Владимир Богораз: Сибірдегі халықтарды зерттеуші ғалым

Кіріспе

Ресей жазушысы және антропологы (1865–1936) Владимир Германвич Богораз (Влади́мир Ге́рманович Богора́з), туған аты Натан Менделевич Богораз (Ната́н Ме́нделевич Богора́з) және әдеби псевдонимі Н. А. Тан (Н. А. Тан; 27 сәуір 1865 [ескі стиль бойынша 15 сәуір 1865] – 10 мамыр 1936), орыс революционері, жазушысы және антропологы, ең әйгілісі Сібірдегі чукчи халқы туралы зерттеулерімен танылған. Ағылшын тілінде оның есімі көбінесе Вальдемар Богорас деп беріледі.

Өмірбаян

Богораз Овруч қаласында еврей мектеп мұғалімінің отбасында дүниеге келген. Богораз ересек болған соң христиан дінін қабылдағаннан кейін, өзінің туған есімін Натаннан Владимирге өзгерткен. 1882 жылы Чехов гимназиясын бітіргеннен кейін Санкт-Петербург университетінің құқық факультетіне түскен, бірақ «Народная воля» ұйымының революциялық қызметі үшін жұмыстан шығарылып, Таганрогтағы ата-анасының үйіне жер аударылды. Революциялық насихат үшін Таганрог түрмесінде 11 ай отырды. 1886 жылы Санкт-Петербургке көшіп келді, онда тұтқындалып, кейін Якутск маңындағы Солтүстік-Шығыс Сібірге айдалды (1889–1899), онда чукчи халқын, олардың өмір салтын, дәстүрлерін, тілін және сенімдерін зерттеді, бұл оған өлеңдер мен көркем эсселер үшін құнды материал берді. Деректерге сәйкес, Богораз чукчи тілінде еркін сөйлеген, ал эвен тілінде жартылай еркін сөйлеген. 1920-1930 жылдары ол сібірлік жергілікті халықтар үшін жазба тілдерді жасау және оқыту бойынша маңызды антропологиялық жұмыстар жасады және Ленинградта Солтүстік халықтары институтын құрды. 1929 жылдың наурызында Солтүстік аймақтар халықтарына көмек көрсету комитетінің («Солтүстік комитеті») алтыншы пленумында Богораз және оның «солтүстікшілер» (этнографтар) серіктестері «шығыстанушылар» (көбінесе орыс рабфак студенттері, «көптеген шайқастардың қатысушылары және жалпыұлттық жау іздеуге құштарлар») тарапынан қатыгез шабуылға ұшырады: әртүрлі жиналыстарда ескі революционер институтты ғылыми зертханаға айналдырды; институтты бөліп, жеке билікке ие болуға тырысты; «популистік мәдениет таратушы [марксистік әлеуметтік-экономикалық революцияға қарсы] және солтүстік халықтарына сезімталдықпен қарады»; жергілікті тұрғындар арасында таптардың бар екенін жоққа шығарды және «соның салдарынан… оларды экономикалық дамудың (демек, зиянды) ықпалынан қорғады». Сонымен қатар, Богораздың студенттері мен институтының одақтастары И. П. Кошкин (Алькор) мен Е. А. Крейнович оның омыртқасыз коммунистік көшірмелері ретінде әшкереленіп, «оның марксизмге қарсы көзқарастарынан ашық және нақты бас тартуға» шақырылды. «Шығыстанушылар» Солтүстік комитетін тиісті саяси бақылауды жүзеге асырмағаны үшін айыптап, олардың ресми органы «Советский Север» газетінде «партияға қарсы және марксизмге қарсы» материалдар жариялады. Бірақ Богораз және оның одақтастары өздерін белсенді қорғады және жаңа саяси бағытты ұстануға уәде беріп (шамандарды діни қызметкерлер ретінде анықтау, тайпаларға қатаң сыныптық талдау жасау және ұжымдастыруға негіз салу арқылы) өздерінің қызметтерін сақтап қалды, бірақ олар қатаң бақылауда қалды. Ол 1936 жылдың 10 мамырында 71 жасында табиғи себептерден қайтыс болды және Волково зиратында жерленді.

Bogoraz was born in the city of Ovruch in the family of a Jewish school teacher. Bogoraz changed his birthname from Natan to Vladimir after he converted to Christianity in adulthood. After finishing Chekhov Gymnasium in 1882, he enrolled in the Faculty of Law of Saint Petersburg University, but was dismissed for revolutionary activity with Narodnaya Volya and exiled to his parents' home in Taganrog. He spent 11 months at Taganrog prison for revolutionary propaganda. In 1886, he moved to Saint Petersburg, where he was arrested and later exiled into northeastern Siberia, near Yakutsk (1889–1899), where he studied the Chukchi people, their way of life, traditions, language, and beliefs, giving him valuable material for poems and belletristic essays. Allegedly, Bogoraz attained fluency in the Chukchi language and partial fluency in the Even language. During the 1920s and 1930s he did important anthropological work creating and teaching written languages for indigenous Siberian peoples and founded the Institute of the Peoples of the North in Leningrad. In March 1929, at the Sixth Plenum of the Committee for Assistance to the Peoples of the Northern Regions (the "Committee of the North"), Bogoraz and his fellow "northerners" (ethnographers) were viciously attacked by the "orientalists" (mostly Russian rabfak students, "veterans of many a battle and keen on participating in the nationwide search for class enemies"):At various meetings, the old revolutionary had been accused of turning the institute into a scientific laboratory; of trying to split the institute and gain personal power; of "populist culture mongering [as opposed to Marxist socio economic revolutionism] and of a sentimental approach to the peoples of the north"; of denying the existence of classes among the natives and, "as a result . ., protecting them from the (supposedly harmful) influence of economic development." At the same time, Bogoraz's students and institute allies Ia. P. Koshkin (Al'kor) and E. A. Kreinovich were exposed as his spineless Communist clones and urged to "publicly and categorically disassociate themselves from [his] anti Marxist views." More ambitiously, the "orientalists" charged the Committee of the North with not exercising proper political control and publishing "anti Party and anti Marxist" materials in their official organ Sovetskii Sever. But Bogoraz and his allies defended themselves stoutly, and by claiming to adhere to the new political line (defining shamans as priests, applying a strict class analysis to the tribes, and laying the groundwork for collectivization) they managed to keep their positions, though they remained under close scrutiny. He died of natural causes on May 10, 1936, at the age of 71 and was buried in the Volkovo Cemetery.