Кіріспе

Албания Парламенті немесе Кувенди – Албания Республикасы азаматтарының бірпалаталы өкілді органы; ол Албанияның заң шығарушы органы болып табылады. Парламент кемінде 140 мүшеден тұрады, олар тікелей, жалпыға бірдей, мерзімді және тең сайлау құқығы негізінде, жасырын дауыс беру арқылы төрт жылдық мерзімге сайланады. Парламентке спикер төрағалық етеді, оған кем дегенде бір спикердің орынбасары көмектеседі. Сайлау жүйесі партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдік принципіне негізделген. Елдің округтеріне сәйкес келетін 12 көпмандатты сайлау округі бар. Парламенттің өкілеттіктері Албания Конституциясымен анықталады. Оның құзыретіне Албанияның шекарасына немесе Конституциясына өзгерістер енгізу, барлық заңдарды қабылдау, кабинетті бекіту, үкіметтің жұмысын бақылау, соғыс жариялау, жаушылықты тоқтату туралы шешім қабылдау, мемлекеттік бюджетті мақұлдау және мемлекеттік есептерді бекіту кіреді. Басқа міндеттеріне референдумдарды шақыру, Конституция мен қолданыстағы заңнамаға сәйкес сайлаулар мен тағайындауларды жүзеге асыру, үкімет пен Парламентке бағынышты басқа да мемлекеттік қызметтердің жұмысын бақылау, қылмыстық құқық бұзушылықтарға амнистия беру және Конституцияда белгіленген басқа да міндеттерді орындау жатады. Парламент сондай-ақ Республика Президентін сайлайды. Парламент сайланғаннан кейін, алғашқы отырыс сайлау аяқталғаннан кейін 20 күннен кешіктірмей, Президенттің төрағалығымен өткізіледі. Алайда, Парламент қабылдаған барлық заңдар Албания Үкіметінің ресми басылымы болып табылатын Fletorja Zyrtare-де жарияланады. Құжаттары сақталған ең көне Ассамблея 1444 жылдың 2 наурызында Леже қаласында өткен. Осман империясына қарсы күресте жетекші болған Гердж Кастриоти Скэндербеу басшылығымен Леже лигасы (Kuvendi i Lezhës) Лежеде құрылды.

Атауы мен этимологиясы

Кувенд сөзі, анықталған түрі кувенди, албан тілінде өте көне сөз, ол латын тіліндегі conventus сөзінен пайда болған деп есептеледі, бұл «адамдар жиыны» немесе «жиналыс» дегенді білдіреді. Оның қолданылуы он бесінші ғасырға дейін жетеді, сол кезде негізінен Солтүстік Албаниядан келген ер адамдар Лекэ Дукаджини мен Скандербег арасындағы неге рұқсат етіледі және неге рұқсат етілмейді деген пікірталасты тыңдау үшін жиналды. Бұл заңдар кейіннен ұрпақтан ұрпаққа мұрагерлік етілген ауызша заңдарға айналды, әсіресе Албанияның солтүстік аймақтарында, Дукаджиниден бастап Кануни и Леке Дукаджинит немесе жай ғана Кануни деп аталатын заң жинағына дейін жазылды. Он тоғызыншы ғасырда осы заңдарды әйгілі Штьефен Гьецови жазғанда, сөздің институционалдық мағынасы алғаш рет жазбаша түрде берілді, онда Канунның 148-тарауының 1106-бабында былай делінген: 1912 жылдың 28 қарашасында Албанияның ең беделді және көрнекті тұлғалары Влореде өткен «Барлық албандық конгресске» жиналды, онда Кувенди и Влорес (Влора жиналысы) құрылды және ол алғашқы шешімі ретінде Албанияның Осман империясынан тәуелсіздігін бірауыздан жариялады. Кейін Кувенд 1946 жылы коммунистер билікті басып алғаннан кейін елдің заң шығару институтын атау үшін қайта қолданылды, бұл шет тілдерінен алынған және бұрын басқа режимдер немесе үкіметтер қолданған сөздерді пайдаланудан бас тартуды білдірді. Скандербег «Албан халқы лигасының басшысы» деп жарияланды, ал Скандербег өзін әрқашан «Dominus Albaniae» (албан тілінде: Zot i Arbërisë, ағылшын тілінде: Албанияның Иесі) деп қол қойды. Лежа жиналысында Кастриоти, Арианити, Захария, Музака, Спани, Топия және Кастриотимен аналық желісі немесе неке арқылы байланысты Балша және Крноевичтің өкілдері қатысты. Олар өздерінің иеліктерінің ішкі істерін бақылауда ұстап, Лигаға адамдар мен қаржымен үлес қосты. Оның құрылғаннан кейін көп ұзамай, Венецияға жақын Балшичи мен Крноевич Лигадан шығып, Албан-Венеция соғысына (1447-1448 жж.) әкелген оқиғаларға себеп болды. 1448 жылдың 4 қазанында қол қойылған Албан-Венеция соғысының бейбіт шарты – Лиганың тәуелсіз құрылым ретінде алғаш рет көрінген дипломатиялық құжаты. Барлети бұл жиналысты generalis concilium немесе universum concilium («жалпы кеңес» немесе «толық кеңес») деп атады; «Лежа лигасы» термині кейінгі тарихшылар тарапынан қолданылды. Лежа лигасы албан парламентінің алғашқы түрі саналады.

Князьдік кезең

1914 жылы Халықаралық бақылау комиссиясы Албанияның Органикалық Ережесін жасаған кезде Asambleja Kombëtare (Ұлттық жиналыс) заң шығару органы ретінде құрылуы көзделді. Бұл жиналыс халық сайлаған 36 мүшеден, Албания монархы Вильгельм тағайындаған мүшелерден, сондай-ақ лауазымдық тұлғалардан тұруға тиіс болды. Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы осы институтты құруға мүмкіндік бермеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1918 жылдың 25-27 желтоқсанында Дуррес конгресі уақытша үкімет құру және Плексия (Ақсақалдар кеңесі) құру туралы шешім қабылдады, ол мәні бойынша Сенат болды. Бұл Сенат екі айда бір рет отырысқа шақырылып, үкімет мемлекеттің тағдырына қатысты маңызды мәселелер бойынша онымен кеңесуге міндетті болды. Алайда, ішкі дау-дамайларға байланысты Сенат ешқашан жиналған жоқ, бұл 1920 жылдың қаңтарында Дуррес үкіметінің таратылуына себеп болды. Дуррес үкіметі таратылғаннан кейін, Лушня конгресі Сенатты алғашқы албандық заң шығару органы ретінде құрды, ол кейін Këshilli Kombëtar (Ұлттық кеңес) деп аталды. Кеңес 37 мүшеден тұрады, олар конгресс делегаттарымен сайланды және сайлау өткізілгенге дейін уақытша өкілеттік алды. Осы кезеңде парламентаризм принциптері алғаш рет бекітілді: Кеңес Үкіметті тағайындау және тарату, сондай-ақ оған парламенттік бақылау жүзеге асыру. Ұлттық кеңес алғаш рет 1920 жылдың 27 наурызында жаңадан құрылған астана Тиранада өтті, ал алғашқы сессияны Митесим Келличи ашты, кейін дауыс беру арқылы Хемаль Найпи Ұлттық кеңестің төрағасы болып сайланды. Алғашқы албандық заң шығару органы қысқа мерзім ішінде жұмыс істегенімен, бірқатар маңызды заңдарды қабылдауға қол жеткізді. Ең маңызды актілердің бірі – конституциялық заң болып табылатын Лушня Ережесі, сондай-ақ 5 желтоқсанда қабылданған жаңа сайлау заңы. Бұл заң екі кезеңдік, жанама сайлау жүйесін белгіледі. Бірінші кезеңде әр 500 адам бір делегатты сайлайды, ал екінші кезеңде Ұлттық кеңестің 75 мүшесі сайланады, яғни 12 мыңға жуық сайлаушы бір мүшені сайлайды. Көптеген қиындықтарға қарамастан, бұл заң алғашқы екі албандық партияның құрылуына жол ашты: Фан Ноли басқарған Partia Popullore (Халық партиясы) және Хоххе Кадриу мен Шефкет Верлачи басқарған Partia Përparimtare (Прогрессивтік партия).

Республика, Патшалық және Екінші дүниежүзілік соғыс

Албания Республикасы кезінде елде Сенат (албан тілінде: Senati) және Депутаттар палатасы (албан тілінде: Dhoma e Deputetëve) құрайтын екі палаталы заң шығарушы орган болды. 1928 жылдан 1939 жылға дейін, Албания монархиясы тұсында Албанияның заң шығарушы органы жай ғана Парламент (албан тілінде: Parlamenti) деп аталды. Дегенмен, Албания үкіметі "Парламент" деген аударманы қолданады. Қазіргі президентті парламент сайлайды. Қазіргі депутаттар 2021 жылғы сайлауда сайланды. 2023 жылы парламенттің сайты, Homeland Justice деп аталатын, Иранда орналасқан хакерлер тобының мүшелері деп хабарланған топтың кибершабуылына ұшырап, уақытша қолжетімсіз болды.

Құзыреті, міндеттері мен жауапкершілігі

Парламент өкілеттіктері Албания Конституциясымен анықталады. Парламент Албания Республикасының азаматтарын ұсынушы орган болып табылады және елдің заң шығарушы органы ретінде әрекет етеді. Ол жыл сайын екі сессияда тұрақты түрде жиналады: бірінші сессиясы қаңтар айының үшінші дүйсенбісінде, ал екінші сессиясы қыркүйек айының бірінші дүйсенбісінде өтеді. Алайда, Албания Президенті, Албания Премьер-Министрі немесе парламент мүшелерінің бестен бірі кезектен тыс сессия шақыруы мүмкін. Сессиялар ашық түрде өтеді. Парламент конституцияда білікті көпшілік дауыс талап етілген жағдайларды қоспағанда, мүшелерінің жартысынан астамының қатысуымен көпшілік дауыспен шешім қабылдайды. Дегенмен, кейбір шешімдер бестен үш бөлігінің дауысымен қабылданады. Парламенттің өкілеттіктеріне Албаниядағы экономикалық, құқықтық және саяси қатынастарды анықтау, Албанияның табиғи және мәдени мұрасын сақтау және пайдалану, сондай-ақ басқа елдермен одақ құру кіреді. Парламент Президентті құпия дауыс беру арқылы, пікірталассыз және парламент мүшелерінің бестен үш бөлігінің дауысымен сайлайды. Президент Парламентке үндеу жібереді және парламент сайлауының, жергілікті билік органдарының сайлауының және референдум өткізу күнін белгілейді. Президент парламент ұсынысы бойынша Премьер-Министрді тағайындайды; егер Премьер-Министр мақұлданбаса, парламент 10 күн ішінде басқа Премьер-Министрді сайлайды. Конституцияда белгіленгендей, парламент бекіткен заң болмаса, ешқандай шетелдік әскери күш Албания шекарасында орналасуы немесе одан өтуіне болмайды. Осыған байланысты, парламенттің өз шекарасынан тыс жерлерде Албания Қарулы Күштерін орналастыруға құқығы бар.

Құрамы

Албания Конституциясы Парламенттің кемінде 140 мүшеден тұратынын, олар жасырын дауыс беру арқылы сайланатынын, оның ішінде 100 мүшесі тікелей сайланатынын бекітеді. Парламент Премьер-Министрдің ұсынысы бойынша Президент тарапынан таратылуы мүмкін, егер Премьер-Министр Парламентте сенімсіздік дауысынан өтіп, ұсыныс Парламент жаңа Премьер-Министрді сайлауға кіріспей тұрып жасалып, қабылданса. Парламент сайлауы мандат мерзімі аяқталуына 30-60 күн бұрын және таратылғаннан кейін ең көп дегенде 45 күн ішінде өткізіледі. Сайлау жүйесі жабық тізім пропорционалды сайлау жүйесі болып табылады. Елдің 12 облысына сәйкес 12 көпмандатты сайлау округі бар. Орынтар д'Ондт әдісімен 2,5% сайлау шегімен бөлінеді. Кез келген сайлау округінде партиялар 3% дауыс жинауы керек, ал сайлауалды коалициялар 5% дауыс жинауы тиіс.