісі болып жұмыс істеді, сол кезде ол Калифорнияның өмір салтына ғашық болды. Оның ынтасымен және ағасы Чарльз Альбертке жұмыс табуға көмектескен соң, Вольштеттерлер 1947 жылы Санта-Моникаға көшіп келді. Альберт "General Panel Corporation" компаниясында өнеркәсіптік өндірістік базасын жаңарту үшін жұмыс істеді. "General Panel Corporation" – Баухаус қозғалысының екі маңызды өкілі Уолтер Гропиус пен Конрад Вахсман құрған компания.
RAND корпорациясы
Бір күні серуендеп жүргенде Альберт пен Роберта Санта-Моникада Эйб Гиршик, Олаф Хелмер және Чен Маккинзиге кездесті. Альберт оларды студенттік кезінен және мемлекеттік қызметтегі жылдарынан білген. Үш математик бізді көріп, қатты қуанды. Математикалық логика өте тар сала еді. Соғысқа дейін АҚШ-та оннан астам математикалық логик болған. Гиршик, Хелмер және Маккинзи жақында құрылған RAND корпорациясында жұмыс істеді. Олардың көмегімен RAND әлеуметтік ғылымдар бөлімінің басшысы Ханс Шпейер Робертаны бастапқыда RAND қызметкерлеріне тарату үшін кітаптардың тұжырымдамаларын жазуға алды. 1951 жылы General Panel Corporation компаниясы жұмысын тоқтатқанда, Альберт шығыстағы академияға оралуды қалады, бірақ Роберта Калифорнияда қалуға бекінді. Ол Альберт пен RAND экономика бөлімінің басшысы Чарльз Хитчтің кездесуін ұйымдастырды. Екеуі тіл табысып, Вулстеттер математика бөліміне консультант ретінде қабылданды. Вулстеттер алғашқы бірнеше жыл RAND-тың консультанты болды. 1953 жылдың маусым немесе шілде айында, ол Стратегиялық әуе базаларын таңдау және пайдалану туралы әуе күштеріне брифтинг беруді бастағаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Хитч ақыры оның консультант мәртебесінің "абсурдты" екенін және оның тұрақты штатқа қосылуын талап етті. RAND-та ол АҚШ-тың стратегиялық ядролық күштерін қалай орналастыруға және басқаруға болатынын зерттеді, бұл сенімді, тиімді және бақыланатын болатын. Вулстеттердің "Террордың нәзік тепе-теңдігі" (1958) атты еңбегі Вашингтонның сыртқы саясат қауымдастығының ой-пікірін қалыптастыруда, әсіресе кеңестік шабуылдың қаупіне баса назар аударғаны үшін зор ықпал етті. Осы кезеңде Вулстеттердің RAND стратегиялық саясаттанушысы Бернард Бродимен қарым-қатынасы нашарлай бастады. 1963 жылы Броди Вулстеттерді қауіпсіздік ережелерін бұзу және қаржылық тәртіпсіздік жасаумен айыптады. Вулстеттер Константин Мельник жазған RAND еңбегінің жобасын Генри Роуэнмен бөліскен, ол сол кезде Роберт Макнамараның халықаралық қауіпсіздік жөніндегі орынбасары және Whiz Kids тобының мүшесі болған. Броди сондай-ақ Вулстеттер RAND қаражатын пайдаланып клиенттер мен әріптестермен той-думандар ұйымдастырғанын мәлімдеді. Вулстеттер өзін қорғап, Мельник еңбегінің құпиялылығы деңгейінің RAND жүйесіндегі ең төменгі деңгейде екенін, ал Роуэн Вулстеттермен бірнеше маңызды зерттеулерде тығыз жұмыс істеген бұрынғы RAND қызметкері болғандықтан, оған осы құжатты қарауға рұқсат болғанын атап өтті. Дегенмен, RAND директоры Франк Коллбом Вулстеттерден отставкаға кетуін талап етті. Вулстеттер бас тартқан соң, Коллбом оны жұмыстан босатты, бірақ Вулстеттерге басқа жұмыс табу үшін RAND-та біраз уақыт қалуға рұқсат берді.
Чикаго университеті
Ханс Моргентаудың ұсынысымен және оның көмегімен Вольштеттер Чикаго университетінде саяси ғылым профессоры лауазымын алды. 1960 және 1970 жылдары ол өзінің зерттеулерінің шеңберін кеңейтіп, одақ саясаты, ядролық қаруды таратпау, баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс, әскери технологиядағы жаңарулар, бейбіт уақыттағы әскери бәсекелестік, әскери әлеует және азаматтық ядролық энергияның экономикасы салаларын қамтыды. 1980 жылдары Вольштеттер өзара толыққанды жойылған жағдайда ядролық қаруды жаудың әскери күштері мен жауынгерлеріне емес, бейбіт азаматтар мен қалаларға бағыттауды қолдағандарды жиі сынады. Вольштеттер және оның әйелі Роберта Вольштеттер демократтар мен республикашылдардың әкімшіліктеріне кеңес берді, соның ішінде 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысы кезінде президент Джон Ф. Кеннедидің кеңесшілері болды. 1985 жылдың 7 қарашасында олар Рональд Рейганнан Президенттік бостандық медалін алды. Ұзақ қызмет еткен жылдары Вольштеттер 1960 жылдардың басында UCLA және Берклидегі Калифорния университетінде оқытты. 1964 жылдан 1980 жылға дейін Чикаго университетінің саяси ғылым кафедрасында сабақ берді және Пол Вольфовиц, Эфраим Инбар және Залмай Халилзадтың диссертацияларын басқарды. Ол неоконсервативті қозғалыстың көптеген белгілі өкілдеріне, соның ішінде Ричард Перлге (өспірім шағында Вольштеттердің қызы Джоанмен танысқан) әсер еткені үшін жиі аталады. Ол Джон Вольштеттердің інісі, "Бомбамен ұйықтау", "Алдымыздағы Ұзақ соғыс" және "Бізге қарсы қысқа соғыс" кітаптарының авторы.
Өлім
1996 жылы 16 желтоқсанда, 83 жасқа толған күні Вулштеттердің денсаулығы нашарлап кетті. Ол және Роберта оның қалпына келмейтін ауруға шалдыққан немесе астма шабуылына ұшыраған деп ойлады. Нью-Йорктен телефон арқылы қызы Джоан жүрек ұстамасының белгілерін қарастырып, Робертаға жедел жәрдем шақыруды айтты. Альберт жедел жәрдемге баруға қарсылық көрсетіп, наразылық білдірді. Ауруханада оған ауыр жүрек ұстамасы диагнозы қойылып, тәулік бойы күтіммен үйге жіберілді. Ол тұрғын бөлмесінде жұмысын жалғастыру үшін жартылай жатып отыруға мүмкіндік беретін уақытша орындық жасады. Бір айдан кейін, 1997 жылдың 10 қаңтарында Вулштеттер Лорл Каньондағы үйінде қайтыс болды. РАНД корпорациясы кеңсесінде естелік шара өтті, ал бір айдан кейін сенатор Джон Кайл және арнайы қонақ Ричард Перл Сенат палатасында қысқаша естелік сөздер айтты. Альберт Вулштеттер Лос-Анджелестегі Вествуд ауылының мемориалдық паркіне жерленді. Роберта Вольстеттер 2007 жылдың 6 қаңтарында қайтыс болды.
Марапаттар
Ол екі рет Қорғаныс министрлігінің ерекше мемлекеттік қызметі үшін медалімен марапатталды, алғаш рет 1965 жылдың ақпанында Роберт Макнамара, ал екінші рет 1976 жылдың қарашасында Дональд Рамсфелд табыс етті. Ол Қорғаныс министрлігінде жұмыс істемейтін және екі рет марапатталған тұңғыш адам. 1985 жылдың 7 қарашасында президент Рейган Альберт Вулстеттерге, оның әйелі Роберта Вулстеттермен және Пол Ницкемен бірге Президенттік бостандық медалін табыс етті.
Мұра
Альберт Дж. және Роберта Вулстеттердің құжаттары Стэнфорд университетінің Гувер институты мұрағатында сақталуда.
Танымал мәдениетте
Вулстеттер Стэнли Кубриктің "Др. Странгельв немесе: Қайғыны ұмытып, бомбаны жақсы көруді қалай үйрендім" фильміне шабыт берді. 1962 жылы Кубрик "Лолитадан" кейінгі жобасын іздеп, ядролық мәселелерді зерттеуге кірісті. Кубриктің бастапқы идеяларының бірі – Вулстеттердің "Террордың нәзік тепе-теңдігі" атты реалистік триллер жасау еді. Бірақ Кубрик кездейсоқ ядролық соғысқа қатысты реалистік сценарий ойлап таба алмағандықтан, комедия жасауға көшті. Доктор Странгельв кейіпкері – Вулстеттерден бөлек, Герман Кан, Джон фон Нейман, Вернер фон Браун және Эдвард Теллер сияқты РАНД ұйымымен байланысты болған бірнеше адамдардың жиынтығы.