Кіріспе
Суфизм – мұсылмандардың Құдайға тікелей жеке тәжірибе арқылы рухани махаббат пен шындықты іздейтін Исламның мистикалық бағыты. Ислам ішіндегі бұл мистикалық дәстүр бірнеше сатыда дамыды: бастапқыда Хасан әл-Басридің ұстанымдарына негізделген ерте аскетизм, содан кейін әл-Газали және Нишапурлық Аттар тарапынан қадағаланған құдайлық махаббаттың классикалық мистицизмі, және ақырында Руми мен Юнус Эмре сияқты суфилерге негізделген бүгінгі бауырластық суфи ордендерінің жүйелі құрылымы пайда болды.
Sufism
Sufism is the mystical branch of Islam in which Muslims seek divine love and truth through direct personal experience of God. This mystic tradition within Islam developed in several stages of growth, emerging first in the form of early asceticism, based on the teachings of Hasan al Basri, before entering the second stage of more classical mysticism of divine love, as promoted by al Ghazali and Attar of Nishapur, and finally emerging in the institutionalized form of today's network of fraternal Sufi orders, based on Sufis such as Rumi and Yunus Emre.
Ерте тарих
Суфизмнің нақты шығу тегі даулы. Кейбір дереккөздерде суфизм – Мұхаммедтің үйретімінің ішкі жағы екендігі айтылса, ал басқалары суфизм исламның алтын ғасырында, шамамен VIII-X ғасырларда пайда болды дейді. Ибн Халдун пікірінше, суфизмді сахабалар да қадірлеген, бірақ дүниелік құштарлықтың артуымен суфи термині исламның рухани тұрғысын бағалайтындарға ғана қолданыла бастады.
Шығу тегі
Әбу Бәкір Мұхаммед Закария өзінің "Хиндусият ва Тасур" кітабында Камель Амиел әл-Шайби мен Абдулла Уәрис ибн Исхақтың жеке мәтіндерінде суфи сөзін алғаш рет қолданған адам Әбу Хашем әл-Куфи (2-ғасыр хижри) екенін айтады, ал Ибн Таймия "Мажмуал Фатуасында" Басра сол кезде суфизмнің орталығы болғанын мәлімдейді. Ахмет Карамстафа зұһдты (زُهد zuhd) Аббасидтер билігінің бірінші ғасырында мұсылман қауымдарында кең таралған ізгілік түрі деп сипаттайды.
Бағдад суфилері
Бағдадта 9 ғасырдың екінші жартысында түрлі тәжірибелер мен идеялардан алынған, өзіне терең ойлауды қатыстыратын, пәктіктің ерекше жолы қалыптасты. Бағдадтағы суфилердің бірінші буынының өкілдеріне Харит әл-Мухасиби, Әбу Хамза әл-Бағдади (Суфи) [ар], Әбу Саид әл-Харраз, Әбу әл-Хусейн әл-Нури, Жүнайд әл-Бағдади, Рувайм және Хайр ан-Нассадж [ар] кірді. Ал келесі буынға Әбу Бәкір әл Шибли, Әл Джурайри [ар], Рудбари және Джафар әл Хульди [ар] кірді. Кейінгі орта ғасырлық мистик Джамидің сөзіне сүйенсек, Абд Алла ибн Мұхаммед ибн әл Ханафийя (шамамен 716 жылы қайтыс болған) алғаш рет "Суфи" деп аталған адам болды. Әл-Газалидің ең маңызды екі еңбегі, "Діни ғылымдарды жаңарту" және "Бақыттың химиясы", суфизмді Ислам заңының толыққанды орындалуы ретінде бейнеледі. Бұл ғасырлар бойы ислам ғалымдарының басты ұстанымы болды, бірақ соңғы кезде ғана Шығыстану және Ваххабизм негізінде сынға ұшырады. Барлық суфи ордендері Әли арқылы Мұхаммедке тікелей байланысты екенін мәлімдейді, тек Нақшбандилер ғана Әбу Бәкір арқылы Мұхаммедке тікелей байланысты екенін айтады. 11 ғасырда суфи ордендері (Тариқа) суфизмнің институционалдық таралуында маңызды рөл атқарды.
Мұсылмандық Испания
Тоғызыншы ғасырдан бастап, он ғасыр бойы жалғасқанда, аль-Андалуста қатаң, ортодоксалды нанымдар мен дәстүрлер болды. Құрандық зерттеулер мен фиқһ (заң ғылымы) – аймақтың наным-сенімдері мен іс-әрекеттерін қалыптастырған, қабылданған және насихатталған ғылым салалары еді. Испаниядағы ертедегі фуқахалар философиялық ойларға, сондай-ақ суфизмге күмәнді қарады. Кейінгі ғасырларда, әсіресе он екінші және он үшінші ғасырларда суфизм көбірек қабылданып, андалусиялық исламға сіңірілді. Ғалымдар бұл өркендеуді екі түрлі жолмен қарастырады. Біреулер үшін бұл Ибн Масарраға тән Кордобадағы мистикалық дәстүрдің ықпалы, ал енді біреулері шығыс мистикасының, әсіресе әл-Газалидің ойлары мен ілімдерінің ықпалына толыққанды сенім білдіреді. Суфизмді Испанияға алғаш әкелген тұлға ретінде жиі Ибн Масарра есімді ғалымды айтады. Ол 883-931 жылдары өмір сүрген және Кордовадан тыс жерде дүниеге келген. Көптеген адамдар оны провинциядағы алғашқы суфи мектебін құрған деп санайды. Алайда, оның ілімі өмірінде Шығыста кең таралған «негізгі ағымдағы» суфизмнен өзгеше болды. Ибн Масарра заманында Испанияда суфизмнің «шақырақты гүлденуі» болды, ал кейінгі испан суфилері оның ықпалын сезінді. Ибн Масарраның 940 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасарлары Ибн Масарраның еңбектерін жойған және оның жақтастарын мойындаудан бас тартуға мәжбүрлеген фуқахалардың қатаң қуғынына ұшырады. Оның және шәкірттерінің ой-пікірлері XII-XIII ғасырларда Ибн Араби сияқты кейінгі суфилердің арасында қайтадан көріне бастады. Он екінші ғасырда философия мен суфизмді бұрынғы қатаң ортодоксалды нанымдарға қарай қабылдауға немесе кем дегенде төзімділікпен қарауға көшу байқалды. Көптеген адамдар Аристотель мен Платон сияқты философтардың еңбектерін оқып, аудара бастады. Испаниядағы философиялық қозғалыстың алдында Ибн Баджа, Ибн Туфаил, Ибн Рушд және Ибн Маймун есімді еврей ғалымы тұрды. Ибн Туфаил осы философиялық ойлау жүйесіне суфизм элементін енгізді. Осы кезде андалусиялық суфизм өзінің шарықталу шегіне жетті. Сонымен қатар, осы уақытта шығыс суфизмі көбірек қауымдық қозғалыс ретінде дамыды, ал Батыста (соның ішінде аль-Андалуста) ол негізінен жеке ізденіс болып қала берді. Он бірінші ғасырдың соңы мен он екінші ғасырдың басында Ғазали мен әл-Кушайри сияқты теософистердің еңбектерін қорғаған суфи шеберлері пайда болды. Әбу әл-Аббас ибн әл-Ариф (1088-1141) – Испаниядағы ең көрнекті суфилердің бірі және жартыаралдағы суфизмнің шарықталу кезеңіндегі ең алғашқылардың бірі. Ибн әл-Ариф Батыста Ғазалидің ілімін алғаш түсіндіргендердің бірі болды және ол тариқа деп аталатын рухани оқыту әдісін құрды. Ибн Баражан (1141 ж. қайтыс болды), Ибн әл-Арифтің шәкірті және досы, Севильяда өмір сүрді және сабақ берді, бірақ бастапқыда Солтүстік Африкадан шыққан, Батыс Ғазалиі деп аталды. Ибн Баражан мен Ибн әл-Ариф екеуі де ерестік үшін сотталды, өйткені олардың көзқарастары биліктегі Альморавидтермен қайшылықта болды. Алайда, Ибн Баражан суфизмді Құран ғалымдары мен заңгерлерге қарсы шығу құралы ретінде қолдануда белсендірек болған көрінеді. Ибн Араби, аймақтағы суфизмнің осы кезеңінің тағы бір маңызды тұлғасы, 1165 жылы Альмохад билігінің басында Мурсияда дүниеге келді. Ол Испанияның ең маңызды суфилерінің бірі, бірақ ол көптеген басқа андалусиялық суфилер сияқты жартыаралды тастап, Солтүстік Африка мен Шығыс елдеріне саяхаттады. Оның Андалусиядағы еңбектері негізінен кемелді адам жеке тұлғасына, монастырлық метафизикаға және рухани және интеллектуалды кемелділікке жетудің мистикалық жолына бағытталған. Ибн Арабидің негізгі тақырыптары – барлық жаратылыстардың бірлігі немесе «вахдат әл-ужуд», сондай-ақ Құдайдың әлемдегі өзін қалай көрсетіп тұрғаны. Ибн Арабидің айтуынша, андалусиялық суфилердің негізгі іс-әрекеттеріне аскетизм, кедейлік және Құранға адалдық кіреді. Ибн Арабидің қайтыс болғаннан көп ұзамай, аль-Андалус он төртінші ғасырдың ортасында «рухани құрғақшылықты» бастан кешірді. Бұл үрдіске бір ерекшелік – Ибн Аббад әл-Рунди (1332-1390), Шаддхилия орденінің мүшесі, Рондада дүниеге келген және оның білімдері мистикалық және құқықтық жолдарды біріктірген ғалым. Оның еңбегі суфизмнің ислам ғылымдарында кеңінен танылуына септігін тигізді. Суфизм католик монархтары бүкіл Испанияны қайтадан жаулап алғаннан кейін Андалусия өмірінің бір бөлігі болмаса да, кейбір адамдар Испанияда суфизмнің ұзаққа созылған ықпалын байқады.
Орта ғасырлар мен түрік-монғол дәуірі
Орта ғасырларда ислам мен суфизм дерлік синонимдер болды және суфизм мен исламдық ортодоксия арасындағы ерекшелік жоқтың қасынан да болған жоқ. Формалды теологиядан өзгеше мистицизмнің баламашылдығы, исламның XIII ғасырдағы түркі-моңғол кезеңінде сақталуына жағдай жасады. Түркі-моңғол үстемдігі тұсында Ахмад Ясауи, Әбу әл-Наджиб Сухраварди, Руми және ибн Арабидің маңызды түсіндірушісі Сұлтан Уалад сияқты суфи авторлары мен оқулары ислам әлемінде кеңінен тарады. Ахмад Ясауи мен Юнус Эмре сияқты авторлар Анатолия және Орталық Азияда суфизм мен парсы-араб идеяларын таратуға үлкен үлес қосты. Суфизм исламның тарихи таралуында және Африка мен Азиядағы аймақтық ислам мәдениеттерінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Осы тақырыптар бойынша жақында жүргізілген ғылыми зерттеулер суфизмнің Осман империясы мәдениетін құру және таратудағы рөліне, соның ішінде Нақшбанди және Халвати тәріктердің түрлі салаларын зерттеуге, сондай-ақ Солтүстік Африка мен Оңтүстік Азиядағы еуропалық империализмге қарсы күреске бағытталды.
Үндістанға таралды
Оңтүстік Азия мұсылмандары Чиштия, Нақшбандия, Қадирия және Сухравардия тәрікаттарын ерекше түрде ұстанады. Олардың ішінде Чишти тәріқаты ең көп танылған. Осы тәріқатты құрған Хуаджа Усман Харунидің шәкірті Хуаджа Моинуддин Чишти оны Үндістанға әкелді. 1192 жылы Шиһабуддин Ғури әскерімен Ауғанстаннан Үндістанға келді және 1195 жылдан бастап Әджмерде тұрақты қоныстанды. Ғасырлар өткен соң, Моғол әміршілерінің қолдауымен оның мазары қасиетті сапар орындарының біріне айналды. Әкбар әр жыл сайын осы мазарға барып, құлшылық ететін. Түрік шапқыншылығы Оңтүстік Азияда Чиштия тәріқатының төрт суфи мистигінің қатысуымен жүрді: Мойнуддин (1233 жылы Әджмерде қайтыс болды), Қутбуддин (1236 жылы Делиде қайтыс болды), Низамуддин (1335 жылы Делиде қайтыс болды) және Фаридуддин (1265 жылы Пакпаттан, қазіргі Пәкістан аумағында қайтыс болды). Мухаммад бин Туғлақ билік еткен кезеңде, Дели сұлтандығын оңтүстікке қарай кеңейткенде, Чиштия тәріқаты Үндістанның барлық аймақтарына тамыр жіберді. Раджастхандағы Әджмердегі суфилердің мазары, Делидегі Низамуддин Аулия, Кичауша Шарифтегі Ашраф Жахангир Семанни осы тәріқатқа жатады. Сухравардия тәріқатын Иранның Занжан қаласының жанындағы Сохревардта туған парсы суфиі Әбу әл-Нәжіб Сухраварди бастады және оны Баһауддин Закария Мултанға әкелді. Сухравардия суфизмі тәріқаты Бенгалияда кең танылды. Сонымен қатар, Әбу Хафс Умар әл-Сухравардидің (1234 жылы қайтыс болған) басшылығымен Сухравардия тәріқаты кейінгі кезеңдерде пайда болған басқа тәріқаттарды қалыптастыруға ықпал еткен көптеген үйретімдер мен институттарды қалдырды. Халвати тәріқатын Әзірбайжандық суфи Умар әл-Халвати құрды, ол Әзірбайжан мен Солтүстік-Батыс Иранның шөлейттерінде ұзақ уақыт жеке шеттеулер жасағанымен белгілі. Үнді субконтинентіндегі тәріқаттың тармақтары қазіргі заманға дейін жетпесе де, ол кейін Осман империясына тарады және 16 ғасырда Сафави шаһтарының қуғын-сүргініне ұшырағаннан кейін онда ықпалды болды.
Бангладештегі суфизм
Бангладештегі суфизм шамамен Үндістан субконтинентіндегі суфизмге ұқсас. Үндістан суфизмнің бес маңызды орталығының бірі саналады, ал қалған төртеуі – Парсы (Орталық Азияны қоса), Бағдат, Сирия және Солтүстік Африка. Суфи қасиеттілері Үндістанда суфизмнің мистикалық үйретімдерін уағыздап, гүлденді, бұл үйретімдер қарапайым халыққа, әсіресе Үндістанда рухани шындықты іздегендерге оңай жетті. Бангладештегі суфизм суфи дәстүріндегі пирлер немесе ұстаздар (факирлер деп те аталады) есімімен пиризм деп те аталады. Суфизм жергілікті халыққа зор әсер етті, сондықтан осы суфи ұстаздары Оңтүстік Азияда исламға, әсіресе қазіргі Бангладеште исламды қабылдау процесіндегі ең маңызды фактор болды. Бангладештегі мұсылмандардың көпшілігі белгілі бір дәрежеде суфизмнің ықпалында. Бангладеш болып қалыптасатын аймақтың халқының исламға өтуі он үшінші ғасырда басталып, жүздеген жылдар бойы жалғасты. Ауылдар мен қалалар арасында саяхаттап жүрген мұсылман пирлері көптеген адамдардың дін ауыстыруына себепкер болды. Бангладеш мұсылмандарының көпшілігі суфилерді рухани білім мен басшылықтың көзі деп санайды, ал олардың ханкалары мен дарғаларын мұсылман қоғамының орталықтары ретінде қарастырады. Бангладеш мұсылмандарының көпшілігі – сүнниттер, олар негізінен Ханафи мектебін (мадхаб) ұстанады.
Қазіргі тарих
Қазіргі суфилік тәріқатарға Ба 'Алавия, Чишти, Халвати, Нақшбанди, Ниматуллахи, Овейси, Кадрия Ношахия, Кадрия Бутшишия, Кадирия, Каландария, Сарвари Кадри, Шадхлия, Тиджания және Сухравардия жатады. Суфизм Марокко және Сенегал сияқты Африка елдерінде танымал, онда ол сунниттік Исламның мистикалық бітімі ретінде қарастырылады. Суфизм Мароккода дәстүрлі, бірақ Сиди Хамза әл-Кадири әл-Бутшиши сияқты заманауи рухани ұстаздардың шаңырағында суфизмді жаңарту арқылы қайта жандануда. Суфизм отаршылдық кезеңде Солтүстік Африкада кемсітуге ұшырады; алжирлік суфи шебері Эмир Абд әл-Кадирдің өмірі осы тұрғыдағы сабақтарды көрсетеді. Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африкадағы Амаду Бамба мен Хадж Умар Таллдың, Кавказ аймағындағы Шейх Мансур Ушурма мен Имам Шамильдің өмірлері де ерекше аталады. 20-шы ғасырда кейбір моданист мұсылмандар суфизмді ғылым мен технология саласындағы Исламның жетістіктерін тежейтін сенімсіздікке толы дін деп сынады. Исламды қабылдаған батыстық жандардың да көптегені суфизмді қабылдады, кейде бұл "Жаһандық суфизм" немесе Рене Генон мен Г. И. Гурджиевтің еңбектері сияқты Исламнан алшаққан синкретизмге немесе жалпы спиритизмге әкеліп соқты. Суфизмді Батыс Еуропаға тарату мақсатымен Суфилік тәріқаттың ресми өкілі ретінде Еуропаға алғаш келген Иван Агуэли болды. Батыста белсенді болған басқа да танымал суфи ұстаздары – Бава Мухайядин, Инаят Хан, Назим әл-Хаккани, Джавад Нурбахш, Булент Рауф, Ирина Твиди, Идрис Шах және Музаффер Озак. Қазіргі уақытта белсенді суфи ғалымдары мен баспагерлері – Льюэллин Вон Ли, Нух Ха Мим Келлер, Абдулла Нурддин Дурки, Абдал Хаким Мурад, Сайед Вахид Ашраф және франко-марокколық Фаузи Скали.
Ориентализм
Ориенталистер суфизмнің шығу тегіне қатысты түрлі теориялар ұсынды, мысалы, оның семит әсеріне, буддизмге, неоплатонизмге және христиандық тақуалығына немесе гностицизмге үнді-еуропалық жауап ретінде пайда болғанын айтты. Дегенмен, қазіргі заманғы ғалымдар суфизмнің исламдық емес шығу тегін жорамалдаған ерте шығыстанушылардың теорияларын қабылдамайды. Карл Эрнст исламды суфизмнен бөліп көрсетуге жасалған тырастың, шығыстанушылардың ислам цивилизациясында қызығушылық тудырған нәрселері (яғни ислами руханият) мен Ұлыбританиядағы исламға қатысты теріс стереотиптер арасында жік жасауға бағытталған әрекет болғанын мәлімдейді. Хосейн Наср исламдық емес шығу тегі туралы теориялардың суфизмнің тұрғысынан қарағанда жалған екенін айтады. Уильям Читтик суфизмді «исламдық сенім мен амалдың іштей түсінілуі және күшейтілуі» деп сипаттауға болатынын білдіреді.