Кіріспе

Сағатты басқаруға қатысты спорт стратегиясы. Спорт стратегиясында сағатты тоқтату (сағатты аяқтау, сағатты өлтіру, сағатты созу, уақытты тоқтату немесе сағатты жеу деп те аталады) – жеңімпаз команданың алдын ала таңдалған ойындар арқылы сағаттың аяқталуына мүмкіндік беруі, мақсаты көшбасшылықты сақтау немесе тең емес бәсекенің соңына жеткізу. Мұндай амалдар уақытты жұмсайды, бірақ тактикалық мақсатқа ие емес. Бұл әдетте ойын соңында аз басымдықпен жеңіп тұрған (немесе кейде тең түскен) команда жасайды, қарсыластың ұпай жинау үшін қалған уақытын қысқарту үшін. Жалпы, бұл есепті арттыру стратегиясының керісінше. Сағатты тоқтату процесінде әдетте тәуекелсіз, оқиғасыз ойын болады, қарсы команданың араласуына немесе қарсы шабуыл жасауына мүмкіндік бермеу мақсатында. Бұл көрермендер үшін қызықты емес ойын тудыратындықтан, көптеген ережелер осыған қарсы тұруға тырысады; кейбіреулері ойын сағаты немесе лақтыру сағаты сияқты ойынды аяқтау үшін уақыт шегін қосады. Сағатты тоқтату тәсілдері әртүрлі, әсіресе спорт түрлеріне байланысты. Кейбір жағдайларда бұл ойынның қалыпты бөлігі деп есептеледі, ал басқаларында – әдепсіздік деп саналады. "Уақытты ысырап ету" термині жағымсыз мағына береді және көбінесе футболдың түрлеріне қатысты қолданылады. Басқа уақытпен ойналатын спорт түрлерінде, соның ішінде баскетбол, американдық футбол және хоккейде, "сағатты тоқтату" бейтарап термині жиі қолданылады.

Ойынның ережелері

Уақытты ысырап етудің екі түрі де көбінесе жағымсыз қабылданады, бірақ тек біріншісі ғана ойын ережелеріне қайшы келеді. Төрешілер ойынды қайта бастауды кешіктіріп жатыр деп санайтын ойыншыларды ескертуге құқылы. Ойын ережелеріне бірнеше түзетулер енгізілді және төрешілерге уақытты ысырап етуді болдырмау үшін нұсқаулар берілді, соның ішінде қақпашылардың допты қанша уақытқа дейін ұстауына қатысты шектеулер күшейтілді. 1992 жылы арқаға пас беру ережесі қорғаушылардың қақпашыға қайта-қайта доп беру арқылы уақытты ысырап етуін тоқтату мақсатында енгізілді. 2019 жылы уақытты ысырап етуге қарсы бағытталған Заңдарға түзету енгізілді – ойыншылар енді командалық техникалық аймаққа баяу және ұзақ жолмен емес, ең жақын шекарадан алаңнан кетуі тиіс.

Австралиялық футбол

Жақсы ойын кезінде австралиялық футболшылар көбінесе допты қорғаушылар арасында лақтыру арқылы, немесе қысқа, қауіпсіз пастармен допты алға жылжыту арқылы уақытты таусылуға жібереді. Әрбір белгі алынғанда, ойыншы ойнауды талап етпей тұрып, шамамен сегіз секундқа дейін уақытты тоқтатуға болады, және егер қарсыластар «ойнауға» рұқсат бергеннен кейін қысым көрсетпесе, уақытты тоқтатуды жалғастыра береді. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, уақытты тоқтатуға қарсы тұру үшін қарсыласты жекпе-жекке қорғануға мәжбүр ету үшін адамға қарсы қорғаныс тактикасын қолдануға болады, бұл допты алу мүмкіндігін тудырады. Ұсынылған ойынның соңында, допты ұстаған ойыншылар көбінесе формаларын түзеп, жейделерін жинап немесе шұлықтарын көтеріп, уақытты «сүтіп», ниеттерін жасыруға тырысады. Гол соғу үшін ойыншыларға 30 секунд беріледі, ал жалпы ойын кезінде – 7 секунд, содан кейін «ойнауға» рұқсат беріледі. Ережелерге сәйкес, уақытты ысырап ету (а) қарсы командаға еркін соққы (15.10.1. а), (б) 50 метрлік айыппұл (18.1. б) немесе (в) қасақана, салғысыз немесе абайсыз деп танылса, есепке алуға жататын құқық бұзушылық (19.2.2. g. iv) болып табылады. Бірақ шындығында төреші көбінесе «ойнауға» рұқсат береді – тіпті 30 секундтік уақыт сағаты біткенімен де. Сирена соққаннан кейін уақыт сағаты ескерілмейді. Сондай-ақ, Австралиялық футболда «артқа қарай жылдамдату» деп аталатын есептеу әдісі бар екенін атап өту маңызды. Артқа қарай жылдамдату шабуылдаушы командаға бір ұпай береді, бірақ оларға алты ұпайлық гол соғу мүмкіндігінен айырады. Сондықтан, қорғаушы ойыншының бір ұпайдан қасақана бас тартуы жиі кездеседі. Алайда, мұндай тактика жалпы ойын барысында қабылданғанымен, 2008 жылғы AFL маусымында екі жоғары беделді жағдайда осы тактиканың шектен тыс пайдаланылуына куә болдық. 16-раундта Ричмондтан Джоэл Боуден Эссендонға қарсы өткен ойынның соңында уақытты таусылу үшін қатарынан екі рет артқа қарай жылдамдатып, есепті 6 ұпайдан 4 ұпайға дейін төмендетті, бірақ Ричмондқа ойынды жеңуге мүмкіндік берді. Бұл тактика 2008 жылғы AFL Grand Final-да абсурдты деңгейде пайдаланылды, онда Хоторн Джилонгқа қарсы рекордтық 11 рет артқа қарай жылдамдады. 2009 жылдан бері AFL матчтарында қорғаушының шабуылдаушы командадан қысым болмаған кезде қасақана артқа қарай жылдамдатуына рұқсат етілмейді. Егер қорғаушы осылай істесе, төреші шабуылдаушы командаға гол сызығында, қорғаушы ұпай берген жерде еркін соққы тағайындайды. Қорғаушы шабуылшыдан қысым болған жағдайда ғана қасақана артқа қарай жылдамдатуға болады.

Бейсбол

Көптеген басқа спорт түрлерінен айырмашылығы, бейсболда ойын сағаты жоқ, бірақ ойынның кейбір аспектілері уақыт шегімен белгіленген, әсіресе МЛБ (Major League Baseball) маусымынан бастап енгізілген питч сағаты. Ойын сағаты болмағанмен, бейсболда уақытты кешіктіру тактикасы қолданылған. Стадион жарықтандыру пайда болғанға дейін немесе ерте комендант сағаты болған ойындарда жеңіліп жатқан командалар кейде ойын ресми деп жарияланбас бұрын қараңғы түсуіне немесе комендант сағатының басталуына үміттене отырып, уақытты босқа шығаратын. Тоғыз иннингке жоспарланған бейсбол ойыны, бес иннинг ойналғаннан кейін ғана немесе үй командасы жеңіп жатса 4 1/2 иннинг ойналғаннан кейін ресми болады. Бейсбол тарихының көп бөлігінде ресми мәртебе алмай аяқталған ойындар кейінірек бастапқыдан қайта ойнатылып, жеңіліп жатқан командаға кейбір жағдайларда уақытты ысырап етуге мүмкіндік берді. Ойынды әдейі баяулатуға жасалған мұндай әрекеттердің нәтижесінде ойынды тоқтату туралы шешім қабылдануы мүмкін. Соңғы маңызды лига мысалы 1954 жылдың 18 шілдесінде болды, онда Сент-Луис Кардиналс Филадельфия Филлизден жеңіліп жатқанда уақытты ысырап еткені үшін ойынды ұтырып алды.

Баскетбол

Баскетбол ойындарында сағат доп тоқтағанда тоқтап, доп ойында болғанда жүреді. Уақытты тауысу Ұлттық баскетбол қауымдастығының (NBA) алғашқы жылдарында үлкен мәселе болды. Көбінесе, команда көшбасшылықты алғаннан кейін, қалған ойын уақытын допты бір-біріне берумен өткізіп, оны "уақытты тауысу", "кешіктіру шабуылы" немесе жай ғана "топты ұстау" деп атады. Қорғаныс командасының жалғыз үміті – допты ұрлауға тырысу (соның арқасында шабуыл командасы оңай ұпай алуға мүмкіндік алады) немесе қасақана бұзушылық жасап, бұзылған команданың бос лақтыруларды сәтті орындамауын күту болатын. 1950–51 жылғы NBA маусымында уақытты тауысудың екі айқын мысалы болды. Біріншісі 1950 жылдың қараша айында өткен, есеп 19–18 болған ойын. Екіншісі, 1951 жылдың қаңтарында өткен, әр команда бір реттен ғана лақтырған алты қосымша уақытты қамтыды. NBA бұл мәселеге Дэнни Биазоне ойлап тапқан және 1954–55 жылғы NBA маусымында қолданысқа енгізілген уақыт сағаты арқылы жауап берді. NBA-ның уақыт сағаты командаларға доп себетке тиген немесе ұпай жинаған 24 секунд ішінде лақтыру жасауға мүмкіндік береді, әйтпесе команда допты жоғалтады. Бұл уақытты тауысуды тиімді түрде жойды және бір кезде NBA веб-сайтында айтылғандай, "кәсіби баскетболды құтқарудан артық ештеңе жасамады". Бүгінде уақыт сағаттары барлық баскетбол лигаларында қолданылады, бірақ ұзақтығы әртүрлі (мысалы, NCAA студенттік баскетболында 30 секунд). Бір ерекше жағдай – АҚШ-тағы мектеп баскетболы; уақыт сағаты тек 8 АҚШ штатында ғана мектеп баскетболында қолданылады. Мектеп баскетболында уақыт сағатын қолдану штаты немесе лигасына байланысты өзгеруі мүмкін, ал кейбір штаттардың спорттық федерациялары немесе ойын төрешілері оны спорттық емес әрекет деп танып тыйым салуы мүмкін. Қазіргі заманғы баскетболдағы уақытты басқару көбінесе ойын сағаты мен уақыт сағатының екеуіне де қатысты. Ойынның соңына жақындап, аз артықшылыққа ие болған команда қарсыласына жауап беру үшін мүмкіндігінше аз уақыт қалдыру үшін лақтыру жасамас бұрын екі сағаттың мүмкіндігінше көп бөлігін пайдалануға тырысады. Егер регламенттік немесе қосымша уақыттың соңына жақын аз ғана айырмашылықпен қалып қойса, команда қарсыласының уақытты тауысу әрекетіне қарсы тұру үшін қорғаныста қасақана жеке бұзушылықтар жасау арқылы жауап беруі мүмкін. Бұл сағатты тоқтатады және егер бұзушылық жасаған команда жазалау аймағында болса, бұзылған команданы бос лақтырулар жасауға мәжбүр етеді (әдетте екі). Егер соңғы бос лақтыру сәтті орындалса немесе соңғы бос лақтырудан соң доп қайтарылып алынса, бұзушылық жасаған команда қосымша уақыт жоғалтпай допты қайта алады, бірақ бұл стратегия бұзылған командаға бос лақтыруларды сәтті орындау арқылы артықшылығын арттыру мүмкіндігін береді. Мұндай қасақана жасалған бұзушылықтар әдетте, егер бұзушылықтар өте ауыр болмаса, жеке бұзушылықтар үшін қарастырылған жазалардан басқа жазаланбайды. Ойындардың соңында қасақана бұзушылықтарды азайту үшін Элам аяқтау сияқты баскетболдың баламалы ережелері ұсынылды.

Американдық футбол

Американдық футболда ойынның әр кезеңі 15 минуттық ойын сағатымен немесе көптеген мектептердегі футбол ережелерінде және неміс футбол лигасынде 12 минуттық сағатпен өлшенеді. Команда жетекшілікте болса және допты иеленсе, ойынды мүмкіндігінше жылдам аяқтауға тырысады, соның арқасында қарсыласына шабуылдауға тағы бір мүмкіндік бермейді. Әдетте, жетекші команда қарапайым жүгіру ойындарын орындайды (жүгіруші шектен шықпаса, ойын аяқталғаннан кейін сағат тоқталмайды) немесе бір немесе бірнеше квотербек тізе бүгуін жасайды. Команда көбінесе уақытты көп жұмсау үшін, ярдты аз көбейтуге (немесе тіпті, әсіресе квотербек тізе бүгу кезінде, ярдты аз жоғалтуға) дайындық көрсетеді, себебі жетекші команда үшін өткен уақыт ярдтан гөрі құндырақ саналады. Ойынды аяқтауға тырысатын команда көбінесе допты беру ойындарын қолданбайды, себебі толық емес пас ойын сағатын тоқтатады. Допты беру ойынында интерсепт жасау қаупі бар және соққыны алаң бойына кеңінен таратып, интерсепттен кейін допты ұстауды фамблмен салыстырғанда қиындатады. Егер доп алаң шегінен шығып кетсе, сағат та тоқтайды. Сондықтан командалар доптың алаң шегінен шығу ықтималдығын азайту үшін алаңның ортасында ойын жасайды. Жүгіру ойындары допты жоғалту және қорғанысқа ұпай немесе үлкен пайда әкелу ықтималдығын азайтады. Уақытты аяқтау үшін, әсіресе бірінші төмендеуді алу үшін және допты ұстап тұру үшін, кейде Батыс жағалау стиліндегі қауіпсіз, қысқа пас ойындары да қолданылады. Кәсіби және студенттер футболында шабуыл алдыңғы ойын аяқталғаннан бастап келесі ойынды жасау үшін 40 секунд уақыты бар. Уақытты аяқтауға тырысатын команда келесі ойынды жасаудан бұрын ойын сағатын (ойынды жасау үшін қалған уақытты көрсетеді) мүмкіндігінше көп азайтады. NFL-де бұл екі минуттық ескертуге байланысты ерекше маңызды. Егер қарсыластың уақыты қалмаса және жетекші команда екі минуттық ескерту кезінде бірінші төмендеуді алса, олар ойынды аяқтап, тағы бір оң ойын жасамай-ақ жеңе алады. Екі минут қалғанда (120 секунд), шабуыл үш тізе бүгуді жасайды, бірінші, екінші және үшінші төмендеулерде (әрқайсысында ойын сағатының 40 секундына жұмсайды) және төртінші төмендеуге ойын жасамай-ақ ойын сағатының аяқталуын күтеді. Осыған ұқсас жағдай екі минуттық ескерту ішінде бірінші төмендеуді алу арқылы да туындауы мүмкін. Бұл тактика "Жеңіс формациясы" деп белгілі, себебі шабуыл допты жоғалту немесе басқа да қателіктердің ықтималдығын азайту үшін тығыз "V" формациясында тұрады. Керісінше, қарсыластың уақытты аяқтауына қауп бар команда оны гол соғуға мәжбүрлеуге тырысады, сонда допты тез қайтарып ала алады. Мысалы, Super Bowl XLVI-да "Нью-Ингленд Пэтриотс" "Нью-Йорк Джайентс"-ты төртінші тоқсанда 1:04 қалғанда 17-15 есебімен жеңіп тұрды. "Джайентс" "Пэтриотс"-тың алты ярдтық сызығында болды, бірақ "Пэтриотс"-тың бір ғана тайм-ауты қалды. "Джайентс" мүмкіндігінше көп уақытты өткізуді және содан кейін кешкі гол соғу үшін салыстырмалы түрде қысқа алаңға гол соғуды жөн көрді. Егер "Джайентс" осы стратегияда сәттілік танытса, "Пэтриотс"-қа тайм-аут қалмай, ұпай жинау үшін 10 секундтан аз уақыт болар еді. Сондықтан "Пэтриотс" Ахмад Брэдшоудың гол соғуына жол берді, содан кейін өздері де гол соғуға үміттенеді. Брэдшоу "Пэтриотс"-тың стратегиясын білгендіктен, гол сызығынан өтуден тоқтауға тырысты, бірақ оның инерциясы оны алға жылжытты. "Пэтриотс" содан кейін 57 секунд қалғанда допты алды, бірақ ұпай жасай алмады, ал "Джайентс" 21-17 есебімен жеңіске жетті. 2020 жылғы NFL маусымның 7-ші аптасында ұқсас жағдай орын алды, онда "Атланта Фэлконс" "Детройт Лайонс"-ты артта қалды, олардың тайм-ауты қалмады, ойынның 1:12-де 14-16 есебімен және "Детройттың" он ярдтық сызығында болды. "Атлантаның" қақпашысы Мэтт Райан допты жүгіруші Тодд Гурлиге беруді жоспарлап, Гурли гол сызығынан бұрын құлап, "Фэлконс"-қа уақытты аяқтауға және жеңіс голын соғуға мүмкіндік беруді көздеді. Райан Гурлиге "гол соқпа" деп тікелей айтты. Бірақ келесі ойында Гурли ортаға қарай он ярдқа жүгіріп, бір ярдтық сызықта төмен түсуге тырысты, бірақ "Детройт" қорғаушылары оны тоқтатуға тырыспағандықтан, кездейсоқ түрде гол сызығын бұзып, сағаттың соңына 1:04 қалғанда қасақана тачдаун берді. "Фэлконс" кейіннен екі ұпайлық айырбасқа бел буды, нәтижесінде қабылдаған пас "Кальвин Ридлиге" жеңіс әкелді, есеп 22-16 болды, бірақ "Лайонс"-қа жеңіске жету үшін бір минуттан астам уақыт қалды. "Детройттың" қақпашысы Мэттью Стаффорд 8 ойыннан тұратын 75 ярдтық жүгіруді бастады, соңында тайт-энд Т.Дж. Хокенсонға 11 ярдтық пас беріп, ойынды аяқтады, содан кейін "Лайонс" жеңіске жетті.

Мұз үстіндегі хоккей

Мұз үстіндегі шайбаны қарсыластың қақпа сызығынан өз жартысынан алға соққымен атқан хоккей командасы "айс" жасады деп есептеледі, және шайба мұздың екінші шетіне допты тастау үшін беріледі. Егер команда пенальти салдарынан аз қалған болса, бұл ереже қолданылмайды. Сонымен қатар, ойыншы (әдетте қақпашы) шайбаны шыныдан атып, ойыннан шығарғаны үшін ойынды кешіктіргені үшін екі минуттық кішігірім пенальти ала алады. Егер команда көшбасшы болса, шайбаны қорғаушыға жіберуі мүмкін, ол өз аймағына қайтады. Көптеген ойын кезінде, аз қалған команда пенальти уақыты біткенше уақытты ұзарту үшін шайбаны мұздатуға тырысады.

Лакросс

Лакроста команда өз аяғында допты иеленіп алғаннан кейін, 20 секунд ішінде қорғаныс алаңынан ортаңғы алаңға допты жеткізуі керек (допты иеленсе де, доп босатылса да, осы уақыт есептеледі, тек қарсы команда допты қайта иеленсе, ойын кез келген себеппен тоқтатылса немесе төреші бірден ұсталған командаға зиян келтірмейтін техникалық бұзушылықты көргеннен кейін ойынды жалғастырса ғана тоқтатылады), содан кейін тағы 10 секунд ішінде шабуыл алаңына жеткізуі керек (доптың талапты орындау үшін тек алаң ішінде жерге тиюі жеткілікті), әйтпесе допты жоғалтады; сондай-ақ, допты ұстаған команда қақпаға шабуыл жасамау арқылы ойынды тоқтатып тұрған деп табылса, төреші оларға шабуыл алаңында қалуға немесе допты жоғалтуға бұйрық беруі мүмкін. NCAA, Премьер-Лакросс Лигасы және көптеген жабық лакросс түрлерінде баскетбол сияқты ату сағаты қолданылады.

Регби лигасы

Ұлттық регби лигасы (регби лигасы) бойынша уақытты талап етуге қарсы шараларға скрамды уақтылы құру және сызықтық кіргізуді орындау үшін таймерлерді қосу, сондай-ақ, егер гол соғылғанда немесе голға тырысу 80 секундтан асып кеткенде, матчтың соңғы бес минутында уақытты тоқтату кіреді.

Регби одағы

Регбиде бір команданың қасақана доғалды құлатуы жиі кездеседі. Бұл үшін берілетін жаза – еркін тепкі, себебі бұл техникалық бұзушылық саналады.

Су полосы

Су полосында 30 секундтық ойын уақыты сағаты қолданылады, дәл колледж баскетболындағыдай.