Кіріспе

1945 жылғы 9 ақпандағы әскери операция

1945 жылғы 9 ақпанда Достасқан елдердің Бристоль Beaufighter ұшақтарының күштері неміс Z33 эсминціне және оның сүйемелдеуші кемелеріне шабуыл жасағанда көп шығынға ұшырады; аман қалғандар бұл операцияны "Қара жұма" деп атады. Неміс кемелері Норвегияның Фьорде-Фьорд айманындағы күшті қорғаныс позициясында жасырынып, одақтас ұшақтарды қарсы әуе шабуылы (FlaK) арқылы шабуыл жасауға мәжбүр етті. Beaufighter ұшақтары және 65-эскадрилья RAF-тан келген Mustang Mk III истребительдерінің сүйемелдеуші тобы Luftwaffe-тің 5-ші Jagdgeschwader (Истребитель Wing 5) құрамындағы он екі Focke Wulf Fw 190 ұшағымен кездесті. Одақтастар FlaK-тың түсірген жеті Beaufighter ұшағының орнына неміс кемелерінің кем дегенде екеуіне зақым келтірді. Екі Beaufighter және бір Mustang Fw 190 ұшақтарының шабуылынан зардап шекті, ал одақтас ұшақтары неміс ұшақтарының төрт немесе бесеуін түсірді, олардың арасында аңызға айналған Rudi Linz те болды. Z33 және оның сүйемелдеуші кемелеріне шабуыл жасау туралы шешім, жақын жердегі сауда кемелерінің тобынан гөрі, Корольдік Әуе күштерінің Жағалау командалығына Адмиралтейство берген нұсқауларға сәйкес қабылданды. Шығындарға байланысты сауда кемелеріне жойғыштар мен кіші әскери кемелерге қарағанда басымдық берілді. Норвегияға жақын жердегі одақтас ұшақтарын неміс ұшақтарынан қорғау үшін тағы бір P-51 Mustang эскадрильясы тағайындалды.

Өмірбаян

Франция мен Шығыс Еуропадағы одақтастардың жеңістеріне байланысты 1944 жылдың соңында неміс кемелері Балтық теңізінің және Норвегия суларының оңтүстік бөлігімен шектелді. Бұл Норвегиядағы порттарды Германияның Атлантика шайқасын жалғастыру және Швециямен сауда жасау үшін жалғыз қалған базалары ретінде қалдырды. 1944-1945 жылдары қысқы айларда Балтық теңізі мұздаған кезде Германия Швециядан келетін темір кенінің маңызды импортын Норвегияның солтүстігіндегі Нарвик порты арқылы тасымалдауға мәжбүр болды. Норвегия сулары арқылы неміс теңіз жолдарының маңыздылығы артқанда, 1944 жылдың қыркүйек және қазан айларында Корольдік әуе күштерінің жағалау командасы Шығыс Англиядағы базалардан Солтүстік Шотландияға қарсы кемелік әуе күштерінің жеті эскадрильясын көшірді. RAF Банф базасында Mosquito истребитель-бомбардировщиктерімен жабдықталған үш эскадрилья орналасты, ал Beaufighter ауыр истребительдерін пайдаланатын төрт эскадрильядан тұратын эскадрилья RAF Dallachy базасында орналасты. Даллачи эскадрильясы 144 эскадрилья RAF, 404 эскадрилья RCAF, 455 эскадрилья RAAF және 489 эскадрилья RNZAF құрамына кірді. Банф эскадрильясының шабуылдары неміс кемелерін Норвегия жағалауымен тек түнде жүзуге және күндіз терең фьордтарда жасыруға мәжбүр етті, онда оларға шабуыл жасау өте қиын болды. Неміс кемелерін табу үшін екі эскадрилья да Skagerrak-тан Тронхеймге дейінгі Норвегия жағалауында күнделікті патрульдік рейстерді ұшақпен жүргізді. Жағалау командасының эскадрильялары патрульдің негізгі бөлігінің алдында екі "жетекші" ұшақты жіберу тактикасын әзірледі; бұл ұшақтар тәжірибелі экипаждармен жабдықталды және басқа ұшақтар байқамауы мүмкін кемелерді іздеу үшін фьордтарға енді. 1944 жылдың желтоқсанына қарай патрульдер әдетте RAF Mustang Mk III истребительдерімен және Vickers Warwick әуе-теңіз құтқару ұшақтарымен бірге жүргізілді. Mustang эскадрильясының тек біреуі ғана қол жетімді болды, өйткені бұл ұзын қашықтыққа ұшатын истребительдер Германияға қарсы ауыр бомбалаушылардың күндізгі шабуылдарын сүйемелдеу үшін қажет болды. Германиялық истребительдер желтоқсан айында Норвегия жағалауында кездесе бастады және айдың соңында Норвегияға жақын одақтастардың операцияларына 30-ға дейін истребительден тұратын топтар шабуыл жасауы жиі болды. 1945 жылдың наурыз айында Люфтваффеде Тронхеймнің оңтүстігіндегі он немесе он екі әуеайлақта 85 бір моторлы және шамамен 45 қос моторлы ұшақтар болды.

Кіріспе

1945 жылдың алғашқы апталарында Одақтас әскерлерінің шабуылдық қанаттары нашар ауа райының салдарынан аз ғана операциялар жүргізді. 15 қаңтарда Банф қанаты Лейрвик қаласына шабуыл жасаған кезде III./JG 5 (Jagdgeschwader 5 тобының III-ші дивизиясы) құрамындағы 30 Fw 190 истребителімен кездесті. Нәтижесінде бес Mosquito және бес Fw 190 ұшағы атып түсірілді. 9 ақпанға дейін JG 5 тобының 9-шы және 12-ші эскадрильялары Фюрде-фьордының оңтүстігінде, Берген қаласының жанындағы Хердлаға орналасты. Бұл бөлімшелер Fw 190 ұшақтарымен жабдықталған, ал 12-ші эскадрильяға 69 «төбелесуде жеңіске жеткен» тәжірибелі ұшқыш, 28 жастағы лейтенант Руди Линц басшылық етті. Неміс Z33 эсминшісі 1943 жылдың ақпан айында қолданысқа енгізілді. Ол сол жылдың шілдесінен бастап Норвегия суларында қызмет етіп, бірнеше рет жауынгерлік қимылдарға қатысты. Солтүстік Норвегиядан Германияға соңғы рет 1945 жылдың 5 ақпанында осы эсминші шықты. 1945 жылдың 28 қаңтарындағы шайқаста ауыр зақымданғаннан кейін Бергенде алғашқы жөндеу жұмыстарын аяқтаған Z31 эсминшісі Балтық теңізіне бірлесіп өту үшін оған қосылуы жоспарланған. Бірақ 7 ақпанда Z33 Бруфьордқа соғылып, сол жақ алдығы шахтасы мен винтіне зақым келтіріп, екі қозғалтқышының да істен шығуына себеп болды. Ол жөндеуге Тронхеймге сүйретіліп әкелінді.

Алдын ала мәліметтер

9 ақпан күні таңертең No. 489-шы эскадрилья Норвегия жағалауында қарауылда жүрді. Ұшақтар алғаш рет 1500 тонналық сауда кемесін Станг-фьордта байқады; солтүстікке қарай ұшқанда, Фюрде-фьордта Нарвик класындағы эсминецті, мина сығушы және екі фланкерлік кемемен бірге кездестірді. Ұшақтар патрульді жалғастырып, «Норд Гулен» аймағында бес ірі сауда кемесін, ал Бремангер маңында екі мина сығушы және фланкерлік кемені көрді. Ұшқыштардың таңғалуына қарамастан, одақтас штабы Ultra жеделхабарлары арқылы Z33 аймақта екенін білген. Эсминец пен оның эскорттары жақсы қорғалған және ұшақтардың шабуылдауына қолайсыз жағдайда болғанына қарамастан, Z33-ке қарсы қанат жіберілді. No. 455-ші эскадрильяның бұрынғы командирі, 1944 жылдың қазанына дейін осы қызметте болған, ал қазір No. 18 RAF тобының штабындағы Джек Давенпорт Z33-ке шабуылды жоспарлады. Жоспар бойынша, екі «алдын-ала барушы» негізгі күш алдында жүзіп, неміс кемелерінің орналасқан жерін растауы керек еді. Содан кейін Beaufighter ұшақтары неміс бекінісінің шығысына жетіп, батысқа бұрылып, теңіз арқылы қашып кетуге дейін кемелерге шабуылдайды. Давенпорт одақтастардың жоғалтуларын азайтуға тырысты, бірақ неміс кемелерінің тар және қорғалған фьордта орналасқандығы операцияның қауіпті екенін көрсетті. Неміс кемелері Фюрде-фьорд бойымен жоғары көтеріліп, одақтастардың шабуылына дайындалды. Z33 және оның бірнеше эскорттары Бьёркедал ауылының жанында, фьордтың тік оңтүстік беткейіне жақын жерде бекінді. Басқа кемелер отпен мұзды бұзып, солтүстік жағалауға жақын тоқтады. Бұл бекініс фьорд жағалауындағы зениттік артиллериямен де қорғалған. Бірнеше минуттан кейін шабуылдың негізгі күші Фюрде-фьордтың оңтүстік жағалауына жетіп, солтүстікке қарай бағытталды. Олардың таңғалысы, одақтас ұшақтары неміс кемелерінің үстінен өтіп, қарсы әуе шабуылына түсті, бірақ ешбір ұшақ зардап шекпеді. Милсон сағат 16:10 шамасында Beaufighter ұшақтарының бірінші тобын Фюрде-фьордқа бастап кірді. Оның ұшағы фланкерлік кемеге шабуыл жасағаннан кейін зақымсыз қалып, фьордқа кірді, ал басқа Beaufighter ұшақтары оны ілесіп келді. 50-ден астам ұшақ не итеркілес ұрысқа қатысты, не неміс кемелеріне шабуыл жасады – бұл Норвегиядағы ең ірі әуе шайқасы болды. Немістер 14 одақтас ұшқышын өлтіріп, төртеуін тұтқынға алды. Одақтастар Z33 және басқа неміс кемелерін зақымдады, сондай-ақ төрт немесе бес Fw 190 ұшағын атып түсірді. Линц және тағы бір неміс ұшқышы қаза тапты.

Салдары

Фьорде-Фьорд аймағынан кеткеннен кейін, аман қалған Beaufighter ұшақтары, олардың көпшілігі зақымдалған, RAF Dallachy-ға оралды. Бірнеше ұшақ қауіпсіз қонуға қиналды, екі ұшақ қозғалтқыш бөлігі зақымдалғандықтан құрсақта қонды, бірақ басқа ұшақтар жоғалмады. Әуе және жердегі экипаж шығынның ауқымына шошыды және шайқас "Қара жұма" деп аталды. 9 ақпандағы Далачи қанатының шығыны соғыс кезінде Жағалау командасының бір операциядағы ең жоғары шығыны болды. Норвегия жағалауында жұмыс істейтін Coastal Command ұшақтарын қорғау үшін Mustang эскадрильясының екінші бөлімі наурыздың басында жөнелтілді. Бұл шабуыл соғыстан кейін Норвегияда еске алынды. 1985 жылғы 8 мамырда Норвегияның азаттығының 40 жылдығына орай Фьорде қаласында шайқаста қаза тапқан ұшқыштарға арналған ескерткіш ашылды. Кейін бұл ескерткіш Берген әуежайына көшірілді. Наустдал қаласындағы Әуе шайқасы мұражайында шайқасқа қатысты фотосуреттер, карталар, ұшақтардың бөліктері және басқа да артефакттар сақталған. RAF Beaufighter және Mustang ұшақтарына қарсы ұшқан JG 5 эскадрильясының екі Fw 190 ұшағы сақталды, біреуі – "Қара жұма" шайқасының нәтижесінде құлаған, 931 862 зауыттық сериялық нөмірі бар F модельді ұшақ, 1983 жылдың қыркүйегінде табылған. Ол Массачусетс штатының Стоу қаласында орналасқан және Флорида штатының Киссимми қаласындағы "Ақ 1 қоры" ұшақты толық жөндеуге келтіру үшін жұмыс істеген, бірақ 2012 жылы Коллингс қорының Бей штатындағы базасына жөнелтілді. Флоридада болған кезде, 2005 жылы оның соңғы ұшқышы, бұрынғы Люфтваффе әскерінің кіші офицері Хайнц Орловски оны аралап, Fw 190F 8 ұшағының кабинасында отырды, соңғы рет ұшқаннан алпыс жыл өткен соң және 2010 жылы қайтыс болғанға дейін бес жыл бұрын. Екінші Fw 190A 8 ұшағы, Werknummer 732 183, шайқаста Руди Линц ұшқан. Оның Fw 190A 8 ұшағы 2014 жылдан бері АҚШ-тың Вирджиния штатының Пунго қаласындағы Әскери авиация мұражайының Коттбус ангарында қойылған. Ескерту: Бұл бөлімдегі Fw 1900A 8 репликасының суреті лейтенант Руди Линцтің "Көк 4" ұшағы емес, JG 1 схемасымен жасалған реплика. Мұражайда қазір жартылай жөнделген артефакт (AGO Werks No. 732 183) осы ангарда дұрыс 12. / JG 5 "Көк 4" схемасымен сақталған. Бірнеше Beaufighter ұшақтарының құлау орындарын 60 жылдан кейін теңіз археологы Роб Рондо және суға түсушілер тобы тапты. Бір орында аман қалған канадалық ұшқыш Герберт (Берт) Рамсден және сол жерде қаза тапқан ұшқыштың қарындасы қатысқан ескерткіш тақта орнатылды.

Түсініктемелер

Көздерде Фюрде-фьордында З33-ті сүйемелдеген неміс кемелерінің саны әртүрлі айтылады. Ashworth (1992), 122-бетте бір мина тазартатын кеме және екі зениттік кеме деп көрсетеді, Alexander (2009), 181-бетте «мина тазартатын және зениттік кемелермен сүйемелдеген» деп жазады, Brereton (1994), 472-бетте екі M класты мина тазартатын кеме, бір сперрбрехер және «кем дегенде екі басқа зениттік кеме» деп келтіреді, Conyers Nesbit (1995), 224-бетте екі M класты мина тазартатын кеме, бір сперрбрехер және «бірнеше зениттік кемелермен» қорғалғанын айтады, Goulter (1995), 254-бетте екі M класты мина тазартатын кеме және бір сперрбрехердің қорғаныс күшін көрсетеді, ал Milson (2010), 51-бетте бұл эсминецті «тоғыз зениттік сүйемелдеуші және қарулы буксирлер» қорғағанын жазады. Шабуылға қатысқан одақтас ұшақтарының саны да көздерде әртүрлі. Conyers Nesbit (1995), 221-бет, Milson (2010), 51-бет және Parry (2002), 47-бетте бұл күш 32 Beaufighter және 10 Mustang ұшағынан тұрғаны айтылады. Alexander (2009), 181-бет және Greenhous (1994), 472-бетте 32 Beaufighter және 12 Mustang саны көрсетілген. Goulter (1995), 254-бетте күш 31 Beaufighter және 12 Mustang ұшағынан құралғаны жазылған. Goulter (1995), 254-бет және Milson (2010), 54-беттерінде төрт Fw 190 ұшағы атып түсірілген, ал Conyers Nesbit (1995), 228-бет және Greenhous (1994), 473-беттерінде бес Fw 190 ұшағының құлағаны айтылады. Greenhous өзінің дерегі неміс жазбаларынан алынғанын жазған.