Кіріспе

Флам желісі (Flåmsbana) – Норвегияның Вестланд графтығындағы Мюрдал мен Флам арасындағы ұзақ темір жол желісі. Берген желісінің тармағы болып табылатын бұл желі Фламсдален аңғары арқылы өтеді және басты желіні Согнефьордпен байланыстырады. Желінің биіктік айырмашылығы ; он станциясы, жиырма туннелі және бір көпірі бар. Ең жоғары градиенті 5,5 пайызды (1:18) құрайды. Тік еңісі мен көркемдігімен танымал Флам желісі қазір көбінесе туристік қызмет ретінде пайдаланылады және Норвегиядағы ең көп танылатын үшінші туристік орынға айналды. Желінің құрылысы 1924 жылы басталды, ал 1940 жылы ашылды. Бұл Согн аймағына Берген және Осло қалаларына Берген желісі арқылы қол жеткізуге мүмкіндік берді. 1944 жылы электрмен жүруге көшті; бастапқыда El 9 локомотивтері, ал 1982 жылдан бастап El 11 локомотивтері пайдаланылды. 1991 жылға дейін пойыз Фламнан Гудвангенге барып-қайтатын пароммен байланысты. 1992 жылы жүк тасымалы тоқтатылды және билет бағасының төмендігі мен жоғары операциялық шығындарға байланысты желі жабылуға жақын болды. 1998 жылы Flåm Utvikling желінің жарнамалау және билет сатуын өз міндетіне алды, бағалар күрт өсті және El 17 локомотивтері енгізілді (2014 жылы El 18 локомотивтерімен ауыстырылды). Пойыздар Vy компаниясымен Flåm Utvikling компаниясының субподрядшысы ретінде пайдаланылады, ал желінің өзіне Bane NOR иелік етеді және басқарады.

Бағыт

Флам желісі Берген желісі бойынша Мюрдалдан Фламға дейін жүреді. Мюрдал станциясы орташа теңіз деңгейінен (AMSL) жоғары тау үсті жолында орналасқан, ал Флам станциясы AMSL биіктігінде орналасқан. Желінің ең үлкен көлбеуі 5,5 пайызды құрайды, ал желінің кемінде 2,8 пайыз көлбеуі бар бөлігі – жалпы ұзындығының бөлігін құрайды. Желі стандартты өлшемде салынған және ең кішкентай қисық радиусы бар, бұл Еуропадағы ең тік стандартты өлшемдегі темір жол. Жоғары қарай рұқсат етілген ең жоғары жылдамдық – , ал төмен қарай – . Желіде сегіз аялдама, жиырма туннель және бір көпір бар, бірақ орталықтандырылған қозғалыс басқару (CTC) жүйесі жоқ. Инфрақұрылымға Норвегияның Ұлттық темір жол әкімшілігі иелік етеді және оны басқарады. Мюрдал станциясында Флам желісі Ослоға қарайтын пойыздармен бір бағытта жүреді, бірақ бірден Фламсдален аңғарына қарай төмен түсе бастайды. Желінің алғашқы бөлігі қардан қорғаныш құрылыстары мен бірнеше қысқа туннельдер арқылы өтеді. Ватнахалсен станциясы Мюрдалдан орналасқан, AMSL биіктігінде. Содан кейін желі ат астындағы қисықтан өтіп, Ватнахалсен туннеліне кіреді. Туннельден шыққаннан кейін, ол бірнеше жүз метр төмен құлайтын жартастың жасанды тірегіне шығады. Рейнюнга станциясы Мюрдалдан және белгілі бір биіктікте орналасқан. Одан кейін Кьосфоссен станциясы, Мюрдалдан және AMSL биіктігінде. Желі содан кейін ең ұзыны – Нали туннелінен өтеді. Туннельдің соңында Кардал станциясы орналасқан, ол дәстүрлі түрде аңғардағы ең алыс шаруа қожалығына қызмет көрсетеді. Келесі станция – Дальсботн станциясы, Мюрдалдан және AMSL биіктігінде орналасқан. Станцияда Флам желісіне арналған теміржол мұражайы да бар. Берген желісі салынып жатқан кезде, NSB Фламсдаленге қарай созылған жолды Мюрдал аймағына қол жеткізу үшін жаңартты. Бұл жол ат арбаларымен, кейіннен автомобильдермен пайдаланылды және аймаққа маңызды қол жеткізу жолына айналды, бірақ ол ауыр көліктер үшін тым тік және тар болды. Хардангерфьордқа қосылған Хардангер желісі 1935 жылы ашылды және округте электрмен жұмыс істейтін алғашқы темір жол болды. Флам желісі үшін алғашқы инженерлік зерттеулер 1893 жылы жүргізілді. Оның нәтижесінде 1067 мм тарамды темір жол салу туралы ұсыныс жасалды, оның ұзындығы шамамен болар еді. Темір жолдың көп бөлігі 2,5 пайыз көлбеумен жабысу темір жолы ретінде салынар еді, бірақ оның бір бөлігі 10,0 пайыз көлбеумен тіреу темір жолы болар еді. Ол кезде оның құны 3,3 миллион норвегиялық крона (NOK) деп бағаланды. 1904 жылы Согнефьордқа басқа бағыт ұсынылды: Восстан Гудвангенге дейін Стальхайм арқылы созылған ұзақ жабысу желісі. Бұл жобаның құны 3,5 миллион NOK деп бағаланды, бірақ жергілікті саясаткерлер оны Флам нұсқасынан нашар деп таныды. Үшінші нұсқа – Мюрдал мен Фретейм арасында трамвай мен фуникулер желісін біріктіру болды. Оның құны 800 000 NOK деп бағаланды, бірақ NSB ұсыныстағы жеңіл вагондар қысқы уақытта қармен жұмыс істеуге жеткіліксіз деп алаңдады. Флам желісі бойынша жолаушылар ағыны жылына 22 000 адамды құрады деп есептелді. Басқа екі нұсқа да қабылданбағандықтан, Флам нұсқасына келісім бірте-бірте пайда болды және Нордре Бергенхус округінің теміржол комитеті осы ұсынысты ұсынды. 1916 жылы бұл жоспар парламентте мақұлданды. Алайда, техникалық сипаттамаларға қатысты шешім парламент 1923 жылға дейін қабылдамады, ол желі электрленуі керек деп шешті. Желінің құны 14,5 миллион NOK-қа жетеді деп есептелді – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі инфляцияның салдарынан – оның 1,2 миллион NOK-ын жергілікті билік төлемек еді. Рельстердің салмағы метрге 25 кг (50 фунт/ярд) болуы керек еді. Қисық радиусы ең төменгі деңгейде белгіленді, бірақ ерекше жағдайларда рұқсат етілді. Ең жоғары рұқсат етілген көлбеу 5,5 пайызды (1:18) құрады. 1915 жылы пойызға балама ретінде автобус қызметін пайдалану туралы алғашқы ұсыныс жасалды. Бұл ұсыныстан бас тартты, өйткені автобустар пойыздың жайлылығы мен сенімділігін қамтамасыз ете алмады. Бұл идея 1922 жылы Норвегияның қоғамдық жолдар басқармасының директоры тарапынан қайта ұсынылды. Автобустық баламаға ең қарсы болғандардың бірі – Согн-ог-Фьордан округінің әкімі және кейіннен парламент мүшесі болған Ингольф Элстер Кристенсен, ол Нордре Бергенхус округінің (қазіргі Согн-ог-Фьордан округінің муниципалитеті) Берген желісінің аймақтық қаржыландыруының бір бөлігін олар Согнефьордқа тармақ желісін алу шартымен төлегенін мәлімдеді. 1925 жылы Мовинкельдің бірінші кабинеті тағайындалғаннан кейін темір жолды жол ретінде салу ұсынылды, ал рельстер кейін төселді. NSB-нің басқарма мүшелерінің бірі оның орнына темір жолды салуды ұсынды. Темір жолды жою жоспарлары парламенттік қолдауға байланысты тоқтатылды. Бұл саяси қолдаудың бір бөлігі – ұлттық теміржол жоспарына келісім болды және оның бөліктерін алып тастау географиялық компромисті бұзушы еді.

Құрылыс

Құрылыс жөніндегі басқарма 1923 жылы құрылды және 1935 жылға дейін Восс қаласында орналасқан. Осы кезеңде құрылысқа Петер Бернхард Кристиан Лахлум жетекшілік етті, ол Хардангер тармағына да жауапты болды. Бастапқыда құрылыста 120 адам жұмыс істеді, бірақ бұл көрсеткіш тез арада 220-ға дейін өсті. Адам саны 80-ге дейін төмендеген кездер де болды, алайда 1937 жылы 280 адамға жетті. Қызметкерлерді орналастыру үшін сегіз казарма салынды. Алғашқы салынған нысандардың қатарында тұрғын үйлер мен станция ғимараттары болды, оларды құрылысқа жұмыстанғандар пайдалана алды. Жергілікті экономикаға шаруалардың көлік қызметіне ақы төленгені серпін берді. Олар күндіз туристерді, ал түнде құрылыс материалдарын жылқы арқылы тасымалдады. Бәсекелестік күшті болды, клиенттер үшін таластарға дейін барып, бірақ жол полициясы енгізілгеннен кейін бұл ахуал баяулады. 1924 жылы Хогада тау көшкіні болды, ол теміржол құрылысына жоспарланған аумақты жапты. Бұл аймақ филлиттен тұрды және маршруттың геологиялық тұрғыдан ең тұрақсыз бөлігі болып есептелді. Бастапқыда аймақты айналып өтетін туннель салу жоспарланды, бірақ жоғары құнына байланысты бұл идея тез арада қабылданбады. Оның орнына, желі таудан алысқа жылжытылды. Құрылыс кезіндегі басқа да тау көшкіндеріне 1925 жылдың 10 ақпанында Store Reppa маңында болған қар көшкіні жатады, ол көп мөлшерде топырақ пен қарды әкеп қалды. 1925 жылдың сәуір айында Береквамның үстінде тау көшкіні орын алды. 1928 жылдың 8 ақпанында Ньоли маңындағы жолға қар көшкінінен зақым келді. Туннельдер құрылыстың ең қиын және уақытты көп алатын бөлігі болды. Жиырма туннельдің ішінде машиналар тек Nåli және Vatnahalsen туннельдерінде ғана қолданылды, ал қалғандары қолмен салынды. Қолмен салу үшін тауды бұрғылап, ойықтарды динамитпен толтырып, жарыс жүргізілді. Туннельдер құрылысы 1924 жылы басталды, ал алғашқы туннель 1926 жылы, соңғы туннель 1935 жылы аяқталды. Орташа есеппен, туннельді қазуға бір метрге 116-дан 180 адам-сағат жұмсалды (35–55 сағат/фут). Желі бойында он станция салынды, оның ішінде Мюрдал және Флом станцияларында үлкен жаңартулар жасалды. Мюрдал станциясына қосымша жолдар мен жолаушыларды тасымалдауға арналған қосымша ғимараттар салынды, бұл жаңартуларға 0,5 миллион NOK жұмсалды. Береквам – маршрут бойындағы жалғыз өткізу пункті болды. Флом станциясы 0,8 миллион NOK құнға салынды және 1930 жылдардағы NSB қарапайым ағаш функционалистік стилінде жобаланды, бұл стиль Нордланд және Сорланд желілерінде де кездеседі. Басқа станциялар Vatnahalsen, Håreina және Dalsbotn-да күту бөлмесі бар шағын ағаш ғимараттар мен жүктерге арналған бөлмелер алды. 1940 жылы Норвегияның неміс басқындығы кезінде жұмыс маусымның соңында басталды, бірақ неміс билігі сол жылы желіні бу пойыздары үшін пайдалануға болатын етіп, жұмысты жеделдетуді қалады. Желіні 1942 жылы аяқтау жоспарланды. 1942 жылдың 1 мамырынан бастап Киелландтан кейін бас инженерлік қызметке Рольф Акснес тағайындалды. Ол жерде тағы бір электр станциясы салынды және 1944 жылдың 27 қазанында пайдалануға берілді. Kværner және Norsk Elektrisk & Brown Boveri (NEBB) компаниялары салған бұл электр станциясының қуаты жобаның жалпы құны 26 651 900 NOK болды, оның ішінде 22,0 миллион NOK теміржолға жұмсалды. Бұл сомаға электр станциясы үшін 2,3 миллион NOK және Фломдағы паромдық айлақ үшін 1,2 миллион NOK кірді. Ең үлкен шығын жер жұмыстарына жұмсалды, ол 9,1 миллион NOK-қа жетті; басқа да маңызды шығындар жылжымалы құрамға 2,4 миллион NOK, станцияларға 1,6 миллион NOK, жолдарға 1,2 миллион NOK, қардан қорғауға 1,5 миллион NOK және электрлендіруге 675 000 NOK құрады. 64 класты пойыздар Флом желісінде 1947 жылдың мамырына дейін қызмет етті. Локомотивтер Флом және Хардангер желілеріндегі тік еңістерге арналған және білік жүктемесі мен Bo'Bo' доңғалақ конфигурациясымен жабдықталды. Теміржол жылдам дамыды, ашылғаннан бастап 1950 жылдардың ортасына дейін жылдық орташа өсім 11 пайызды құрады. 1975 және 1982 жылдар аралығында NSB Аль мен Флом арасында тікелей пойыздарды іске қосты. Желі ашылған кезде, Ардалдағы электр станциясының құрылысы үшін көп жүк тасымалын қабылдады. Ашылғаннан бастап, Флом желісі Согн мен Осло және Берген арасындағы ең жылдам көлік құралы болды, сонымен қатар поштаның көп бөлігі де осы желі арқылы жіберілді. 1977 жылдан бастап поштаның көп бөлігі Гол арқылы жүк көлігімен жіберілді, ал Аурландтан тек пошта теміржол арқылы жіберілді. Бұл желімен басқа өнімдер де тасымалданды – сүт Восс сүт зауытына, ол 1983 жылы тоқтатылды, сондай-ақ жеміс-жидектер де. 1960 жылдары NSB және паром операторы Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane Flåm арқылы Осло мен Бергенге пакеттерді жіберу үшін біріккеннен кейін ішінара жүк көлемі үлкен өсімге ие болды. Флом 1973 жылға дейін бірнеше келді, содан кейін Linjegods құрылды. Ұйымдастырудан кейін, аялдамалар саны аптасына бір ретке дейін азайтылды. 1980 жылдары жүк көлемі одан әрі төмендеді; 1978 жылы үш ірі дистрибьютор – Linjegods, Firda Billag және Sogn Billag-ты трафик маршрутын Флом желісі арқылы жүргізуге мәжбүр ету әрекеті сәтсіз аяқталды. 1970 жылдары NSB El 9 локомотивін ауыстыруды бастады. Жаңа локомотивтерге 20 миллион NOK жұмсалатын болып, компания бұл маргиналды тармақ желісі үшін мұндай инвестиция жасаудың орынды еместігін түсінді. NSB бу бағдарламасынан да бас тартып, жалпы алғанда локомотивтердің жетіспеушілігін сезінді. Жаңа локомотивтер класы құрылатын болса, ол Флом желісінің талаптарын ғана емес, одан да артық талаптарды қанағаттандыруы керек еді, сондықтан NSB ескі модельдердің бірін пайдалану мүмкіндігін қарастыра бастады. 1971 және 1973 жылдары 1951 мен 1964 жылдар аралығында салынған El 11 және 1957 мен 1966 жылдар аралығында салынған El 13 локомотивтерімен сынақтар жүргізілді. Екеуі де оптималды емес деп танылды: El 11 пойыздардың салмағын арттыруға мүмкіндік берді, бірақ пойызда кернеу реттегішіне және коммутация жинағына тым жоғары жылдамдыққа орнатылған қадамдар болды. El 13-те реостатты тежегіштер болды, ол еңіске жарамды емес еді; локомотивтер негізгі желілерге жұмыс істеуге көбірек бейімделген және сондықтан тармақ желілеріне басымдық берілмейтін еді. 1972 жылы Флом желісі El 11 локомотивтерінің білік жүктемесіне қабылдауға мүмкіндік беру үшін қайта жаңартылды. El 11 1970 жылдардың ортасында El 9 локомотивінің орнына таңдалды, бірақ El 11.2098 жаңа қызметі үшін қайта жаңартыла бастағанға дейін 1980 жылдың қарашасына дейін күтті. Жаңартуларға реостатты тежегіштер мен электромагниттік тежегіштер, жаңа жылдамдық өлшегіштер және қисық шамдар кірді. Локомотив 1982 жылдың маусымында Флом желісінде пайдалануға берілді. Кластың басты кемшілігі – пойыздар жолаушыларға арналған емес, қалалық трафик үшін жасалғандықтан кішкентай терезелері болды. 1992 жылы Фломда жаңа станция ғимараты пайдалануға берілді. 1990 жылдары жаз айларында Стокгольмнан келген X10 қалалық пойыздары қосымша пойыз ретінде алынып жүргізілді. Бұл пойыздар 69 класты пойыздарға қарағанда үлкен терезелеріне ие болды, бұл жақсы көрініс ашты. 1995 жылы мұражай мен құжаттау орталығы құрылды. Бастапқыда Fretheim қонақүйінің шағын бөлігінде орналасқан, ол 1999 жылы Фломдағы ескі станция ғимаратына көшірілді. 1997 жылдың наурыз айында NSB желінің жұмысын 1998 жылдан бастап жекешелендіру жоспарлары бар екенін жариялады. Кесте жасау, билет сату және маркетингке жауапкершілік Flåm Utvikling жаңадан құрылған компанияға берілді, оның 49 пайызы NSB-ге, ал 51 пайызы Aurland Ressursutvikling-ке тиесілі болды. Соңғысы Aurland муниципалитетіне, Норвегияның өнеркәсіптік даму корпорациясына және Aurland Sparebank жергілікті банкіне тиесілі болды. Меншік құрылымының өзгеруімен қатар, NSB қартайған El 11 локомотивін El 17 локомотивімен ауыстыру туралы шешім қабылдады. Локомотивтер 1987 жылы жеткізілді және экспресс пойыздарға арналған, бірақ техникалық проблемаларға ұшырады және жеке локомотив ретінде сенімді емес деп есептелді. Кластың ең жаңа алты пойзы жаңа жасыл түске боялды және NSB емес, Flåmsbana деп таңбаланды. Ескі B3 вагондары жаңартылды, жаңа панорамалық терезелер орнатылды...

Қызмет

Бұл желі тек туристерге бағытталған қызметпен қамтамасыз етіледі, оны Vy компаниясы Flåm Utvikling атынан жүзеге асырады. Мамырдан қыркүйекке дейін әр бағытта күніне тоғыз немесе он рет пойыз қатынайды. Жылдың қалған уақытында – төрт рет. Бағалары Vy компаниясының стандартты бағаларынан ерекшеленеді және басқа пойыз бағыттарына қарағанда айтарлықтай жоғары. InterRail билеттері тегін жол жүруге жарамсыз, бірақ 30 проценттік жеңілдік береді. Сапар уақыты соңғы станциялар арасында 50 мен 59 минут аралығында ауыспайды. 2007 жылы бұл желі Норвегиядағы ең танымал үшінші туристік орын болды және 2010 жылы 547 мың жолаушы тасымалдады. 1998 мен 2015 жылдар аралығында қызметті екі басында El 17 локомотивтері және B3 вагондары бар түрткі-тартқы пойыздар қамтамасыз етті. 2014 жылдан бастап El 18 локомотивтері El 17 локомотивтерін алмастырды.