Кіріспе
Албания Парламенті немесе Кувенди – Албания Республикасы азаматтарының бірпалаталы өкілді органы; ол Албанияның заң шығарушы органы болып табылады. Парламент кемінде 140 мүшеден тұрады, олар тікелей, жалпыға бірдей, мерзімді және тең сайлау құқығы негізінде, жасырын дауыс беру арқылы төрт жылдық мерзімге сайланады. Парламентке спикер төрағалық етеді, оған кем дегенде бір спикердің орынбасары көмектеседі. Сайлау жүйесі партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдік принципіне негізделген. Елдің округтеріне сәйкес келетін 12 көпмандатты сайлау округі бар. Парламенттің өкілеттіктері Албания Конституциясымен анықталады. Оның құзыретіне Албанияның шекарасына немесе Конституциясына өзгерістер енгізу, барлық заңдарды қабылдау, кабинетті бекіту, үкіметтің жұмысын бақылау, соғыс жариялау, жаушылықты тоқтату туралы шешім қабылдау, мемлекеттік бюджетті мақұлдау және мемлекеттік есептерді бекіту кіреді. Басқа міндеттеріне референдумдарды шақыру, Конституция мен қолданыстағы заңнамаға сәйкес сайлаулар мен тағайындауларды жүзеге асыру, үкімет пен Парламентке бағынышты басқа да мемлекеттік қызметтердің жұмысын бақылау, қылмыстық құқық бұзушылықтарға амнистия беру және Конституцияда белгіленген басқа да міндеттерді орындау жатады. Парламент сондай-ақ Республика Президентін сайлайды. Парламент сайланғаннан кейін, алғашқы отырыс сайлау аяқталғаннан кейін 20 күннен кешіктірмей, Президенттің төрағалығымен өткізіледі. Алайда, Парламент қабылдаған барлық заңдар Албания Үкіметінің ресми басылымы болып табылатын Fletorja Zyrtare-де жарияланады. Құжаттары сақталған ең көне Ассамблея 1444 жылдың 2 наурызында Леже қаласында өткен. Осман империясына қарсы күресте жетекші болған Гердж Кастриоти Скэндербеу басшылығымен Леже лигасы (Kuvendi i Lezhës) Лежеде құрылды.
The Parliament of Albania or Kuvendi is the unicameral representative body of the citizens of the Republic of Albania; it is Albania's legislature. The Parliament is composed of no less than 140 members elected to a four year term on the basis of direct, universal, periodic and equal suffrage by secret ballot. The Parliament is presided over by the Speaker, who is assisted by at least one deputy speaker. The electoral system is based on party list proportional representation. There are 12 multi seat constituencies, corresponding to the country's counties. The Parliament's powers are defined by the Constitution of Albania. Among its responsibilities, it has the power to amend the borders of Albania or the Constitution, pass all laws, approve the cabinet, supervise the work of the government, declare war, decide on cessation of hostilities, adopt the state's budgets and approve the state's accounts. Other duties include calling referendums, performing elections and appointments conforming to the Constitution and applicable legislation, supervising operations of the government and other civil services responding to Parliament, granting amnesty for criminal offences and performing other duties defined by the Constitution. The Parliament also elects the President of the Republic. When the Parliament is elected, the first session shall be held no later than 20 days after the completion of elections with the President as the speaker. However, all laws passed by the Parliament are published on Fletorja Zyrtare, which is the official journal of the Government of Albania. The oldest Assembly with extant records was held in Lezhë on 2 March 1444. The League of Lezhë (Kuvendi i Lezhës) forged in Lezhë under Gjergj Kastrioti Skënderbeu as the leader against the Ottoman Empire.
Атауы мен этимологиясы
Кувенд сөзі, анықталған түрі кувенди, албан тілінде өте көне сөз, ол латын тіліндегі conventus сөзінен пайда болған деп есептеледі, бұл «адамдар жиыны» немесе «жиналыс» дегенді білдіреді. Оның қолданылуы он бесінші ғасырға дейін жетеді, сол кезде негізінен Солтүстік Албаниядан келген ер адамдар Лекэ Дукаджини мен Скандербег арасындағы неге рұқсат етіледі және неге рұқсат етілмейді деген пікірталасты тыңдау үшін жиналды. Бұл заңдар кейіннен ұрпақтан ұрпаққа мұрагерлік етілген ауызша заңдарға айналды, әсіресе Албанияның солтүстік аймақтарында, Дукаджиниден бастап Кануни и Леке Дукаджинит немесе жай ғана Кануни деп аталатын заң жинағына дейін жазылды. Он тоғызыншы ғасырда осы заңдарды әйгілі Штьефен Гьецови жазғанда, сөздің институционалдық мағынасы алғаш рет жазбаша түрде берілді, онда Канунның 148-тарауының 1106-бабында былай делінген: 1912 жылдың 28 қарашасында Албанияның ең беделді және көрнекті тұлғалары Влореде өткен «Барлық албандық конгресске» жиналды, онда Кувенди и Влорес (Влора жиналысы) құрылды және ол алғашқы шешімі ретінде Албанияның Осман империясынан тәуелсіздігін бірауыздан жариялады. Кейін Кувенд 1946 жылы коммунистер билікті басып алғаннан кейін елдің заң шығару институтын атау үшін қайта қолданылды, бұл шет тілдерінен алынған және бұрын басқа режимдер немесе үкіметтер қолданған сөздерді пайдаланудан бас тартуды білдірді. Скандербег «Албан халқы лигасының басшысы» деп жарияланды, ал Скандербег өзін әрқашан «Dominus Albaniae» (албан тілінде: Zot i Arbërisë, ағылшын тілінде: Албанияның Иесі) деп қол қойды. Лежа жиналысында Кастриоти, Арианити, Захария, Музака, Спани, Топия және Кастриотимен аналық желісі немесе неке арқылы байланысты Балша және Крноевичтің өкілдері қатысты. Олар өздерінің иеліктерінің ішкі істерін бақылауда ұстап, Лигаға адамдар мен қаржымен үлес қосты. Оның құрылғаннан кейін көп ұзамай, Венецияға жақын Балшичи мен Крноевич Лигадан шығып, Албан-Венеция соғысына (1447-1448 жж.) әкелген оқиғаларға себеп болды. 1448 жылдың 4 қазанында қол қойылған Албан-Венеция соғысының бейбіт шарты – Лиганың тәуелсіз құрылым ретінде алғаш рет көрінген дипломатиялық құжаты. Барлети бұл жиналысты generalis concilium немесе universum concilium («жалпы кеңес» немесе «толық кеңес») деп атады; «Лежа лигасы» термині кейінгі тарихшылар тарапынан қолданылды. Лежа лигасы албан парламентінің алғашқы түрі саналады.
The term in the modern history of the Albanian state was used from the very first day of its creation. On 28 November 1912, the most influential and prominent figures of Albania gathered in the so called All Albanian Congress held in Vlorë, where Kuvendi i Vlorës (the Assembly of Vlora) was constituted and which as the first decision declared unanimously the Independence of Albania from the Ottoman Empire. Kuvend was later reused to name the country's legislative institution after the communists took power in 1946, refusing to use words borrowed from foreign languages and previously used by other regimes or governments. Skanderbeg was proclaimed "Chief of the League of the Albanian people" while Skanderbeg always signed himself as "Dominus Albaniae" (Albanian: Zot i Arbërisë, English: Lord of Albania). At the assembly of Lezha, members from the families: Kastrioti, Arianiti, Zaharia, Muzaka, Spani, Thopia and members of the Balsha and Crnojević which were linked matrilineally or via marriage to the Kastrioti were present. The members contributed to the League with men and money, while maintaining control of the internal affairs of their domains. Soon after its creation the pro Venetian Balšići and Crnojevići left the league in the events that led to the Albanian–Venetian War (1447 48). The peace treaty of the Albanian Venetian war signed on October 4, 1448 is the first diplomatic document on which the league appears as an independent entity. Barleti referred to the meeting as the generalis concilium or universum concilium ("general council" or "whole council"); the term "League of Lezhë" was coined by subsequent historians. League of Lezhë it is considered as the first type of Albanian parliament.
Князьдік кезең
1914 жылы Халықаралық бақылау комиссиясы Албанияның Органикалық Ережесін жасаған кезде Asambleja Kombëtare (Ұлттық жиналыс) заң шығару органы ретінде құрылуы көзделді. Бұл жиналыс халық сайлаған 36 мүшеден, Албания монархы Вильгельм тағайындаған мүшелерден, сондай-ақ лауазымдық тұлғалардан тұруға тиіс болды. Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы осы институтты құруға мүмкіндік бермеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1918 жылдың 25-27 желтоқсанында Дуррес конгресі уақытша үкімет құру және Плексия (Ақсақалдар кеңесі) құру туралы шешім қабылдады, ол мәні бойынша Сенат болды. Бұл Сенат екі айда бір рет отырысқа шақырылып, үкімет мемлекеттің тағдырына қатысты маңызды мәселелер бойынша онымен кеңесуге міндетті болды. Алайда, ішкі дау-дамайларға байланысты Сенат ешқашан жиналған жоқ, бұл 1920 жылдың қаңтарында Дуррес үкіметінің таратылуына себеп болды. Дуррес үкіметі таратылғаннан кейін, Лушня конгресі Сенатты алғашқы албандық заң шығару органы ретінде құрды, ол кейін Këshilli Kombëtar (Ұлттық кеңес) деп аталды. Кеңес 37 мүшеден тұрады, олар конгресс делегаттарымен сайланды және сайлау өткізілгенге дейін уақытша өкілеттік алды. Осы кезеңде парламентаризм принциптері алғаш рет бекітілді: Кеңес Үкіметті тағайындау және тарату, сондай-ақ оған парламенттік бақылау жүзеге асыру. Ұлттық кеңес алғаш рет 1920 жылдың 27 наурызында жаңадан құрылған астана Тиранада өтті, ал алғашқы сессияны Митесим Келличи ашты, кейін дауыс беру арқылы Хемаль Найпи Ұлттық кеңестің төрағасы болып сайланды. Алғашқы албандық заң шығару органы қысқа мерзім ішінде жұмыс істегенімен, бірқатар маңызды заңдарды қабылдауға қол жеткізді. Ең маңызды актілердің бірі – конституциялық заң болып табылатын Лушня Ережесі, сондай-ақ 5 желтоқсанда қабылданған жаңа сайлау заңы. Бұл заң екі кезеңдік, жанама сайлау жүйесін белгіледі. Бірінші кезеңде әр 500 адам бір делегатты сайлайды, ал екінші кезеңде Ұлттық кеңестің 75 мүшесі сайланады, яғни 12 мыңға жуық сайлаушы бір мүшені сайлайды. Көптеген қиындықтарға қарамастан, бұл заң алғашқы екі албандық партияның құрылуына жол ашты: Фан Ноли басқарған Partia Popullore (Халық партиясы) және Хоххе Кадриу мен Шефкет Верлачи басқарған Partia Përparimtare (Прогрессивтік партия).
Республика, Патшалық және Екінші дүниежүзілік соғыс
Албания Республикасы кезінде елде Сенат (албан тілінде: Senati) және Депутаттар палатасы (албан тілінде: Dhoma e Deputetëve) құрайтын екі палаталы заң шығарушы орган болды. 1928 жылдан 1939 жылға дейін, Албания монархиясы тұсында Албанияның заң шығарушы органы жай ғана Парламент (албан тілінде: Parlamenti) деп аталды. Дегенмен, Албания үкіметі "Парламент" деген аударманы қолданады. Қазіргі президентті парламент сайлайды. Қазіргі депутаттар 2021 жылғы сайлауда сайланды. 2023 жылы парламенттің сайты, Homeland Justice деп аталатын, Иранда орналасқан хакерлер тобының мүшелері деп хабарланған топтың кибершабуылына ұшырап, уақытша қолжетімсіз болды.
Құзыреті, міндеттері мен жауапкершілігі
Парламент өкілеттіктері Албания Конституциясымен анықталады. Парламент Албания Республикасының азаматтарын ұсынушы орган болып табылады және елдің заң шығарушы органы ретінде әрекет етеді. Ол жыл сайын екі сессияда тұрақты түрде жиналады: бірінші сессиясы қаңтар айының үшінші дүйсенбісінде, ал екінші сессиясы қыркүйек айының бірінші дүйсенбісінде өтеді. Алайда, Албания Президенті, Албания Премьер-Министрі немесе парламент мүшелерінің бестен бірі кезектен тыс сессия шақыруы мүмкін. Сессиялар ашық түрде өтеді. Парламент конституцияда білікті көпшілік дауыс талап етілген жағдайларды қоспағанда, мүшелерінің жартысынан астамының қатысуымен көпшілік дауыспен шешім қабылдайды. Дегенмен, кейбір шешімдер бестен үш бөлігінің дауысымен қабылданады. Парламенттің өкілеттіктеріне Албаниядағы экономикалық, құқықтық және саяси қатынастарды анықтау, Албанияның табиғи және мәдени мұрасын сақтау және пайдалану, сондай-ақ басқа елдермен одақ құру кіреді. Парламент Президентті құпия дауыс беру арқылы, пікірталассыз және парламент мүшелерінің бестен үш бөлігінің дауысымен сайлайды. Президент Парламентке үндеу жібереді және парламент сайлауының, жергілікті билік органдарының сайлауының және референдум өткізу күнін белгілейді. Президент парламент ұсынысы бойынша Премьер-Министрді тағайындайды; егер Премьер-Министр мақұлданбаса, парламент 10 күн ішінде басқа Премьер-Министрді сайлайды. Конституцияда белгіленгендей, парламент бекіткен заң болмаса, ешқандай шетелдік әскери күш Албания шекарасында орналасуы немесе одан өтуіне болмайды. Осыған байланысты, парламенттің өз шекарасынан тыс жерлерде Албания Қарулы Күштерін орналастыруға құқығы бар.
Құрамы
Албания Конституциясы Парламенттің кемінде 140 мүшеден тұратынын, олар жасырын дауыс беру арқылы сайланатынын, оның ішінде 100 мүшесі тікелей сайланатынын бекітеді. Парламент Премьер-Министрдің ұсынысы бойынша Президент тарапынан таратылуы мүмкін, егер Премьер-Министр Парламентте сенімсіздік дауысынан өтіп, ұсыныс Парламент жаңа Премьер-Министрді сайлауға кіріспей тұрып жасалып, қабылданса. Парламент сайлауы мандат мерзімі аяқталуына 30-60 күн бұрын және таратылғаннан кейін ең көп дегенде 45 күн ішінде өткізіледі. Сайлау жүйесі жабық тізім пропорционалды сайлау жүйесі болып табылады. Елдің 12 облысына сәйкес 12 көпмандатты сайлау округі бар. Орынтар д'Ондт әдісімен 2,5% сайлау шегімен бөлінеді. Кез келген сайлау округінде партиялар 3% дауыс жинауы керек, ал сайлауалды коалициялар 5% дауыс жинауы тиіс.