Кіріспе

Америкалық азамат, кісі өлтіру қылмысы үшін сотталған, бұрын зорлау қылмысы бойынша қате сотталған. Висконсин штатынан сотталған адам Стивен Аллан Эйвери (Steven Allan Avery; 1962 жылы 9 шілдеде туған) – Висконсин штатының Манитовок округіне жататын америкалық азамат. Ол 1985 жылы жыныстық зорлық-зомбылық пен адам өлтіруге талпыныс жасады деген айыппен қате сотталған. 32 жылдық жазаның 18 жылын өтеген (оның алты жылы – адам ұрлау қылмысы үшін алған жазамен бірге), Эйвери ДНК-тестілеу нәтижесі бойынша 2003 жылы ақталып, босатылды. Бірақ екі жылдан кейін ол кісі өлтіру қылмысымен айыпталды. Эйверидің 2003 жылғы ақталуы Висконсиннің қылмыстық сот жүйесі туралы кең пікірталас тудырды. 2005 жылы заңға айналған «Қылмыстық сот реформасы туралы» заң болашақта болатын қате айыптаулардың алдын алуға бағытталған реформаларды енгізді. Бостандыққа шыққаннан кейін Эйвери Манитовок округінің бұрынғы шерифі мен округтік прокурорына қате сотталғаны және тұтқындалғаны үшін 36 миллион долларлық талап-арыз берді. 2005 жылдың қараша айында азаматтық іс әлі де қаралып жатқанда, ол Висконсин штатының фотографы Тереза Халбахты өлтірді деген айыппен тұтқындалды. 2007 жылы сотталып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды, мерзімі бітпеуге жатады. Сот үкімі жоғары соттармен бекітілді. Эйверидің 2007 жылғы кісі өлтіру ісі және оған байланысты мәселелер 2015 жылғы Netflix түбіртек деректік фильмі «Making a Murderer» негізгі тақырыбы болды. Фильм сонымен қатар Эйверидің жүрегі туыс інісі Брендан Дассидің тұтқындалуы мен 2007 жылғы сотталуын да қамтыды. 2016 жылдың тамызында федералды судья Дассидің жақын туысының мойындауын күштеп алу фактісіне байланысты оның үкімін жоққа шығарды. 2017 жылдың маусымында Висконсин прокуратурасы бұл шешімге шағымданды. Сегіз айдан кейін АҚШ-тың жетінші апелляциялық округінің жеті судьясынан тұратын алқасы 4 дауысқа 3 қарсы дауыспен алғашқы үкімді күшінде қалдырды, полиция Дассидің мойындауын заңды түрде алғанын мәлімдеді. 2018 жылдың 20 ақпанында Дассидің адвокаттары, соның ішінде АҚШ-тың бұрынғы бас прокуроры Сет Ваксман, АҚШ Жоғарғы Сотына кассациялық шағым беру туралы өтініш берді. 2018 жылдың 25 маусымында кассациялық шағым қабылданбады. Эйвери мен оның адвокаттары жаңа сот процесін талап етуде.

Ерте өмір

Стивен Эвери 1962 жылы Висконсин штатының Манитовок округінде Аллан мен Долорес Эвери отбасында дүниеге келген. 1965 жылдан бері оның отбасы Висконсин штатының Гибсон ауылында, қала сыртында орналасқан 40 акр (16 га) жерде металл жинау алаңын басқарып келеді. Эверидің үш бауыры бар: Чак, Эрл және Барб. Ол жақын маңдағы Мишикот және Манитовок қалаларындағы мемлекеттік мектептерде оқыды, онда анасы оның "жауап беруі қиын балаларға" арналған бастауыш мектепке барғанын айтты. 1982 жылдың соңында екі адам Эверидің ұсынысымен оның мысығын "отқа лақтырып, жанғанша қарағандарын" мойындады, ал Эвери бұрын оған жанармай және май құйған екен. Эвери жануарға қатыгездік жасағаны үшін кінәлі деп танылып, 1983 жылдың тамызына дейін түрмеде отырды. 1985 жылдың қаңтар айында Эвери кузенінің көлігін жол жиегіне тоқтатты. Кузені тоқтағаннан кейін Эвери оған тапаншаны бағыттады. Ол ашуланып, кузенінің адамдарға ол алдыңғы газонды мастурбация жасап жүргенін айтқанын мәлімдеді, бірақ ол бұл жалған екенін айтты. Эвери тапаншаның оқталмағанын және ол оны өлтіремін деп қорқытып, өзі туралы жалған қауесет таратуын тоқтатуға тырысқанын, бірақ іс жүзінде кісі өлтіруге дайын болмағанын айтты. Ол "әдепсіз ой-сезімімен қауіпсіздікке қауіп келтіргені" және қару-жарақ ұстағаны үшін алты жылға сотталды.

Жыныстық зорлық-зомбылыққа қатысты айыптау

1985 жылдың шілдесінде Мичиган көлінің жағасында жүгіріп бара жатқан әйелге қатыгездікпен шабуыл жасалып, зорлық зорлық жасалды. Эвери, құрбан Пэнни Бернцен оны фотосуреттерден, кейін тікелей көрсетілімнен танығаннан кейін тұтқындалды. Шабуылдан кейін Эвери Грин-Бэйде қырық шақырым қашықтықта болғанымен – уақыты тіркелген дүкен чегі және он алты куәгердің куәлігімен расталған алиби болғанына қарамастан, оған зорлау және кісі өлтіруге талпыныс жасады деген айып тағылып, ақырында отыз екі жылға бас бостандығынан айырылды. 1987 және 1996 жылдары жоғары соттардағы шағымдар қабылданбады. Эвериге физикалық жағынан өте ұқсас Алленнің ұсыныстары ақырында 2005 жылдың қазанында қабылданған және қол қойылған «Эвери заңы» ретінде қалыптасқан заң жобасына енгізілді, кейін Эвериге Халбах ісі бойынша айып тағылғаннан кейін бір айдан соң «Қылмыстық әділет реформасы заңы» деп қайта аталды. Эвери Манитовок округіне, оның бұрынғы шерифі Томас Кокурекке және бұрынғы округ прокуроры Денис Фогельге қарсы өзінің заңсыз сотталуынан туындаған 36 миллион долларлық залапты өндіріп алуға талаппен азаматтық сотқа шағымданып берді. Сот 2006 жылдың ақпанында оның кісі өлтіру ісі бойынша айыпталуынан кейін 400 000 долларға бітірілді.

Тереза Халбахты өлтіру

Фотограф Тереза Халбах 2005 жылғы 31 қазанда жоғалып кетті; оның соңғы кездесуі Эйверимен, оның үйінде, Эйверидің автокөлік құтқару алаңының жанында, Autotrader.com сайтында сатуға қойған әпкесінің минивэнін суретке түсіру үшін болды. Халбахтың көлігі құтқару алаңында жартылай жасырылған күйде табылған, ал оның ішіндегі қан дақтары Эйверидің ДНК-сымен сәйкес келді. Кейін тергеушілер Эйверидің үйіне жақын жердегі өрт орнынан табылған күйген сүйек сынықтарын анықтады. Эйвери 2005 жылғы 11 қарашада Халбахты өлтіру, ұрлау, жыныстық шабуыл жасау және мәйіттің мүшелерін қиып тастау қылмыстарымен айыпталып тұтқындалды. Ол бұрын сотталғандықтан қару-жараққа қатысты бұзушылық жасағаны үшін де айыпталып отырды. Эйвери өзіне тағылған қылмыс айыбының негізсіз екенін, оның азаматтық ісін жою мақсатында жасалғанын мәлімдеді. Манитовок округі Эйверидің Манитовок округіне қарсы талап арызына байланысты қылмыстық істің тергелуін көршілес Калумет округінің шериф департаментіне беруге келісті. Келісімнің бір бөлігі ретінде Калумет округі Манитовок округінің ресурстарын, соның ішінде қызметкерлерін пайдаланды. Манитовок округінің шериф орынбасарлары Калумет округінің офицерлерінің қадағалауымен Эйверидің тіркемесін, гаражын және мүлкін бірнеше рет тінтіп қарады. Манитовок округінің полиция қызметкері Халбахтың көлігінің кілтін Эйверидің жатын бөлмесінен тапты. Оның адвокаттары олардың қатысуы мүдделер қақтығысына алып келгенін, сондай-ақ дәлелдерді манипуляциялауға ұсыныс жасалғанын айтты. Эйверидің адвокаттары сонымен қатар 1996 жылы Беернцен ісі бойынша апелляция кезінде алынған Эйверидің қаны салынған құтының бұрын ашылмаған екенін, ал тығынында жаңа тесік бар екенін анықтады. Олар Халбахтың көлігінде табылған қан сақталған құтыдан алынып, Эйверіні кінәлі ету үшін көлікке салыстырылған болуы мүмкін деп болжады. Бұл шағымға қарсылық көрсету үшін прокуратура ФБР техниктерінің куәлігін ұсынды. Олар Эйвери ісі үшін жаңадан әзірленген тестті пайдаланып, Халбахтың көлігінен алынған қанды этилендиаминтетраацетат қышқылына (EDTA) тексерді. Бұл EDTA қанды сақтау үшін қолданылатын, бірақ адам организмінде табылмайтын консервант. Тест нәтижесінде EDTA табылмады. Эйверидің қорғау тобы сарапшы куәгердің куәлігін ұсынды, ол теріс нәтиже EDTA жоқ екенін көрсете ме, әлде жаңадан әзірленген тесттің өзі сенімсіз екенін анықтау мүмкін емес екенін мәлімдеді.

Қылмыстық іс

2006 жылы Эйвери Айыпсыздық жобасының 174 ақталушысының арасында бостандыққа шыққаннан кейін зорлық қылмысымен айыпталған жалғыз адам болды. Кейін ол өзінің мойындауын қайтарып алып, оның мәжбүрлеу арқылы алынғанын мәлімдеді және Эйверидің сотында өз қатысы туралы куәлік беруден бас тартты. Ол өзінің сотында куәлік берді, бірақ ешқашан мәжбүрлеу туралы айтпады. Дасси жеке сотта кісі өлтіру, зорлау және мәйіттің кесілуі қылмыстары бойынша сотталды. Кісі өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды, сонымен қатар қару-жарақ бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылу жазасы қосылды, екі жаза да бірдей мерзімде өтелуге тиіс. Бес жыл Боскобелдегі Висконсин қауіпсіз бағдарлама мекемесінде өткеннен кейін, 2012 жылы Эйвери Ваупундағы Ваупун түзеу мекемесіне ауыстырылды. 2016 жылдың қаңтар айында «Қылмыскерді жасау» көрсетілгеннен кейін People журналы Эйверидің сотындағы қазылардың бірінің Манитовок округінің шерифінің орынбасары болғанын, ал тағы бір қазының әйелі Манитовок округінің кеңсе қызметкері болғанын хабарлады. Соттан отбасылық төтенше жағдайға байланысты ерте шығарылған Ричард Малер қазылар алқасының басында жеті адам кінәлі емес деп дауыс бергенін айтты; ол қазылар алқасының ақырында айыптау туралы келіскеніне таң қалды. Тағы бір қазылар алқасының мүшесі «Қылмыскерді жасау» түсірушілеріне жеке қауіпсіздігі үшін қорқып, кінәлі деп үкім шығаруға мәжбүр болғанын айтты. Түсірушілердің бұл талаптары да даулы болды. 2022 жылы Эйвери Fox Lake Correctional Institution, орташа қауіпсіздік деңгейі бар түрмеге ауыстырылды.

Апелляциялық шағымдар

2011 жылдың тамызында апелляциялық сот Эйверидің жаңа сот талғанына қанағаттандырмады, ал 2013 жылы Висконсин Жоғарғы Соты шешімді қайта қарау туралы өтінішті қабылдамады. 2016 жылдың қаңтарында Чикаго адвокаты Кэтлин Зеллнер Midwest Innocence Project ұйымымен бірлесіп, Эйверидің заңды процеске құқығын бұзу және лауазымды тұлғалардың іздестіру ордерінің шегінен тыс жерлерден дәлелдер жинағанын айыптап, жаңа шағымдама берді. 2015 жылдың желтоқсанында Дассидің адвокаттары федералды округтік сотқа босату немесе істі қайта қарау туралы өтініш білдірді, конституциялық құқықтарының бұзылуын, адвокаттың тиімсіз көмегін және мәжбүрлеп алынған жақындығын себеп етті. 2016 жылдың тамызында федералды судья Уильям Э. Даффин Дассидің сотталғанын жоққа шығарды, Дассидің жақындығы ерікті емес екенін мәлімдеді. Даффин 14 қарашада Дассиді босату туралы қорғаныс өтінішін қабылдады, бірақ АҚШ-тың жетінші апелляциялық соты 17 қарашада оның шешімін күштен шығарып, штаттың хабеас корпустың шешіміне шағымдануын күтіп тұруға бұйырды. Ол соңғы рет 2021 жылы шартты түрде босатуға өтініш берді, бірақ қабылданбады. Ол бүгінге дейін шартты түрде босатуға өтініш беруге тырысып жатыр. 2017 жылдың маусымында жетінші округ судьяның Дассидің сотталғанын жоққа шығару шешімін қолдады, штатқа Даффинның шешіміне АҚШ Жоғарғы Сотына шағымдану, айыптауларды алып тастау немесе оны қайта соттау мүмкіндігін қалдырды. Содан кейін штат апелляциялық сотқа істі толық құрамымен қарау туралы өтініш білдірді. Штаттың өтініші қабылданды және апелляциялық сот судьяның шешімін өзгертіп, Дассидің жақындығы Конституцияны бұзбайды деп тапты. Дассидің адвокаттары Жоғарғы Сотқа оның ісін қарау туралы өтініш білдірді, бірақ өтініш қабылданбады. Дасси әлі де түрмеде. 2016 жылдың 26 тамызында Зеллнер Манитовок округінің аудандық сотына соттан кейінгі ғылыми сараптама жасау туралы өтініш берді. 2016 жылдың 23 қарашасында судья Анжела Саткиевич ғылыми сараптама жасауға рұқсат беретін келісімге және бұйрыққа қол қойды. 2017 жылдың 7 маусымында Зеллнер 1272 беттік соттан кейінгі өтініш білдірді, онда адвокаттың тиімсіз көмегі, Брэди ережесінің бұзылуы және сарапшылардың куәліктері бойынша Халбахты өлтіру жолы, соның ішінде жаңа дәлелдер мен Крацтың этикалық бұзушылықтары туралы мәлімдемелер келтірді. Зеллнер Эйверидің сотталуы жасалған дәлелдер мен жалған куәліктерге негізделгенін айтып, "әділеттілік үшін" жаңа сот талғанына өтініш білдірді. 2017 жылдың 3 қазанында Эйверидің жаңа сот талғанына қатысты өтініші сотта дәлелдерді қараусыз қысқаша түрде қабылданбады. 2019 жылдың 26 ақпанында Висконсин апелляциялық соты Эйверидің ісін жаңа сотқа қайтару туралы өтінішін қабылдады. Зеллнер бұл жаңалықты бірнеше сағат бұрын Twitter парақшасында жариялады: "Эйвериге қатысты жаңалық: Біз жеңіске жеттік!!!!!! Аудандық сотқа қайтадан. #TruthWins @llifeafterten @ZellnerLaw @TManitowoc @michellemalkin #MakingaMurderer". Округтік қиыршық тастың ішінде табылған сүйек сынықтарына сүйене отырып, Зеллнер жаңа дәлелдерге негізделген жаңа теория ұсынды, Эйверидің алдағы ісіне қолдау көрсетті. Бұл 2018 жылы Висконсин Әділет министрлігінде сақталған "адам сүйегінен күдіктелген" сүйектерді ДНК-ға тексеру туралы өтініш білдіргеннен кейін басталды. Калифорниядағы орман өрттерінде қаза тапқандарды анықтау үшін қолданылған жаңа технология Зеллнерге, егер ол апелляцияны жеңіп алғанда, сүйектерді Тереза Халбахтың ДНК-сына тексеруге мүмкіндік беретін еді. Бұл сүйектердің бар екендігі туралы Эйверидің қорғаушыларына Халбах отбасына қайтарылғанға дейін хабарланбағанын көрсетті. Зеллнердің Эйверидің жаңа сот күні белгіленгенге дейін "соттан кейінгі қосымша өтініштерді" беруге он төрт күні болды. Зеллнер сондай-ақ айыптау тарапы Эйверидің конституциялық құқықтарын бұза отырып, сотта оны ақтауға қатысты дәлелдерді жасырғанын мәлімдеді.

Үндеулер

2015 жылдың 20 желтоқсанында Ақ үйдің өтініш қабылдау сайтында "Висконсин штатындағы Аверилерді тергеп, кешірім беріңіз және осы кінәсіз адамдарды сотқа тартып, жазалаған сыбайлас шенеуніктерді жазалаңыз" деген тақырыпта петиция жарияланды. 2016 жылдың қаңтар айында Ақ үй өкілі бұл петицияға жауап беріп, Авери мен Дассидің "ек еуі де штаттық тұтқындар болғандықтан, Президент оларды кешіре алмайды. Осы жағдайда кешірімді тиісті органдар штат деңгейінде беруі керек" деді. Висконсин губернаторы Скотт Уокердің өкілі Уокердің Авериге кешірім бермейтінін мәлімдеді. 2016 жылдың 7 қаңтарында Ақ үйдің өтініш қабылдау сайтына "Висконсин штатының Манитовок және Калумет округтерінің шериф кеңселерін федералдық деңгейде тергеуді бастау" деген тақырыптағы екінші петиция жіберілді.

Медиа қамту

2013 жылдың 26 наурызында Radiolab қоғамдық радио бағдарламасы "Сіз сенімдісіз бе?" атты эпизодты эфирге шығарды. Онда "Ақталмаған күмән" деп аталатын 24 минуттық бөлім болды. Бұл бөлім Эверидің оқиғасын 1985 жылы ол жыныстық шабуыл жасады деген айыппен әділетсіз айыпталып, сотталған Пенни Бернценнің көзқарасынан зерттейді. 2015 жылдың 18 желтоқсанында Netflix "Қылмыскер жасалған" атты он эпизодтан тұратын түпнұсқа деректі фильмді шығарды, ол Эвери мен Дассейдің тергелулерін және сот процестерін қарастырады. Деректі фильм "полиция мен прокуратураның қазақстандық бұзушылықтары, дәлелдерді манипуляциялау және куәгерлерге қысым көрсету туралы айыптауларды зерттейді". Деректі фильмнің екінші маусымы 2018 жылдың 19 қазанында Netflix арқылы жарық көрді. 2018 жылдың желтоқсан айында Netflix және сериал продюсерлері Эндрю Колборн, Эверидің кісі өлтіру ісі бойынша куәлік берген бұрынғы Манитовок округінің полиция қызметкері, оларды жамандады деп сотқа берді. Сотта сериал Колборнды дәлелдерді жасанды түрде орналастырған жемқор полицей ретінде көрсету үшін материалды жоққа шығарды және бұрмалады деген шағым айтылды. Кейіннен сот ісі тоқтатылды. 2023 жылы The Daily Wire "Кінәлі деп айыптау" атты деректі фильмін шығарды, оны Кендас Оуэнс өндірді және жүргізді, бұл фильм Netflix деректі фильмінің осы істі қалай көрсеткенін сынады.

Жоди Стаховскидің қолдауы мен мәлімдемелерінен бас тарту

Джоди Стаховски, Стивен Эйверидің бұрынғы сүйіктісі, 2016 жылы HLN телеарнасында Нэнси Грейске берген сұхбатында, оның құжаттамалық фильмде Эйвериге көрсеткен қолдауы "толығымен ойдан шығарылған" екенін мәлімдеді. Ол жеке пікірі бойынша, оның "күнәсіз екеніне" сенбейді, себебі "бұрын ол [оның] және [оның] отбасының, сондай-ақ [оның] досының өлімімен қорқытқан". Ол сондай-ақ Эйвери түрмеден оған қорқыту мазмұндас хаттар жазғанын айтты. Ол былай деді: "Бірде маған, тілімді кешіріңіз, барлық әйелдер оған борышты, себебі оны алғаш рет түрмеге жіберген соң. Біздің бәріміз оған борышты едік және ол қалағанын істей алатын еді. Стивен – мен ешқашан сенбеспін, ол – қатыгез адам." Ол сондай-ақ: "Оны босатуға болмайды" деді.