Кіріспе

4 ғасыр б.з.д. финикиялық патшалық табыт

Александр саркофагы – Ливанның Сидон қаласына жақын Аяя корольдік бейіт қабірінен табылған б.з.д. 4 ғасырдың соңына жататын грек-эллиндік тас саркофаг. Ол Александр Ұлының мүсіндерімен және тарихи және мифологиялық әңгімелермен безендірілген. Бұл туынды керемет жақсы сақталған деп есептеледі және түсті бояуларын сақтауының үлгісі ретінде қолданылды. Қазір Стамбул археология мұражайының қорында сақталуда.

Тарих

Көптеген ғалымдардың пікірінше, Александр саркофагының шығу тегі мен жасалған мерзімі күмәнді емес, ол Сидон қаласына жатса, б.з.д. 332 жылдан кейін тапсырыс берілген болуы мүмкін. Ол шамамен б.з.д. 311 жылы қайтыс болған (нақты күні белгісіз). Саркофагтың классикалық стильде жасалуы Лисипптің стиліне ұқсамайды. Шефолд саркофагтың Абдолонимге (б.з.д. 311 жылы қайтыс болған) арналғанын, оның консервативтік көзқарасы сақталғанын айтады. Ғалым Эндрю Стюарт Александр саркофагының Абдолонимнің тапсырысымен жасалғанын бірнеше себеппен түсіндіреді: негізінен, Таяу Шығыс патшалары өздерінің «өлгеннен кейінгі беделін» ескере отырып, қабірлерін жасауды қалыпты жағдай еткен. Бұл көптеген ғалымдар қолдаған, бірақ даулы мәселе. Мысалы, Вальдемар Геккель саркофагты парсы ақсүйегі және Вавилонның әкімі Мазайға арналған деп санайды. Бұл пікірді қолдау үшін Хекель Сидон патшасы Абдолонимнің саркофагында көптеген парсы тұлғалары мен бейнелерінің болуын сұрайды. Сидонның финикиялық қала-мемлекет екенін ескеру қажет. Мозаика мен саркофаг арасындағы салыстыру ғылыми ортада қолдау тапты, оны Эндрю Стюарт сияқты басқа ғалымдар да қолдайды. Александр атқа отырған, басына арыстан терісін киген және парсы атты әскеріне найза тастауға дайындалып тұр. Аң ауру және шайқас көріністеріндегі тұлғалардың тарихи маңызы туралы пікірталас жалғасуда. Грейв сияқты тарихшылар оларды тарихи тұлғалардың нақты бейнесі деп түсіндірсе, Шефолд сияқты басқа тарихшылар оларды шайқастар мен патшалық аң аурудың мифтік кейіпкерлері деп қарастырады. Кейбір ғалымдар ортадағы екінші атқа отырған македониялықтың бейнесі Александрдың жақын досы Гефестионды бейнелейді деп санайды. Үшінші атқа отырған македониялық тұлға Александрдың әскерінің қолбасшыларының бірі Пердикка болып саналады. Қарсы жақтағы ұзын қабырғасында «ортадан сол жаққа қарай салт атты» Александр және Абдолоним мен парсылармен бірге арыстан аулайтын македониялықтар бейнеленген. Стюарт бұл Александрдың б.з.д. 332 жылы Сидондық саябақта аң аулауының суреті болуы мүмкін деп болжайды. Бұл македониялықтар мен парсылардың аң ауруда бірлесіп әрекет етуінің ерекше мысалы. Бұл маңызды, өйткені қарама-қарсы жақтағы көрініс негізінен Исс шайқасы ретінде түсіндіріледі, ол парсылардың македониялықтардан жеңілуінің символы ретінде қарастырылады. Ұзын қабырғасының бірі көзді мифтік арыстан ауруға жетелейді, онда Абдолоним пантера аулайды. Екінші ұзын қабырғасында соғыс бейнеленген, бәлкім б.з.д. 312 жылы болған Газа шайқасы. Егер осылай болса, онда оның үстіндегі фронтон Пердикканың б.з.д. 320 жылы өлтірілуін көрсетеді. Абдолоним Газа шайқасында қаза тапқан деген болжам бар, бірақ бұл дәлелденбеген. Егер осылай болса, онда бұл фронтон оның шайқастағы соңғы сәттерін бейнелейді. Жоғарыдағы қақпақтың екінші фронтонында белгісіз шайқаста Абдолоним бейнеленген.

Көп түсті

Александр саркофагы пентельдік мәрмәрден жасалған, грек ғибадатханасы нысанында, және полихромияның іздерін сақтайды. Полихромия – мүсіндерде (әсіресе ежелгі мүсіндерде) кездесетін түрлі-түсті бояуларға қатысты дәлелдеме, және 1887 жылы қазба жұмыстары кезінде саркофаг ашылғанда осы бояулар көрінген. Саркофагта бейнеленген грек-македониялық жауынгерлер грек иконографиясының дәстүріне сәйкес, жалаңаш күйінде шайқасқанда көрсетілген. Дегенмен, олардың тері түсі, шаш түсі, қарулары мен қалқандары боялған. Ал олармен шайқасқан парсылар жарқын, көз тартарлық қару-жарақпен суреттелген. Полихромия олардың шалбарлары мен белдемшелерінің күрделі өрнектерін, сондай-ақ қалқандарына салынған әсем суреттерді көрсетеді.