Кіріспе
Мустафа Аккадтың 1981 жылғы фильмі
1981 жылдың мамыр айында шыққан бұл фильм сыншылар тарапынан жағымды баға алды, бірақ кассада үлкен табыс таппады. 35 миллион долларлық бюджетке қарамастан, әлем бойынша бар болғаны 1,5 миллион АҚШ доллары түсім болды. 1982 жылы Италияда фильм көрсетілуге тыйым салынды және тек 2009 жылы төлемақылы телеарналарда ғана көрсетілді.
Released in May 1981, the film has received positive reviews from critics, but performed poorly at the box office, gaining revenues of US$1.5 million worldwide despite having a $35 million budget. The film was banned in Italy in 1982 and was only shown on pay TV in 2009.
Сюжет
1929 жылы итальяндық фашистік диктатор Бенито Муссолини (Род Штайгер) әлі де Италияның Ливиядағы отаншылдарымен итальяндық отарлаумен және «Төртінші жағалау» құрумен күресу үшін 10 жыл бойы жүргізген соғысқа тап болды. Муссолини Ливияның алтыншы губернаторы ретінде генерал Родольфо Грацианиді (Оливер Рид) тағайындайды, ол өте беделді сарбаз және фашист Гранде көтерілісті жаншуға және Рим империясының жоғалған даңқын қайтаруға сенімді. Омар әл-Мухтар (Энтони Куинн) фашистерге қарсы күресті жетектейді. Кәсібі бойынша мұғалім, міндеті бойынша партизан – Мұхтар өмірінде жеңіске жете алмайтын соғысқа бел буды. Грациани Ливияны Regio Esercito (Италия Корольдік Армиясы) күшімен бақылайды. Шөлде алғаш рет танк пен ұшақ қолданылады. Итальяндықтар соғыс тұтқындарын өлтіру, егістіктерді жою және халықты тікенді сыммен қоршалған концлагерьтерге қамау сияқты қылмыстар жасады. Фильм көрермендерді тарихи контекстпен таныстырудан басталады. Бұл кіріспе көрініс Италиядағы фашизмнің өрлеуі мен Ливияға тигізген трагикалық әсерін көрсететін тарихи жазбалардың бір бөлігі. Көрініс соңында фильмдегі кейіпкерлер мен оқиғалар нақты және тарихи фактілерге негізделгендігі айтылады. Кіріспеден кейінгі алғашқы көрініс Италияда Муссолинидің Ливиядағы генералдарының жеңілісіне наразылық білдіруімен басталады. Ливиялықтардың 20 жылдық қарсылығын жаншу үшін және ең жақсы бес итальяндық генералын жоғалтқаннан кейін Муссолини Ливияға өзінің ең шебер генералы Грацианиді жібереді. Бұл көрініс итальян отарлауы кезінде мұғалімнен партизанға айналған Омар әл-Мухтардың Ливиядағы жас шәкірттеріне сабақ беруімен салыстырылады. Грациани Ливияға келіп, көтерілісті жаншу науқанын бастайды. Ливиялықтар елдерін қорғауда зор табандылық танытып, үлкен құрбандықтарға барады. Ливия арабтары мен берберлерінің батылдығына қарамастан, олардың салыстырмалы түрде қарапайым қару-жарағы механикаландырылған соғысқа төтеп бере алмайды; осының бәріне қарамастан, олар күресін жалғастырып, итальяндықтарды 20 жыл бойы толық жеңіске жетпеуге мәжбүр етеді. Грациани алдау, көсеге салу, соғыс заңдарын және адам құқықтарын бұзу, сондай-ақ танк пен ұшақтарды қолдану арқылы ғана жеңіске жете алады. Омар әл-Мухтар қарсылық қозғалысын жетектеуде зор табандылық пен даналық көрсетеді. Ол Ливияны азат ету үшін итальяндықтармен келіссөздер жүргізеді, бірақ олар уақытты ұзарту мақсатында ғана келіссөздерге баруға тырысқандықтан келісімге келмейді. Олар одан маңызды жеңілдіктер сұрап, қарсылық қозғалысын тоқтату үшін материалдық сыйлықтар уәделейді, бірақ Әл-Мухтар бұлардың ешқайсысын қабылдамайды, тіпті оны тұтқындағаннан кейін де. Олар ливиялықтарға қарсы тұрудың бекер екенін көрсету үшін оны жұрт алдында асып тастайды, бірақ оның өлімінен кейін де қарсылық тоқтамайды. Ливиялықтардың заманауи қару-жарағы болмауына қарамастан, Грациани оның партизандық соғыстағы шеберлігін мойындайды. Бір көріністе Мұхтар қорғанышсыз жас офицерді өлтіруден бас тартып, оған Италияға әкелетін итальяндық туды береді. Мұхтар ислам тұтқынға алынған сарбаздарды өлтіруге тыйым салады, ол тек өз отаны үшін ғана күреседі және мұсылмандар соғысты жек көруге үйретілгенін айтады. Соңында Мұхтар тұтқындалып, бүлікші ретінде сотталады. Оның адвокаты капитан Лонтано Мұхтар итальяндық билікті ешқашан қабылдамағандықтан, оны бүлікші ретінде соттауға болмайды, керісінше, оны соғыс тұтқыны ретінде қарастыру керек (бұл оны асылудан құтқарады) дейді. Судья бұл талапты қабылдамайды, ал фильм Мұхтардың асылуымен аяқталады.
Өндіріс
Фильмнің көп бөлігі 1979 жылы Ливияда түсірілді, ал түсіру тобы кондиционер, мейрамхана, кітапхана, бильярд, пинг-понг үстелдері, дискотека, бассейн және кинотеатрмен жабдықталған "тұрмыстық лагерьлерде" өмір сүрді. Фильмге қарсы үкіметтің соңғы әрекеті 1987 жылдың 7 сәуірінде Тренто қаласында болды; содан кейін Демократия Пролетариасы партиясының депутаттары Парламенттен фильмді Депутаттар палатасында көрсетуді сұрады. Фильм сыншысы Винсент Канби: "Тамаша – дерлік аяқталмайтын үлкен шайқас көріністерінің тізбегі" деп жазды. Британдық тарихшы Алекс фон Тунцельманн фильм туралы былай деді: "Омар Мухтар көптеген ливиялық саяси қозғалыстардың, оның ішінде Каддафидің өзінің және қазір оған қарсы күресіп жатқан көтерілісшілердің бейнесі ретінде қабылданды. "Шөлдегі арыстан" жарты сағатқа артық созылған және кейбір жерлерінде шектен шығып кеткен, бірақ итальяндық отаршылдық пен ливиялық қарсылықты бейнелеуі көбінесе дұрыс". Клинт Моррис фильмді былай сипаттады: "Мустафа Акадтың продюсерлік мансабындағы ең биік жетістік ретінде қалатын ұлы эпикалық оқиға". Ал кино сыншысы К. В. Смит "көп миллиондық тамаша 2 сағат 40 минуттық уақытты бекер шамалап өткізу" екенін жазды. Ол кейіпкерлерді бейнелеудегі жақпарушылық айқын екенін айтып, Грацианиді "нацистік шабуылшылардың комикстік карикатурасы" ретінде көрсеткенін атап өтті. Фильм АҚШ-та алғашқы көрсетілімінде кассада 1 миллион доллар табалдырысын өтті.