Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рисьняк ұлттық паркі – Хорватиядағы ұлттық парк. Ол елдің ең таулы және орманды аймағы – Горски Котарда, Адриатика теңізінен шамамен 15 км ішкі жағында орналасқан. Парк 63,5 шаршы километрді қамтиды, оның ішінде Рисьняк және Снежник массивінің орталық бөлігі мен Купа өзенінің бастау алаңы кіреді. Парктің басқару кеңсесі мен келушілер орталығы парктің шығыс жиегіндегі Черни Луг ауылында орналасқан.
Risnjak National Park is a national park in Croatia. It is located in Gorski Kotar, the most mountainous and heavily forested region of the country, about 15 km inland from the Adriatic Sea. The park covers an area of 63.5 square kilometers including the central part of Risnjak and Snježnik massif and the source area of the river Kupa. The administration and visitor center of the park are located in Crni Lug, a village on the eastern edge of the park.
Этимология
Массивтің атауы, шамасы, хорват тіліндегі рысьті білдіретін "ris" сөзінен келген. Тағы бір болжам бойынша, бұл атау жергілікті "risje" сөзінен шыққан, ол – шөптің бір түрінің атауы.
The name of the massif probably comes from the Croatian word for the lynx, ris. Another interpretation suggests that it comes from the local word risje, which is a name for a type of grass.
Тарих
Алғашқы ғылыми сапарды 1825 жылы Будапешт ботанигі Джозеф Стендлер жасады. Кейін көптеген басқа ботаниктер де келді. Рисняктың 19-ғасырдың ең белгілі зерттеушісі ботаник Йосип Шлоссер болды, ол Рисняк және оның флорасы туралы көптеген жарияланымдар жазды. Алғашқы ұйымдастырылған таушылық сапарын Риека альпинистік клубы ұйымдастырды, ал аймақтағы алғашқы тау шатыры 1932 жылы салынды. 1949 жылы ботаник Иво Хорват Рисняк маңындағы аумақты қорғау қажет екенін алғаш рет ұсынды. Оның кеңесі бойынша, сол кездегі Хорватия Социалистік Республикасының Парламенті Рисняк төңірегіндегі 36,00 км² аумақты ұлттық парк деп жариялады. 1956 жылы парк аумағы 30,14 км²-ге дейін азайтылды, оның ішінде 21,06 км² қатаң қорғауға алынды. Соңында, 1997 жылы Хорватия Парламенті парктің ауданын қазіргі көлеміне дейін ұлғайтуға дауыс берді. Паркке Снежник және Купа бұлағының аумақтары қосылды, сондай-ақ алғаш рет Разлоге, Разлоский округі және Крашчевица ауылдарының мекендеген жерлері де енді.
The first recorded scientific visit was made in 1825 by the Budapest botanist Joseph Standler. Many other botanists visited subsequently. The most prominent 19th century explorer of Risnjak was the botanist Josip Schlosser who wrote numerous publications about Risnjak and its flora. The first organized mountaineering visit was mounted by the Rijeka alpine club, and the first mountain refuge in the area was built in 1932. In 1949 botanist Ivo Horvat suggested for the first time that the area around Risnjak should be protected. On his advice, the parliament of the then Socialist Republic of Croatia declared 36.00 km2 around Risnjak to be a national park. In 1956 the area of the park was reduced to 30.14 km2, of which 21.06 km2 were put under stricter protection. Finally, in 1997, the Croatian parliament voted to enlarge of the park to its current size. The areas of Snježnik and Kupa source were added to the park but also for the first time inhabited areas of villages of Razloge, Razloški okrug and Krašćevica.
География
Парк толығымен Приморье Горски Котар округінде орналасқан және Чабар қаласы, Дельница қаласы және Еленье муниципалитеті арасында бөлінген. Парктің ең биік нүктесі - Велики Ришняк (1528 м), ал ең төменгі нүктесі - Купаның бастауының (313 м) маңындағы аймақ. Массив Динар Альпісінің солтүстік бөлігінде орналасқан және Адриатика және Қара теңіз суайдырғыштарының арасындағы шекараны белгілейді. Динар Альпісінің көп бөлігі сияқты, паркте әктас және доломит тау жыныстары басым және маңызды карст нышандары бар: пониквалар, ашық тау жыныстарындағы каррен, тас құлаулар, жұтқыншақтар, үңгірлер және т.б. Әктас өте кеуекті болғандықтан, беттік су ағыны аз.
The park is entirely in Primorje Gorski Kotar county, and is divided between the city of Čabar, the city of Delnice and the municipality of Jelenje. The highest point of the park is Veliki Risnjak (1528 m) and the lowest is the area around the source of the Kupa (313 m). The massif is located on the northern part of the Dinaric Alps, and marks the divide between the Adriatic and Black Sea watersheds. Like most of the Dinaric Alps, the park is dominated by limestone and dolomite rocks and shows major karst features: ponikve, karren on bare rocks, rock falls, swallow holes, caves and so on. Because the limestone is very porous there are few surface flows of water.
Климат
Рисняк биіктігі шамалы болғанымен, Хорватияның жағалау және континенттік аймақтары арасындағы маңызды климаттық және өсімдік жағдайын қалыптастырушы кедергі болып табылады. Адриатика және континенттік ауа-райы үлгілері осы жерде қақтығысып, парктің климатын анықтауда маңызды рөл атқарады. Жаздағы ауа-райы жағымды түрде жылы, орташа температурасы 22°C-қа дейін жетеді; көктем мен күзде жаңбыр жиі жауады, ал қысы ұзақ және қарлы болады. Рисьняк тау үйінің орташа жылдық температурасы 2,5°C, жылдық жауын-шашын мөлшері 3600 мм – бұл елдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі, ал қардың орташа қалыңдығы 122-ден 448 см-ге дейін жетеді. Парк ішіндегі пониква деп аталатын аймақтарда температура инверсиясының салдарынан төменгі аймақтар жоғарырақ аймақтарға қарағанда суық болады. Пониквада қысқы қар басқа жерлерге қарағанда ұзақ сақталады.
Although Risnjak is of only a modest altitude, it is nevertheless a very significant climatic and vegetational barrier between coastal and continental parts of Croatia. Adriatic and continental weather patterns collide here and play a significant role in determining the park's climate. It has pleasantly warm summers and an average temperature of up to 22 °C; springs and autumns are rainy, and the winter is long and snowy. The average year round temperature at the Risnjak mountain lodge is 2.5 °C with an annual rainfall of 3600 mm, which is amongst the highest in the country, and an average snow depth of between 122 and 448 cm. Areas within the park called ponikvas experience a microclimate where, because of temperature inversions, the lower regions are colder than those at higher altitudes. In ponikvas the winter snow lasts much longer than elsewhere.
Флора
Парк салыстырмалы түрде шағын аумақты алып тұрса да, онда өсімдіктердің өте әртүрлі түрлерін табуға болады. Бұл жағалау және континенттік өсімдік аймақтарының кездесетін жері, сондай-ақ Динар және Альпі аймақтарын біріктіретін нүкте. Бұл паркте кездесетін көптеген экотон аймақтарында гүлдердің алуан түрлілігін тудырады. Парктің басым бөлігін әк тас және доломитте өсетін, қайың мен шырша ағаштарының араласуынан құралған ормандар алып жатыр. Жергілікті микроклимат пен топырақ түрлеріне байланысты көптеген өзгерістерді де кездестіруге болады. Мұнда жалғыз-жалғыз сикомор, ельма, күл және кейде тис ағаштары өседі. Қайың мен шырша орманы біртіндеп басқа үлкен орман аймағына – салат шөп өсетін субальпий қайың орманына жол береді, ол парктің 1200 м мен 1400 м биіктікте орналасқан аймақтарында өседі. Бұл экотонның жоғарғы шекарасы бұталар түріндегі тығыз өсімдіктермен белгіленеді, олар ерекше экожүйені құрайды және Fagelatum croaticum subalpinum fruticosu деп аталады. Субальпий қайың орманынан жоғарырақ орман экожүйесінің ең биік, соңғысы – қисық бұталы қарағай өседі. Рисьняк тауының жартасты шыңы ерекше қызықты өсімдіктерге толы. Онда сирек кездесетін және кейде жойылу қаупі төніп тұрған түрлер өседі: эдельвейс, қара ваниль орхидеясы, таулық миқұрлы, альпілік сары қызғылт, мәңгі жасайтын саксифрег, альпілік қар шаңырағы, таулық авен және түкті альпілік раушан.
Although the park occupies only a relatively small area, very diverse types of flora can be found. It marks the point where the coastal and continental vegetation zones meet, as well as combining the Dinaric and Alpine zones. This produces great floral variety across the multiple ecotones found in the park. Most of the park is covered by a mixture of beech and fir trees growing on limestone and dolomite. Numerous variations characterised by local microclimates and types of soil can also be found. Here one can find single trees of sycamore maple, elm, ash, and sometimes some yew. The beech and fir forest gradually gives way to another large forest zone the subalpine beech forest with lettuce grass, which grows in areas of the park at heights of between 1200 m and 1400 m above sea level. The upper border of this ecotone is marked by impenetrable underbrush in form of shrubs creating a unique ecosystem, which has been termed the Fagelatum croaticum subalpinum fruticosu. Above the subalpine beech forest there grows the last, highest forest ecosystem crooked shrubby pine. The rocky peak of Risnjak is characterised by some especially interesting flora. The peak is home to a variety of rare and sometimes endangered species such as the edelweiss, black vanilla orchid, mountain milfoil, alpine yellow violet, livelong saxifrage, alpine snowbell, mountain avens and hairy alpine rose.
Фауна
Жануарлар дүниесі флора сияқты әртүрлі. Паркте қоңыр аю, қызыл бұғы, қара бұғы, шамыл, жабайы шошқа, қасқыр, қарағай тышқан, тас тышқан, барс, қарақұйрық, үйрек және жаңғақ сияқты сүтқоректілер мекендейді. Бұрынғыда ең маңызды жануар – рись болған, осыдан Рисняк атын алған. Рись 19 ғасырда жойылды, бірақ көршілес Словенияда сәтті қайта қалпына келтіру жобасынан кейін үш онжылдықтан кейін Риснякке оралды. Риснякте көптеген құс түрлері де бар: каперцайли, хазелл-граус, жалпаққанат, бүркіт және бірнеше тоқылдақ түрлері. Сонымен қатар, қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың көптеген түрлері, әртүрлі жәндіктер мен ұлулар да кездеседі.
The fauna is just as diverse as the flora. The park is home to mammals such as the brown bear, red deer, roe deer, chamois, wild boar, wolf, pine marten, stone marten, badger, weasel, squirrel and dormouse. The most important animal used to be the lynx, after which Risnjak got its name. The lynx was exterminated during the 19th century but returned to Risnjak three decades ago, after a successful reintroduction project in neighboring Slovenia. There are also numerous bird species living in Risnjak: capercaillie, hazel grouse, goshawk, eagle owl and several woodpecker species, amongst others. A number of amphibians and reptiles, as well as various insect and snail taxa can also be found.
Қызықты орындар
Негізгі тас жолдарға (Загреб-Риека тас жолы) жақындығы мен жағалаудағы маңызды туристік орталықтарға орналасқандығының арқасында, ол Хорватиядағы ең көп танылатын ұлттық саябақ болып табылады.
Due to its closeness to major road connections (motorway Zagreb Rijeka) and vicinity of major tourist centers on the coastline it is most visited National Park in Croatia.
Рисняк
Veliki Risnjak – парктегі ең биік шыңы және Бжелоласицадан кейін Горски котардағы екінші биік шың. Оның оңтүстік беткейінде Йосип Шлоссер салған "Шлосеров дом" деп аталатын тау шатыры орналасқан. Шыңға тек жаяу өтуге болады, Crni Lug-тен (3 сағ) немесе Gornje Jelenje-ден басталатын топырақты жол арқылы (1 сағ).
Veliki Risnjak is the highest peak in the park and the second in Gorski kotar next to Bjelolasica. On its southern slope is located the mountain lodge called Šloserov dom, built by Josip Schlosser. The peak can be reached only on foot, from Crni Lug (3 h) or from an unpaved road beginning in Gornje Jelenje (1h).
Снежник
Снежник - 1506 м биіктіктегі парктегі екінші ең биік шыңы. Оның атауы қарды білдіретін "snijeg" сөзінен шыққан. Бұл тауды Словениядағы солтүстік-батысқа қарай 20 км қашықтықта орналасқан әктас платосы – Снежникпен шатастырмау керек. Оның шөптесін шыңында "Альбахариев үйі" деп аталатын тау шатыры орналасқан. Платак шаңғы курортынан жаяу 1,5 сағаттық жерде болғандықтан, ол Хорватиядағы тау шаңғысы саяхаттары үшін ең танымал орынға айналды.
Snježnik is the second highest peak in the park at 1506 m. Its name comes from the word for snow snijeg. The mountain should not be confused with Snežnik, a limestone plateau 20 km to the north west in Slovenia. On its grassy peak is located a mountain lodge called Albaharijev dom. It is about 1.5 hours' walk from the ski resort of Platak; this has made it the most common place for tour skiing in Croatia.
Гюслика
Гуслица – Снежник шыңынан шамамен бір сағаттық жерде орналасқан, биіктігі 1490 метр болатын тау. Бұл жерде тастап кетілген Югославия Халық Армиясының кешені бар. 1991 жылы әскер кеткеннен бері бұл орын тоқырап, көрінісімен сәл қиратқыш қалаға ұқсайды. Кешенді тау шатыры ретінде қайта жаңарту туралы ұсыныстар болған, бірақ олар іске аспады.
Guslica is a peak about an hour's walk from Snježnik, with an altitude of 1490 m. It is the site of an abandoned Yugoslav People's Army complex. Since the army left in 1991 the whole place was left to rot, giving it something of the appearance of a ghost town. There have been proposals to renovate the complex to create a mountain refuge, but these have not come to fruition.
Білім беру жолы Леска
Бұл жол 1993 жылы саябақ әкімшілігімен салынған. Ол Crni Lug қаласындағы келушілер орталығынан басталып, сонда аяқталатын 4,5 шақырымдық айналма жол. Жол әртүрлі өсімдік жамылғысы бар аймақтардан және көптеген карстық құрылымдардан өтеді.
This path was created by the park administration 1993. It is a circular walk 4.5 km long, beginning and ending at the visitor center in Crni Lug. The path passes through areas of different vegetation and through many different karstic features.
Купаның қайнар көзі
Купа өзенінің бастауы парктің ең төменгі нүктесінде, шамамен 50 метр ені бар сопақша тоғаннан басталады. Сансыз экспедициялар осы тоғанның тереңдігін анықтауға әрекеттенді. Алдын ала нәтижелер судың екі жеке арнадан ағатынын көрсетіп тұр; тар арнаның тереңдігі 86 метр, ал кең арнаның тереңдігі 57 метрді құрайды. Бұл бастауға Разложе ауылынан жарты сағаттық жолмен жетуге болады.
The river Kupa has its source at the park's lowest point, in an oval pond some 50 m wide. Numerous expeditions have attempted to determine the pond's depth. Results thus far show that the water springs from two separate channels; the narrower channel is 86 m deep while the wider channel is 57 m. The source can be reached by half an hour's walk from the village of Razloge.