Кіріспе

Рисьняк ұлттық паркі – Хорватиядағы ұлттық парк. Ол елдің ең таулы және орманды аймағы – Горски Котарда, Адриатика теңізінен шамамен 15 км ішкі жағында орналасқан. Парк 63,5 шаршы километрді қамтиды, оның ішінде Рисьняк және Снежник массивінің орталық бөлігі мен Купа өзенінің бастау алаңы кіреді. Парктің басқару кеңсесі мен келушілер орталығы парктің шығыс жиегіндегі Черни Луг ауылында орналасқан.

Этимология

Массивтің атауы, шамасы, хорват тіліндегі рысьті білдіретін "ris" сөзінен келген. Тағы бір болжам бойынша, бұл атау жергілікті "risje" сөзінен шыққан, ол – шөптің бір түрінің атауы.

Тарих

Алғашқы ғылыми сапарды 1825 жылы Будапешт ботанигі Джозеф Стендлер жасады. Кейін көптеген басқа ботаниктер де келді. Рисняктың 19-ғасырдың ең белгілі зерттеушісі ботаник Йосип Шлоссер болды, ол Рисняк және оның флорасы туралы көптеген жарияланымдар жазды. Алғашқы ұйымдастырылған таушылық сапарын Риека альпинистік клубы ұйымдастырды, ал аймақтағы алғашқы тау шатыры 1932 жылы салынды. 1949 жылы ботаник Иво Хорват Рисняк маңындағы аумақты қорғау қажет екенін алғаш рет ұсынды. Оның кеңесі бойынша, сол кездегі Хорватия Социалистік Республикасының Парламенті Рисняк төңірегіндегі 36,00 км² аумақты ұлттық парк деп жариялады. 1956 жылы парк аумағы 30,14 км²-ге дейін азайтылды, оның ішінде 21,06 км² қатаң қорғауға алынды. Соңында, 1997 жылы Хорватия Парламенті парктің ауданын қазіргі көлеміне дейін ұлғайтуға дауыс берді. Паркке Снежник және Купа бұлағының аумақтары қосылды, сондай-ақ алғаш рет Разлоге, Разлоский округі және Крашчевица ауылдарының мекендеген жерлері де енді.

География

Парк толығымен Приморье Горски Котар округінде орналасқан және Чабар қаласы, Дельница қаласы және Еленье муниципалитеті арасында бөлінген. Парктің ең биік нүктесі - Велики Ришняк (1528 м), ал ең төменгі нүктесі - Купаның бастауының (313 м) маңындағы аймақ. Массив Динар Альпісінің солтүстік бөлігінде орналасқан және Адриатика және Қара теңіз суайдырғыштарының арасындағы шекараны белгілейді. Динар Альпісінің көп бөлігі сияқты, паркте әктас және доломит тау жыныстары басым және маңызды карст нышандары бар: пониквалар, ашық тау жыныстарындағы каррен, тас құлаулар, жұтқыншақтар, үңгірлер және т.б. Әктас өте кеуекті болғандықтан, беттік су ағыны аз.

Климат

Рисняк биіктігі шамалы болғанымен, Хорватияның жағалау және континенттік аймақтары арасындағы маңызды климаттық және өсімдік жағдайын қалыптастырушы кедергі болып табылады. Адриатика және континенттік ауа-райы үлгілері осы жерде қақтығысып, парктің климатын анықтауда маңызды рөл атқарады. Жаздағы ауа-райы жағымды түрде жылы, орташа температурасы 22°C-қа дейін жетеді; көктем мен күзде жаңбыр жиі жауады, ал қысы ұзақ және қарлы болады. Рисьняк тау үйінің орташа жылдық температурасы 2,5°C, жылдық жауын-шашын мөлшері 3600 мм – бұл елдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі, ал қардың орташа қалыңдығы 122-ден 448 см-ге дейін жетеді. Парк ішіндегі пониква деп аталатын аймақтарда температура инверсиясының салдарынан төменгі аймақтар жоғарырақ аймақтарға қарағанда суық болады. Пониквада қысқы қар басқа жерлерге қарағанда ұзақ сақталады.

Флора

Парк салыстырмалы түрде шағын аумақты алып тұрса да, онда өсімдіктердің өте әртүрлі түрлерін табуға болады. Бұл жағалау және континенттік өсімдік аймақтарының кездесетін жері, сондай-ақ Динар және Альпі аймақтарын біріктіретін нүкте. Бұл паркте кездесетін көптеген экотон аймақтарында гүлдердің алуан түрлілігін тудырады. Парктің басым бөлігін әк тас және доломитте өсетін, қайың мен шырша ағаштарының араласуынан құралған ормандар алып жатыр. Жергілікті микроклимат пен топырақ түрлеріне байланысты көптеген өзгерістерді де кездестіруге болады. Мұнда жалғыз-жалғыз сикомор, ельма, күл және кейде тис ағаштары өседі. Қайың мен шырша орманы біртіндеп басқа үлкен орман аймағына – салат шөп өсетін субальпий қайың орманына жол береді, ол парктің 1200 м мен 1400 м биіктікте орналасқан аймақтарында өседі. Бұл экотонның жоғарғы шекарасы бұталар түріндегі тығыз өсімдіктермен белгіленеді, олар ерекше экожүйені құрайды және Fagelatum croaticum subalpinum fruticosu деп аталады. Субальпий қайың орманынан жоғарырақ орман экожүйесінің ең биік, соңғысы – қисық бұталы қарағай өседі. Рисьняк тауының жартасты шыңы ерекше қызықты өсімдіктерге толы. Онда сирек кездесетін және кейде жойылу қаупі төніп тұрған түрлер өседі: эдельвейс, қара ваниль орхидеясы, таулық миқұрлы, альпілік сары қызғылт, мәңгі жасайтын саксифрег, альпілік қар шаңырағы, таулық авен және түкті альпілік раушан.

Фауна

Жануарлар дүниесі флора сияқты әртүрлі. Паркте қоңыр аю, қызыл бұғы, қара бұғы, шамыл, жабайы шошқа, қасқыр, қарағай тышқан, тас тышқан, барс, қарақұйрық, үйрек және жаңғақ сияқты сүтқоректілер мекендейді. Бұрынғыда ең маңызды жануар – рись болған, осыдан Рисняк атын алған. Рись 19 ғасырда жойылды, бірақ көршілес Словенияда сәтті қайта қалпына келтіру жобасынан кейін үш онжылдықтан кейін Риснякке оралды. Риснякте көптеген құс түрлері де бар: каперцайли, хазелл-граус, жалпаққанат, бүркіт және бірнеше тоқылдақ түрлері. Сонымен қатар, қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың көптеген түрлері, әртүрлі жәндіктер мен ұлулар да кездеседі.

Қызықты орындар

Негізгі тас жолдарға (Загреб-Риека тас жолы) жақындығы мен жағалаудағы маңызды туристік орталықтарға орналасқандығының арқасында, ол Хорватиядағы ең көп танылатын ұлттық саябақ болып табылады.

Рисняк

Veliki Risnjak – парктегі ең биік шыңы және Бжелоласицадан кейін Горски котардағы екінші биік шың. Оның оңтүстік беткейінде Йосип Шлоссер салған "Шлосеров дом" деп аталатын тау шатыры орналасқан. Шыңға тек жаяу өтуге болады, Crni Lug-тен (3 сағ) немесе Gornje Jelenje-ден басталатын топырақты жол арқылы (1 сағ).

Снежник

Снежник - 1506 м биіктіктегі парктегі екінші ең биік шыңы. Оның атауы қарды білдіретін "snijeg" сөзінен шыққан. Бұл тауды Словениядағы солтүстік-батысқа қарай 20 км қашықтықта орналасқан әктас платосы – Снежникпен шатастырмау керек. Оның шөптесін шыңында "Альбахариев үйі" деп аталатын тау шатыры орналасқан. Платак шаңғы курортынан жаяу 1,5 сағаттық жерде болғандықтан, ол Хорватиядағы тау шаңғысы саяхаттары үшін ең танымал орынға айналды.

Гюслика

Гуслица – Снежник шыңынан шамамен бір сағаттық жерде орналасқан, биіктігі 1490 метр болатын тау. Бұл жерде тастап кетілген Югославия Халық Армиясының кешені бар. 1991 жылы әскер кеткеннен бері бұл орын тоқырап, көрінісімен сәл қиратқыш қалаға ұқсайды. Кешенді тау шатыры ретінде қайта жаңарту туралы ұсыныстар болған, бірақ олар іске аспады.

Білім беру жолы Леска

Бұл жол 1993 жылы саябақ әкімшілігімен салынған. Ол Crni Lug қаласындағы келушілер орталығынан басталып, сонда аяқталатын 4,5 шақырымдық айналма жол. Жол әртүрлі өсімдік жамылғысы бар аймақтардан және көптеген карстық құрылымдардан өтеді.

Купаның қайнар көзі

Купа өзенінің бастауы парктің ең төменгі нүктесінде, шамамен 50 метр ені бар сопақша тоғаннан басталады. Сансыз экспедициялар осы тоғанның тереңдігін анықтауға әрекеттенді. Алдын ала нәтижелер судың екі жеке арнадан ағатынын көрсетіп тұр; тар арнаның тереңдігі 86 метр, ал кең арнаның тереңдігі 57 метрді құрайды. Бұл бастауға Разложе ауылынан жарты сағаттық жолмен жетуге болады.