Кіріспе

Малайзия Конституциясының 153-бабы Янг ди Пертуан Агонгқа (Малайзия Королі) «Малайзияның түпкі тұрғындары мен Сабах және Саравак штаттарының жергілікті халқының, сондай-ақ басқа да қауымдастықтардың заңды мүдделерін қорғау» жауапкершілігін жүктейді және осыны іске асыру жолдарын көрсетеді, мысалы, мемлекеттік қызметке қабылдау, мемлекеттік стипендиялар мен білім беруге квоталар белгілеу. 153-бап Малайзия Конституциясының ең көп дау тудыратын баптарының бірі. Сынаушылар 153-бапты түрлі этникалық топтардың малайзиялықтары арасында қажетсіз ажыратымдылық тудырады деп санайды, себебі ол халықтың көп бөлігін құрайтын Бумипутраларға ғана артықшылық беретін, этностық принципке негізделген әрекеттер саясатын іске қосты. Сынаушылар осындай артықшылықты қабілеттілік пен теңдік принципіне қайшы деп есептейді. Техникалық тұрғыдан алғанда, 153-бапты жою туралы әңгімелесу тіпті Парламентте де заңсыз, бірақ ол бастапқыда Конституцияға уақытша қағида ретінде енгізілген. Бұл талқылауға тыйым салудың мақсаты (расалық қатынастарды басқару, нәсілдік жеккөрушілік, қақтығыстар мен зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін) болғанымен, мақала Малайзиялықтар арасында жеке және қоғамдық деңгейде қызу талқылауларға себеп болып отыр, оның тұрақты сақталуы мен іске асырылуына қарсы пікірлер айтылады, бірақ нәсілдік артықшылықтарды қолдаушылар да бар. Дегенмен, көптеген адамдар бұл бапты өте сезімтал мәселе деп санайды, оған қолдау білдірген немесе қарсы шыққан саясаткерлер көбінесе нәсілшіл деп айыпталып, әлеуметтік оқшаулануға ұшырайды. Бұл бап бұрынғы британдық заңдардың жалғасы ретінде қарастырылады, олардың мақсаты Малайяға қытай және үнді жұмысшыларының қоныс аударуынан жергілікті халықты қорғау болған. 1957 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін қытайлар, әсіресе, сауда мен кен өндіру орталықтарындағы қалаларда шоғырланды және салыстырмалы түрде жоғары табыс пен байлыққа ие болды, ал Бумипутралар көбінесе ауылдық жерлерде тұрып, аз табыспен және байлықпен күнгерді, олар негізінен шаруашылықпен және қолөнер балық аулаумен айналысты. Баптың бірінші тармағында үкімет «осы баптың талаптарына сәйкес» әрекет етуі керек делінген.

Шығу тегі

Конституция Рид комиссиясының есебі негізінде жасалды. Малайзияның тәуелсіздігіне дайындалу үшін Конституцияның негізін қалау мақсатында құрылған комиссия 1957 жылы «Малайя Конституциялық Комиссиясының 1957 жылғы есебі» немесе «Рид комиссиясының есебі» деп жарияланды. Есепте Рид комиссиясы Конституцияда «малайлардың ерекше жағдайын және басқа қауымдастықтардың заңды мүдделерін қорғау» ережесін енгізу қажет екенін мәлімдеді. Алайда, Комиссия «малайлардың ерекше жағдайын қорғау, егер тек бір қауымға ғана, ал басқаларына емес, тұрақты түрде ерекше артықшылықтар беруді білдірсе, тапсырмаларды орындау қиын» екенін анықтады. Рид комиссиясы Тунку Абдул Рахман мен малай билеушілерінің «тәуелсіз Малайзияда барлық азаматтарға тең құқықтар, артықшылықтар мен мүмкіндіктер берілуі керек және нәсіл мен дінге байланысты кемсітушілік болмауы керек» деп сұрағанын хабарлады. Сол кезде Тунку Абдул Рахман Альянс коалициясын басқарған Біріккен малай ұлттық ұйымының (БМҰҰ) басшысы болды. Ақырында Альянс Barisan Nasional болып, Тунку Абдул Рахман кейіннен Малайзияның бірінші премьер-министрі болды. UMNO президенті болған кезде Тунку малай еместердің Малайзияға деген адалдығына күмән келтірді және нәтижесінде оларға азаматтық берілмей тұрып, бұл мәселені шешуді талап етті. Алайда ол «Осы елді жақсы көретіндер мен оған толыққанды адал болуды сезінгендерді біз малайзиялықтар ретінде қарсы аламыз. Олар шынымен малайзиялық болуы керек, және олар малайлар сияқты құқықтар мен артықшылықтарға ие болады» деді. Комиссия малайларға берілген артықшылықтардың арасында малайлардың кең көлемді жерлерін бөлуді қосты. Сонымен қатар, Комиссия мемлекеттік қызметке кіру квоталарын анықтады, жалпы ереже бойынша «жаңадан кіргендердің төрттен бірінен аспауы [белгілі бір қызметке] малай емес болуы керек». «Ең алдымен жүк тасу және жолаушылар көлігін жалға берумен айналысатын» белгілі бір кәсіпорындардың жұмыс істеуі үшін рұқсат немесе лицензиялар беру бойынша операциялық квоталар болды. Сонымен қатар, «білім беру мақсатында стипендиялар, шәкіртақылар және басқа да көмек түрлері» болды, онда малайларға артықшылық берілді. Лидің мәлімдемелері көптеген адамдарды, әсіресе Альянс саясаткерлерін ренжітті. Сол кездегі қаржы министрі Тан Сиу Син Лиді «Малайзия мен Малайя тарихындағы ең үлкен, бұзғыш күш» деп атады. Тунку Лидің көзқарасын тым экстремистік деп санады, ал басқа UMNO саясаткерлері Ли жай ғана жағдайды пайдаланып, қытайлық малайзиялықтарға жалтақтауға тырысып жатыр деп ойлады. PAP пен UMNO қарым-қатынастары UMNO шенеуніктері Сингапурдың 1963 жылғы жалпы сайлауында оппозициялық Сингапур Альянс партиясын ашық қолдағаннан кейін одан әрі суытылды. PAP өз кезегінде 1964 жылы Малайзияның федералды сайлауында бірнеше үміткерді ұсыну арқылы жауап берді. Бұл әрекеттерді әр партия өздерінің салаларындағы бір-бірінің өкілеттігіне қарсы іс-қимыл ретінде және ПАП пен UMNO-ның бірігуге дейін Малайзия жеткілікті жетілгенге дейін бір-бірінің сайлауына қатыспауға қатысты бұрын жасалған келісімдерді бұзу деп қарады. 1964 жылы Сингапурда 36 адамның қаза тапқан нәсілдік тәртіпсіздіктер болды. Ақырында Тунку Ли мен оның жақын адамдары арқылы Сингапурдың Малайзиядан бөлінуін сұрауға шешім қабылдады. Ақырында Ли (мәжбүрлі түрде) келісті, ал Сингапур 1965 жылы тәуелсіз ел болды, Ли оның алғашқы премьер-министрі болды. UMNO Парламенттік мүшесі Махатхир Мохамад көп ұзамай Тункуға қарсы қозғалыстың беті болды, ол малай еместерге тым көп көңіл бөлгенін айтты. Махатхир премьер-министрге жазған хатында оның отставкасын талап етіп, Тунку қытайлықтарға «тынышсыздық бергенін» және көтерілістегі адамдардың өліміне жауапкершілік Тункуның мойнында екенін мәлімдеді. Махатхир көп ұзамай UMNO-дан шығарылды, ал Ішкі істер министрі Исмаил Абдул Рахман «бұл ультралар Конституцияға қарамастан бір нәсілдің басқа қауымдарға үстемдік етуінің жалған және фантастикалық теориясына сенеді» деп ескертті. Үкімет Парламентті тоқтатты және атқарушы билік 1971 жылға дейін Ұлттық операциялар кеңесі (NOC) арқылы өз бетімен басқарылды. NOC көтеріліске қарсы заңға түзетулер енгізуді ұсынды, ол 153-бапқа сұрақ қоюды заңсыз етті. Бұл түзетулер Парламент 1971 жылы қайта жиналған кезде заң ретінде қабылдалды. NOC басқару кезеңінде Малайзияның жаңа экономикалық саясаты (ЖЭС) жүзеге асырылды. ЖЭС нәсілге қарамастан кедейлікті жоюды мақсат етті, экономикалық тортты кеңейту арқылы қытайлардың экономикадағы үлесі абсолютті түрде емес, тек салыстырмалы түрде ғана азаяды. Мақсат – малайлардың экономиканың 30% үлесіне ие болуы, 1970 жылы олардың үлесі 4% болған. Қалған бөлігін шетелдіктер мен қытайлар иеленді. ЖЭС 153-баптан туындаған және оның мәтінімен үйлесетін сияқты көрінді. Малайзияның тәуелсіздігіне қол жеткізгеннен кейін 153-бап 1972 жылы қарастырылуға тиіс болғанмен, мамырдың 13-і оқиғасы салдарынан ол қарастырылмады. ЖЭС-тің жаңа мерзімі 1991 жылға белгіленді, оның іске асырылғаннан кейін 20 жыл өткен соң.

Қосымша оң шешімдер

Махатхир 1960 жылдардың соңынан бері малайлар үшін артықшылықтарды қолдаған. Ол саяси жер аударылу кезінде "Малай дилеммасы" атты кітабында өз көзқарастарын толыққанды түсіндірді. Кітапта малайлардың экономикалық жағдайын жақсарту үшін күшті шаралар қажеттігі айтылды. Сонымен қатар, малайлардың "негізгі" халық екендігі және осылайша Малайзияның "заңды иелері" екендігі, оларға осы құқықтармен бірге артықшылықтар да тиесілі екені жөнінде мәлімдеді, бірақ малайларды "оңай ұмытатын" деп сынға алды. Махатхир екінші премьер-министр Тун Абдул Разақтың кезінде қайта оңалды. 1981 жылы ол премьер-министр болды. Махатхирдің премьер-министрлік қызметі кезінде, мерзімі біткен NEP-тің орнына, малай кәсіпкерлер мен бизнес-магнаттардың класын құруға бағытталған Ұлттық даму саясаты (NDP) енгізілді. Алайда, Махатхирдің әкімшілігінде жемқорлық пен туысқандыққа байланысты айыптаулар көтерілді, ал малай тайкундарының жаңа класын құруға бағытталған мақсаты малай халқының көп бөлігін құрайтын ауылдық малайларды ескермегені үшін сынға ұшырады. Махатхирдің кезінде мемлекеттік университеттерге түсу квоталары енгізілді, ал Universiti Teknologi MARA (UiTM) сияқты кейбір университеттерге тек Бумипутра студенттері ғана қабылданатын болды. 1998 жылы сол кездегі Білім министрі Нажиб Тун Разак (НЭП-ті іске асырған Тун Абдул Разақтың ұлы) квоталар болмаған жағдайда мемлекеттік университеттердегі студенттердің бар болғаны 5% ғана малайлар болатынын мәлімдеді. Нажиб квоталарды сақтау қажеттігін дәлелдеді. Бұл саясаттар сонымен қатар, акционерлік капиталдың 30% бөлігін Бумипутраларға бөлуді, автомобильдер мен жылжымайтын мүлік сатып алуда жеңілдіктер беруді, тұрғын үй жобаларында Бумипутраларға арналған белгілі бір лоттарды қарастыруды, үкіметтік жобаларға қатысатын компаниялардың Бумипутраларға тиесілі болуын және автомобильдерді импорттауға арналған келісімдердің (AP) Бумипутраларға басымдықпен берілуін талап етеді. Акционерлік капиталды Сауда министрлігі бөліп, таңдалған Бумипутраларға айтарлықтай жеңілдікпен сатады. Алайда, олар көбінесе компаниядағы өз үлесін дереу сатады. Бұл саясат жоғары білім беруде Бумипутралардың артықшылықтарын сақтап қалды. Бірақ іс жүзінде, осы артықшылықтардың көп бөлігі малайларға тиді, ал Оранг Асли сияқты малай емес Бумипутралар 153-баптан немесе НЭП сияқты саясаттардан көп пайда көрмеген сияқты.

Меритократия

2003 жылы Махатхир малайлардың "сенім таяқтарын" тастап, "таланттарға негіздеме" саясатын енгізу қажеттігін баса айтты. Алайда, бұл саясат көбінесе бумипутраларды университетке қабылдануға дайындық ретіндегі matriculation курсына бағыттайды, онда студенттер курс оқып, содан кейін оқытушы белгілеген емтихан тапсырады. Бумипутра емес азаматтар әдетте университетке түсу үшін Малайзияның STPM (Sijil Tinggi Pelajaran Malaysia) стандарты емтиханына түседі. Бумипутра емес азаматтарға matriculation курсына түсуге мүмкіндік болғанымен, және бумипутралар STPM емтиханын тапсыруды қаласа, іс жүзінде бумипутра емес азаматтар үшін matriculation курсына түсу қиын. Таланттарға негіздеме саясаты саяси спектрдің екі жағынан да сынға ұшырады, УМНО-ның бір бөлігі оны "дискриминация" деп атап, "тең емес жағдайға" алып келетінін айтты және мемлекеттік білім беру ұйымдарында бумипутралар мен бумипутра емес студенттердің арақатынасын 55:45 етіп белгілеген квота жүйесін қайта орнатуды сұрады. Дегенмен, басқалары студенттерді екі түрлі бағытқа бөлуіне байланысты таланттарға негіздеме саясатын жалған деп сынады. 2003 жылы Махатхирдің орнын Абдулла Ахмад Бадави иеленді, ол да өзінің алдыңғысы сияқты малайлардың артықшылықтарына тым көп сене беруінің қаупі бар екенін ескертті. "Сенім таяқтарына үнемі сүйену [елді] әлсіретеді, және біз соңында мүгедектер коляскасында отыруымыз мүмкін". Алайда, УМНО ішінде Білім министрі Хишамуддин бин Хусейн (Хусейн Оннның ұлы) және УМНО Тұрақты Төрағасының орынбасары Бадруддин Амирулдин сияқтылар келіспейтіндей көрінді және малайлардың артықшылықтарын қорғауды жақтады. 2005 жылы Хишамуддин бастаған бірнеше малайлар УМНО-ның жылдық жалпы жиналысында (АЖК) НЭП-тің 30% үлестік мақсатына әлі қол жеткізілмегенін айтып, үкіметті НЭП-ті Жаңа Ұлттық Күн Тәртібі (NNA) ретінде қайта орнатуға шақырды. Өткен жылғы АЖК-да Бадруддин 153-бапқа және "малайлардың құқықтарына" күмән келтіруді құйрық ұясын қоздырумен теңеді және "басқа нәсілдердің ешкімі бұл жердегі малайлардың құқықтарына күмән келтірмеуін" деп мәлімдеді. Бір жыл бұрын УМНО жастар ақпарат бөлімінің басшысы Азми Даим: "Малайзияда барлығы малайлардың осы жердің иелері екенін біледі. Біз елді Федералды Конституцияда көзделгендей басқарамыз. Малайлардың ісіне қол тигізген немесе малайларды сынаған кез келген адам біздің сезімталдығымызды [ренішті тудырады]". 2005 жылғы АЖК-да Хишамуддин дәстүрлі малай қылышы, кристі көрсетіп, бумипутра емес азаматтарды малайлардың құқықтарына және "кетуана Мелаю" (малайлардың үстемдігі немесе басымдығы) шабуыл жасамауға ескертті. Оның бұл әрекетіне УМНО делегаттары қолдау көрсетті. Сол кездегі Жоғары білім министрі Шафие Саллех жаңа малай студенттерінің саны әрқашан белгіленген квотадан асып түсетінін және UiTM барлық бумипутра институты болып қалатынын мәлімдеді. Махатхирдің саясатына қарсы шыққаннан кейін сыбайлас жемқорлық және содомия айыптарымен тұтқындалған бұрынғы вице-премьер Анвар Ибрагимді босату үшін күресу үшін құрылған PKR да НЭП-ті сынады. 2004 жылы Анвар босатылғаннан кейін ол НЭП-ті малайлар үшін сәтсіз деп сынап, оны теңдікке негізделген саясатпен алмастыруға тырысатынын мәлімдеді. НЭП және 153-бап бойынша бумипутраларға немесе малайларға берілген басқа да артықшылықтар малайлар арасындағы кедейлікті жоюға тікелей бағытталмағаны, бірақ оның орнына малайлардың экономикадағы жалпы үлесін жақсартуға бағытталғандығы атап өтілді, тіпті бұл үлесті аз сандағы малайлар иеленсе де. Дегенмен, НЭП малай орта сыныбын құруда және малайлардың өмір сүру деңгейін жақсартуда табысқа жеткені, экономиканың бумипутра емес үлесіне шек келтірмей, табысты деп қорғалды. Шындығында, статистика Қытай мен Үндістанның орта сыныбы да НЭП аясында өскенін көрсетеді, бірақ малайлар сияқты емес. Сондай-ақ, НЭП-тің қытайларды саудагерлік сынып ретінде және малайларды жай ғана шаруалар ретінде қабылдауды жою арқылы нәсілдік шиеленісті жоюға көмектескені айтылды. Конституцияның 10 (4) бабы Парламентке Конституцияның 153-бабына қатысты сұрақ қоюды заңсыз деп жариялауға рұқсат береді. Седиция заңына сәйкес, 153-бапқа күмән келтіру тіпті Парламент мүшелері үшін де заңсыз, олар әдетте сыртқы сын-пікірден қорықпай, кез-келген нәрсені талқылауға еркіндікке ие. Басқалары НЭП-тің конституциялық заңдылығына күмән келтірді. 2005 жылы Конституция мен оның ережелері туралы мәселені бірнеше саясатшылар үкіметте көтерді. Осы уақытқа дейін биліктегі Barisan Nasional коалициясына қосылған Gerakan партиясының мүшесі Лим Кенг Яик әлеуметтік келісім-шартты қайта қарауды сұрады, осылайша "Малайзиялық ұлт" (малай тілінде "Bangsa Malaysia" - әдепкі мағынасы "Малайзиялық ұлт" немесе "Малайзиялық мемлекет") құруға болады. Әлеуметтік келісім-шарт - Конституцияның түрлі нәсілдердің артықшылықтарына қатысты ережелері, оны қорғайтындар және 153-бапты қорғайтындар әлеуметтік келісім-шартты үндістер мен қытайларға азаматтық беруге, ал малайлардың ерекше құқықтарына немесе "кетуана Мелаюға" алмастыру ретінде анықтайды. Лим көптеген малай саясатшылары, соның ішінде Премьер-министрдің күйеуі және УМНО жастар төрағасының орынбасары Хаири Джамалуддин, сондай-ақ Теранггану штатынан белгілі малай парламент депутаты Ахмад Шабери Чик қатты сынға ұшырады. УМНО-ға тиесілі көптеген малай баспасөздері де әлеуметтік келісім-шартқа күмән келтіруді айыптайтын мақалалар жариялады. Лим сұхбатта: "Басқа нәсілдер ел үшін жүректерін және жандарын ашуды қалай күтесіз, егер сіз осы туралы үнемі айта берсеңіз? Туды көтеріп, "Негараку" (ұлттық әнұран) шырқау - рәсімдер, ал ұлтты сүйіскендік жүрекке жатады" деді. Бұл сөзіне көп назар аударылмады. Соңында Лим малай баспасөздері оның сөздерін дөңгелететінін және дұрыс емес түсіндіретінін мәлімдеді. Бұл мәселе УМНО жастар басшысы Хишамуддин Хусейн адамдарды "бұл мәселені қайта көтеруге болмайды, өйткені ол Конституциямен келісімге келген, бағаланған, түсінілген және бекітілген" деп ескертіп аяқталды.

Ескертпелер мен сілтемелер

153-бапта адамдарды жіктеу үшін қолданылатын ("малайлар", "туған жердегі халық") терминдері 160-бапта (ағылшын тілінде · малай тілінде) және 161а-бапта (ағылшын тілінде · малай тілінде) анықталады. Күтпегендей, конституциялық мағынада тек "Ислам дінін қабылдаған адам" ғана "малай" (orang Melayu) болып саналады (басқа контексттер үшін, "Малайлар (этникалық топ)" мақаласын қараңыз). Егер "малайлық дәстүр-салтына сай болу" және "малай тілінде еркін сөйлеу" талаптары болмаса, бұл шектеу 160-бапта анықталған, бірақ 153-бапта есімдері аталмаған оранг аслилердің көптеген өкілдеріне әсер етуі мүмкін. "Бумипутера" термині конституцияда қолданылмайды және анықталмайды.