Рим-Селевкид соғысындағы Термопил шайқасы

Кіріспе

Римдік-Селеукид соғысының шайқасы
Термопильдегі басқа шайқастар

Термопиль шайқасы б.з.д. 191 жылы 24 сәуірде болды. Бұл шайқас Римдік-Селеукид соғысының бір бөлігі ретінде өтті, онда Рим Республикасының консулы Маний Ацилий Глабрио бастаған әскерлері Антиох III Ұлының Селеукид-Этолия армиясына қарсы күш түсті. Әскерлердің негізгі күштері алғашқыда Термопиль өткелінде шайқасқанда, Селеукидтер өздерінің позицияларын сақтап, бірнеше римдік шабуылдарын тойтарып берді. Алайда, Марк Порций Катон басқаратын шағын римдік күші, Каллидром бекінісінің этолиялық гарнизонын күтпеген жерден шаңқайтқаннан кейін, Селеукидтерді төбеден айналып өтті. Селеукидтер қорқып, қатарын бұзып, олардың күштері талқандалды. Антиох атты әскерімен шайқас алаңынан қашып, көп ұзамай материктік Грекияны тастап кетті.

Өмірбаян

Бактрия (б.з.д. 210–209 ж.) және Үндістан (б.з.д. 206–205 ж.) жорықтарынан оралғаннан кейін, Селевкид патшасы Ұлы Антиох III Птолемей патшалығының аумақтарын бірлесіп басып алу мақсатымен Македонияның Филипп V-імен одақ құрды. Б.з.д. 198 жылы Антиох V Сирия соғысында жеңіске жетіп, Коэле Сирияны басып алып, оңтүстік-шығыс шекарасын нығайтты. Одан кейін ол Кіші Азияға назар аударып, Птолемейдің жағалаудағы иеліктеріне қарсы сәтті жорық жасады. Б.з.д. 196 жылы Антиох Аттал I-нің қайтысын мүмкіндік етіп, Атталидтер әулеті билеген қалаларға шабуыл жасады. Антиох Кіші Азияның барлық жерін басып алады деп қорқып, Смирна және Лампсак қалалары Рим республикасынан қорғаныш сұрауға белімділік танытты. Б.з.д. 196 жылы көктемде Антиохтың әскері Геллеспонттың еуропалық жағына өтіп, стратегиялық маңызды Лисимахия қаласын қайта жаңартуға кірісті. Б.з.д. 196 жылы қазанда Антиох Лисимахияда римдік дипломаттардың делегациясымен кездесті. Римдіктер Антиохтан Еуропадан шығып, Кіші Азиядағы грек қалаларының автономиясын қалпына келтіруін талап етті. Антиох өзінің атасы Антиох II Теостың империясын қайта құрып жатқанын мәлімдеді және Родос дәстүрлі түрде қорғаған Кіші Азия мемлекеттерінің ішкі ісіне араласуы үшін римдіктерді сынады. Б.з.д. 196/195 жылдың қысында Римнің бұрынғы басты жауы, карфагендік генерал Ганнибал Карфагеннен Антиохтың Эфестегі сарайына қашып келді. Сципион Африкан басқаратын соғысқа қарсы партияның пайда болуына қарамастан, Рим Сенаты сақтық танытты. Римдіктер мен Селевкидтер арасындағы келіссөздер қайта басталды, бірақ даулы аумақтардың мәртебесіне қатысты грек және рим заңдары арасындағы келіспеушіліктерге байланысты тағы да тоқтап қалды. Б.з.д. 193 жылдың жазында Аэтолия лигасының өкілі Антиохқа Аэтолиялықтар Риммен болашақ соғыста оның жағында болатынына сендірді, ал Антиох Ганнибалдың Карфагенде Римге қарсы төңкеріс жасау жоспарына тікелей қолдау көрсетті. Аэтолиялықтар грек мемлекеттерін Антиохтың басшылығымен римдіктерге қарсы бірлесіп көтеріліс жасауға итермеледі, екі тарап арасында соғыс тудыруды үміттенеді. Аэтолиялықтар стратегиялық маңызды Димитрия портын басып алып, жергілікті римдік топтың жетекші мүшелерін өлтірді. Б.з.д. 192 жылдың қыркүйегінде Аэтолиялық генерал Тонтас Антиохтың сарайына келіп, оны Грекияда римдіктерге ашық қарсы тұруға көндірді. Селевкидтер Грециядағы жорықтары үшін 10 000 жаяу әскер, 500 атты әскер, 6 соғыс пілі және 300 кеме таңдады.

Following his return from his Bactrian (210–209 BC) and Indian (206–205 BC) campaigns, the Seleucid King Antiochus III the Great forged an alliance with Philip V of Macedon, seeking to jointly conquer the territories of the Ptolemaic Kingdom. In 198 BC, Antiochus emerged victorious in the Fifth Syrian War, taking over Coele Syria and securing his south eastern border. He then focused his attention on Asia Minor, launching a successful campaign against coastal Ptolemaic possessions. In 196 BC, Antiochus used the opportunity of Attalus I's death to assault cities controlled by the Attalid dynasty. Fearing that Antiochus would seize the entirety of Asia Minor, the independent cities Smyrna and Lampsacus decided to appeal for protection from the Roman Republic. In the early spring of 196 BC, Antiochus' troops crossed to the European side of the Hellespont and began rebuilding the strategically important city of Lysimachia. In October 196 BC, Antiochus met with a delegation of Roman diplomats in Lysimachia. The Romans demanded that Antiochus withdraw from Europe and restore the autonomous status of Greek city states in Asia Minor. Antiochus countered by claiming that he was simply rebuilding the empire of his ancestor Antiochus II Theos and criticized the Romans for meddling in the affairs of Asia Minor states, whose rights were traditionally defended by Rhodes. In late winter 196/195 BC, Rome's erstwhile chief enemy, Carthaginian general Hannibal, fled from Carthage to Antiochus' court in Ephesus. Despite the emergence of a pro war party led by Scipio Africanus, the Roman Senate exercised restraint. Negotiations between the Romans and the Seleucids resumed, coming to a standstill once again, over differences between Greek and Roman law on the status of disputed territorial possessions. In the summer of 193 BC, a representative of the Aetolian League assured Antiochus that the Aetolians would take his side in a future war with Rome, while Antiochus gave tacit support to Hannibal's plans of launching an anti Roman coup d'état in Carthage. The Aetolians began spurring Greek states to jointly revolt under Antiochus' leadership against the Romans, hoping to provoke a war between the two parties. The Aetolians then captured the strategically important port city of Demetrias, killing the key members of the local pro Roman faction. In September 192 BC, Aetolian general Thoantas arrived at Antiochus' court, convincing him to openly oppose the Romans in Greece. The Seleucids selected 10,000 infantry, 500 cavalry, 6 war elephants and 300 ships to be transferred for their campaign in Greece.

Кіріспе

Селевкидтер Имброс пен Скиатос арқылы Димитрияға жетіп, Антиохтың әскері сол жерде түсті. Антиох Ламияға сапар шегіп, онда ол этолиялықтардың кеңесіне қатысты, олар оны бір жылға стратег деп жариялады. Ахай лигасы Селевкидтер мен этолиялықтарға соғыс жариялады, ал римдіктер б.з.д. 192 жылы қарашада олардың үлгісін қайталады. Антиох Халкисті қақпасын ашуға мәжбүр етіп, Делиумдағы римдік лагерьге шабуыл жасап, 250 сарбазды өлтірді. Халкидтердің қарсыласуы Евбеяның қалған бөлігін де соған итермеледі. Селевкидтер бұл қаланы өздерінің операциялық базасына айналдырып, Грекияның шығыс жағалауын тиімді түрде бақылап отырды. Антиох содан кейін назарын Македонияның Филип V-пен одақты қайта құруға аударды, ол б.з.д. 197 жылы Римдіктермен болған Киноскефал шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін бұзылған еді. Филип римдіктердің соғыстан жеңіске жететініне үміттеніп, аумақтық сыйақыларға және өзіне тиесілі соғыс өтемақыларын өтеп беруге үміттенді; бірақ Селевкидтер бұл екеуін де қамтамасыз ете алмады, сондықтан Антиохтың ұсыныстары қабылданбады және Филип римдіктерге қосылды. Антиох сондай-ақ Афинаға, атамандықтарға, Боэотия лигасына, сондай-ақ Акарнания мен Эпирдегі қала-мемлекеттерге одақ ұсыныстарымен жүгінді. Этолиялықтардың уәделеріне қарамастан, грек мемлекеттерінің көпшілігі болашақтағы жазадан қорқып, бейтарап қалды. Тек Элис, Боэотия лигасы және Афаманияның Аминандері Антиохқа адалдықтарын жариялады, соңғысына оның күйеу інісі Филипп Мегалополиске Македония тағын уәде етті. 192 жылдың желтоқсанында Селевкидтер мен олардың этолиялық одақтастары тесалиялық лигаға қарсы оңтүстіктен, ал атамандық әскер батыстан шабуыл жасады. Антиох тез арада Оңтүстік Тесалияның көп бөлігін басып алды, азық-түліктері біткен соң қыстауға қайтты. Б.з.д. 191 жылдың наурыз айының басында Селевкидтер Акарнанияға басып кірді, мақсаты – Рим флотын Грекияның батыс жағалауындағы порттардан айыру. Ұзаққа соқпаған шабуылдан кейін Антиох Акарнания лигасының жартысын басып алды және оның стратегі Клиттің адалдығын жеңіп алды. Сол уақытта Рим консулы Маний Ацилий Глабрио 20 000 жаяу әскерімен, 2 000 атты әскерімен және 15 соғыс пилімен Брундизийден Иллирияға өтті. Глабрионың әскері Грекиядағы римдіктер мен олардың одақтастарының жалпы санын 36 000 адамға жеткізді, бұл Селевкидтер мен олардың одақтастарынан әлдеқайда көп. Осы аралықта Филип V және Рим пропраторы Бэбий Тесалия мен Атаманияда параллель шабуылдар жасады, бұл аймақта Селевкидтердің жеңістерін тез жойды. Глабрио мен Филипп әскерлері Лимнаионда бірігіп, Пелинада Бэбий әскерлерімен қосылды. Тесалияға жаудың кіріп келгені және Атамандық әскерінің ыдырағаны туралы естіген Антиох Халкиске қайта оралды, жол бойы шашырап кеткен гарнизондарын жинады. Антиох 12 000 жаяу әскерімен, 500 атты әскерімен және 16 соғыс пилімен Ламияға аттанды, сонымен бірге этолиялықтарға да сол жерге жиналуға бұйрық берді. Этолиялықтар өздерінің отаны шабуылға ұшырайды деп қорқып, оның шақыруына тек 4 000 адам ғана жауап берді. Саны жағынан басым күштің қоршауына түсуден қорқып, Селевкидтер Термопила асуына шегінді. Этолиялық күш екі тең күшті әскерге бөлініп, Трахистағы Гипата және Гераклея қалаларын қоршап алды; олар тиісінше Этолия мен Термопилаға баратын жолдарды тосқауылдады. Антиохтың әскерлері Термопиланың ең тар бөлігін, шығыс жағындағы кең аумақты басып алды. Бұл қабырғаны оңтүстікке қарай ұзартып, қолжетімсіз жартасқа дейін жеткізді. Қабырғаның алдындағы арық пен жер жұмыстары Мали шығанағына дейін созылды, оған қарап тұрған төбелердің беткейлері салыстырмалы түрде көлбеу болды, бұл Селевкидтерге оларды снарядтармен атқылауға мүмкіндік берді. Грек және римдік артиллерияны, эллиндік дәуірдегі артиллерияны орналастыру үшін арнайы мұнаралар салынды. Глабрио Гипата мен Гераклеяның ауылдарын қиратты, содан кейін асудың ортасындағы "қызыл қақпаларда" орналасты.

The Seleucid fleet sailed via Imbros and Skiathos, arriving at Demetrias where Antiochus' army disembarked. Antiochus traveled to Lamia where he participated in the council of the Aetolians, who declared him their Strategos for a year. The Achaean League declared war on the Seleucids and Aetolians, with the Romans following suit in November 192 BC. Antiochus forced Chalcis to open its gates to him and raided a Roman camp at Delium, killing 250 soldiers. The surrender of the Chalcidians led the rest of Euboea to follow its example. The Seleucids transformed the city into their base of operations, effectively controlling the Greek eastern coast. Antiochus then shifted his attention towards rebuilding his alliance with Philip V of Macedon, which had been shattered after the latter was decisively defeated by the Romans at the 197 BC Battle of Cynoscephalae. Philip expected that the Romans would emerge victorious in the conflict and counted on territorial rewards as well as the writing off of war reparations that he owed; while the Seleucids could provide neither, so Antiochus' overtures were rejected and Philip aligned himself with the Romans. Antiochus likewise approached Athens, the Athamanians, the Boeotian League as well as city states in Acarnania and Epirus with offers of alliance. Despite the reassurances of the Aetolians, most of the Greek states remained neutral, fearing future reprisals. Only Elis, the Boeotian League and Amynander of Athamania declared their allegiance to Antiochus, the later being promised the Macedonian throne for his brother in law Philip of Megalopolis. In December 192, the Seleucids and their Aetolian allies launched a campaign against the Thessalian League from the south, while the Athamanian army attacked from the west. Antiochus rapidly seized much of southern Thessaly, withdrawing to his winter quarters after running out of supplies. In early March 191 BC, the Seleucids invaded Acarnania, aiming at depriving the Roman fleet of ports on the western coast of Greece. After a brief campaign, Antiochus seized control of half of the Acarnanian League and gained the allegiance of its Strategos Klytos. At the same time Roman consul Manius Acilius Glabrio crossed from Brundisium to Illyria with an army of 20,000 infantry, 2,000 cavalry and 15 war elephants. Glabrio's army brought the total of the Roman and allied forces in Greece to 36,000 men, significantly outnumbering that of the Seleucids and their allies. In the meantime, Philip V and Roman propraetor Baebius launched parallel offensives in Thessaly and Athamania, quickly erasing Seleucid gains in the region. Glabrio and Philip's armies united at Limnaion before joining with that of Baebius at Pellina. Upon being alerted about the enemy's advance into Thessaly and the disintegration of the Athamanian army, Antiochus returned to Chalcis; gathering his scattered garrisons along the way. Antiochus marched to Lamia with his entire force of 12,000 infantry, 500 cavalry and 16 war elephants, simultaneously ordering the Aetolians to mobilize there. Only 4,000 men answered his call, as the Aetolians feared that their homeland was on the brink of invasion. Fearing encirclement by a numerically superior force, the Seleucids withdrew to the Thermopylae pass. The Aetolian force was split into two armies of equal strength, garrisoning the cities of Hypata and Heraclea in Trachis; which blocked the roads to Aetolia and Thermopylae respectively. Antiochus' troops took hold of the narrowest section of the Thermopylae pass some wide located at its eastern end. Augmenting the preexisting defensive wall which extended up the hill to its south, ending at an inaccessible cliff. The ditch and earthworks situated in front of the wall stretched to the Malian Gulf, the slopes on the hills overlooking it were relatively gradual, allowing the Seleucids to man them with projectile throwers. Special towers were built to house [[Greek and Roman artillery, Hellenistic era artillery. Glabrio ravaged the countryside of Hypata and Heraclea, before camping at the "hot gates", half way through the pass.

Шайқас

Антиох өзінің македониялық фаланксын қамалдың артына орналастырды, ал аргираспидтер мен жеңіл жаяу әскері оның алдында тұрды. Селевкилердің сол қанатында бірнеше жүз садақшы, сапқыш және найза тастаушылар болды. Антиох оң қанатындағы ат әскерін соғыс пілдерінің артынан бастап, әскерінің қалған бөлігін арттық күш ретінде қалдырды. Аэтолиялықтар 2000 сарбазын өткелге қарап тұрған Каллидром, Тейхий және Родунтия бекіністеріне жіберді, ал қалғаны Гипата мен Гераклеяда қалды. Өткелдің шығыс жағалауын Селевкид әскерлерімен қатар Халкис және Деметрий гарнизондары да қорғады. Селевкидтер Кіші Азиядан күштер келгенше өткелді ұстап тұруды және римдіктермен ашық алаңда кездесуді жоспарлады. Қарсыластары бақылап отырған позицияның табиғи артықшылықтарына қарамастан, Глабрио шабуылға шешім қабылдады, себебі оның қолында 25 000-30 000 сарбаздан тұратын зор әскер болды. Ол Гераклеяны қоршау үшін 2000 сарбазды жіберді және лагерьді күзету үшін 2000 атты әскерін қалдырды. Б.з.д. 191 жылдың 23 сәуір түнінде Глабрио Марк Порций Катон мен Луций Валерий Флакк басқаратын 2000 сарбаздық жасаққа Аэтолиялықтар бақылап отырған бекіністерге шабуыл жасауға бұйрық берді. 24 сәуір күні таңертең Глабрио 18 000 сарбаздық Римнің негізгі күшін өткел арқылы фронталды шабуылға бастап шықты. Бірінші римдік шабуыл Селевкидтердің зымырандық әскерлерінің қанатын басып, кері қайтарылды. Римдіктер қайта-қайта шабуылдап, аргираспидтер мен жеңіл жаяу әскерді қамалдың артына шегінуге мәжбүр етті. Бірақ Селевкидтердің сариссаларының қабырғасы римдіктер үшін бұзылмас болып шықты, олардың ілгерілеуін тоқтатты. Флакк та Тейхий мен Родунтияның қорғаушыларын жеңе алмады. Ал Катон түнгі жорық кезінде жолдан адасқаннан кейін, таңертең Каллидромды кездестірді. 600 сарбаздық Аэтолиялық гарнизон күтпеген шабуылға ұшырап, Селевкидтер лагеріне қашты. Катон Селевкидтер лагерін айналып өтіп, шабуыл жасады; Катонның күші шындығында болғаннан гөрі зор екенін ойлаған Селевкидтердің рухы құлдырады. Селевкидтер қатарларын бұзып, ұйымсыз шегінуге кірісті, Антиох пен оның атты әскерлерінен басқа барлық әскер жойылды.

Antiochus positioned his Macedonian phalanx behind the rampart while the argyraspides and the light infantry stood in front of it. The Seleucid left flank was composed of a few hundred archers, slingers, and dart throwers. Antiochus led the cavalry on the right flank which formed a line behind the war elephants, with the remnants of his army forming a rearguard. The Aetolians transferred 2,000 of their soldiers to the Callidromus, Teichius, and Rhoduntia forts overlooking the pass, the rest remaining in Hypata and Heraclea. The coast east of the pass was protected by the Seleucid navy as well as the Chalcis and Demetrias garrisons. The Seleucids intended to hold the pass until much needed reinforcements arrived from Asia Minor, allowing them to face the Romans on an open field. Despite the natural strengths of the position controlled by his adversaries, Glabrio decided to launch an assault; since he held a significant numerical advantage, commanding an army of 25,000 to 30,000 soldiers. He dispatched 2,000 soldiers to besiege Heraclea and left the 2,000 strong cavalry to guard the camp. On the night of 23 April 191 BC, Glabrio ordered Marcus Porcius Cato's and Lucius Valerius Flaccus's 2,000 man detachments to assault the Aetolian controlled forts. At dawn on 24 April, Glabrio led the main Roman force of 18,000 through the pass in a frontal attack. The first Roman assault was repulsed, as the Romans found themselves enfiladed by the Seleucid missile troops. The Romans pressed on, their repeated attacks forcing the argyraspides and the light infantry to withdraw behind the rampart. Yet the wall of Seleucid sarissas proved to be impenetrable for the Romans, halting their advance. Flaccus likewise failed to make headway against the defenders of Teichius and Rhoduntia. Cato on the other hand discovered Callidromus at dawn, having previously lost his way during the night march. The 600 man Aetolian garrison was taken by surprise, fleeing to the Seleucid camp. Cato outflanked the Seleucids striking their camp; thinking Cato's force to be much larger than it was in reality, the Seleucids' morale plunged. The Seleucids broke ranks and engaged in a disorganized retreat, the whole army being lost, save for Antiochus and his cavalrymen.

Салдары

Антиох құрлықта шешуші жеңіліске ұшырады және теңіз флотымен байланысын үзіп қалды. Глабрионның Фокис пен Беотия арқылы ешқандай қарсылықсыз өтіп кеткенін естігенде, ол дереу Ефеске қайтып келді. Б.з.д. 191 жылы мамыр айында Халкидегі Селевкид гарнизоны императорының соңынан Кіші Азияға қайтқанда, Эвбея қалалары римдіктерді құтқарушылар ретінде құшақ жарады. Селевкидтер Родос және Аталидтердің флотымен бірікпес бұрын римдік флотын жоюға тырысты. Б.з.д. 191 жылдың қыркүйегінде римдік флот Корикус шайқасында Селевкидтерді жеңіп, Дардан және Геллеспонттағы Сест сияқты бірнеше қаланы бақылауға алды. Б.з.д. 190 жылы мамыр айында Антиох Пергам патшалығына шабуыл жасап, елді қиратты, астанасын қоршады және оның патшасы Евмен II-ні Грекиядан қайтаруға мәжбүр етті. Б.з.д. 190 жылы тамызда родостықтар Евримедон шайқасында Ганнибалдың флотын жеңді. Бір айдан кейін римдік-родостық біріккен флот Мёнесс шайқасында Селевкидтерді жеңді. Селевкидтер енді Эгей теңізін бақылай алмады, бұл Римнің Кіші Азияға жорық жасауына мүмкіндік берді.