Кіріспе

Низами Ганжавидің парсы трагикалық романсы «Хосров пен Ширин» (خسرو و شیرین) – парсы ақыны Низами Ганжавидің (1141–1209) әйгілі трагикалық романсы, ол «Ләйлә мен Мәжнүн» авторларының бірі. Роман Сасанид әйелдерінің бірі Ширинге, Персия патшайымы болған христиан қызына ғашық болған Хосров II патшаның махаббаты туралы күрделі ойдан туған хикаяны баяндайды. Бұл оқиғаның негізгі желісі – парсы мәдениетіне тән махаббат тарихы, ол бұрыннан-ақ «Шахнаме» сияқты эпикалық поэмалар мен парсы жазушыларының, халық ертегілерінің еңбектерінде кеңінен танымал болған. Осы хикаяның «Ширин мен Фархад» (شیرین و فرهاد) деген атаумен де нұсқалары бар.

Сюжет

Низамидың нұсқасы Хосровтың тууы мен білімі туралы баяндаумен басталады. Одан кейін Хосровтың шаруа үйіндегі тойы туралы айтылады; осы үшін Хосровты әкесі қатты жазалайды. Хосров кешірім сұрап, жасаған қатесіне өкінеді. Енді ұлына риза болған Хормиз IV оны кешіреді. Сол түні Хосров түсінде атасы Ануширванды көреді, Ануширван оған Ширин есімді әйел, Шабдиз есімді жылқы, Барбад есімді музыкант және Иран деген ұлы мемлекет туралы қуанышты хабар береді. Шапур, Хосровтың жақын досы және суретші, Хосровқа Армения патшайымы Махин Бану және оның қызы Ширин туралы айтады. Шапурдың Шириннің сұлу келбеті туралы айтқандарынан кейін, жас ханзада армян ханшайымы Ширинге ғашық болады. Шапур Ширинді іздеу үшін Арменияға барады. Шапур Ширинді тауып, оған Хосровтың суретін көрсетеді. Ширин Хосровқа ғашық болып, Армениядан Хосровтың астанасы Мадаинге қашады; бірақ осы уақытта Хосров та әкесінің ашуынан қашып, Ширинді іздеу үшін Арменияға аттанады. Жолда ол Шириннің киімсіз суға түсіп, ағын шашын жуып тұрғанын көреді; Ширин де оны көреді; бірақ Хосров шаруа киімінде болғандықтан, олар бір-бірін тани алмайды. Хосров Арменияға келіп, Шамирамен кездеседі және Шириннің Мадаинде екенін біледі. Шапур Ширинді әкелуге жіберіледі. Ширин Арменияға келгенде, Хосров әкесінің қайтысынан кейін Мадаинге оралуға мәжбүр болады. Екі ғашық бір-бірінен қашық жерлерге саяхаттап жатады, содан кейін Хосров Бахрам Шобин есімді генералдың қолынан жеңіліп, Арменияға қашады. Арменияда Хосров ақыры Ширинмен кездеседі және оны құрметпен қарсы алады. Бірақ Ширин Хосровқа үйленуге келіспейді, егер Хосров Бахрам Шобиннен өз елін қайтарып алмаса. Сөйтіп, Хосров Армениядағы Ширинге көңіл бөлмей, Константинопольға барады. Император Бахрам Шобинге қарсы оған көмектесуге келіседі, бірақ оның қатыстығы үшін Хосров оның қызы Мариамға үйленуі керек. Хосров сондай-ақ Мариам тірі болғанша басқа ешкімге үйленбеймін деп уәде беруге мәжбүр болады. Хосров жауын жеңіп, тағын қайтарып алады. Мариам қызғаныштан Хосровты Шириннен алшақ ұстап тұрады. Осы арада Фархад есімді мүсінші Ширинге ғашық болып, Хосровтың сүйіктісіне айналады. Хосров Фархадты көтере алмайды, сондықтан оны Бехистун тауына жер аударып, тік жардан баспалдақ жасаудың мүмкін емес тапсырмасын береді. Фархад Хосровтың Ширинге үйленуге рұқсат беретініне үмітпен жұмысын бастайды. Бірақ Хосров Фархадқа хабаршы жіберіп, Шириннің қайтысы туралы жалған хабарды жеткізеді. Осы жалған хабарды естіген Фархад таудан құлап, көз жұмады. Хосров Ширинге Фархадтың өліміне өкініш білдіретін хат жазады. Осы оқиғадан кейін көп ұзамай Мариам да қайтыс болады. Фердоусидің айтуынша, Ширин Мариамды жасырын улаған. Ширин Хосровтың хатына көңіл айтуға толы сатирикалық хатпен жауап береді. Хосров Ширинге үйлену туралы ұсыныс жасамас бұрын, Исфаханда Шекар есімді басқа әйелмен жақын болып, ғашықтардың одағын одан әрі кешіктіреді. Соңында Хосров Шириннің сарайына барып, оны көреді. Ширин Хосровтың мас екенін байқап, оны сарайға кіргізбейді. Ол Хосровты Шекармен болған қарым-қатынасы үшін айыптайды. Көңілі қалған Хосров сарайына қайтады. Бірнеше романтикалық және батырлық оқиғалардан кейін Ширин Хосровқа үйленуге келіседі. Бірақ Хосровтың Мариамнан туған ұлы Широйе де Ширинге ғашық болады. Соңында Широйе әкесін өлтіріп, Ширинге хабаршы жіберіп, бір аптадан кейін оған үйленуге мәжбүр болатынын айтады. Ширин Широйеге үйленбеу үшін өзін-өзі өлтіреді. Хосров пен Ширин бір мазарда бірге жерленді.

Парсы әдебиетіндегі танымалдылығы

Парсы ақындарының өлеңдерінде, Фаррохи, Қатран, Масуд и Сад и Салман, Осман Мохтари, Насер Хусров, Анвари және Санай сияқтылар бұл аңызға көп сілтеме жасайды. Низам әл-Мүлк бұл аңыздың өз заманында кең таралғанын айтқан.

Ықпал

Энциклопедия Ираникаға сәйкес: "Фархад туралы аңыз әдебиетпен ғана шектелмей, парсы мәдениетінің барлық саласына, оның ішінде халық аңыздары мен бейнелеу өнеріне де сіңіп кеткен. Фархадтың балта сабынан емдік қасиеттері бар ағаш өсіп шыққан деген сенім бар, және Фархадқа арналған халық аңыздары, әсіресе күрдтер (Мокри) арасында кең таралған. Орхан Памуқтың "Менің атым қызыл" (1998) романында Шәкүр мен Қара есімді екі кейіпкер арасындағы сюжеттік желі, кітапта қайта баяндалған Хосров пен Ширин оқиғасын қайталайды. Романда Хосровтың есімі түрікше нұсқада – Хюсрев деп жазылған."

Басқа нұсқалар

Бұл әңгіме сандаған суфи ақындары мен жазушылары тарапынан бұрынғы Парсы империясының құрамына кірген немесе Парсы мәдениетінің ықпалында болған аймақтарда, мысалы, көршілес Үндістанның солтүстік бөлігінде қайта айтылып келді. Еуропада осы оқиғаны венгр жазушысы Мор Йокай баяндаған. Дегенмен, бұл оқиға көбінесе "Ширин мен Фархад" деген атпен танымал. Бұл әңгіме сонымен қатар дәстүрлі Пенджаб қиссалары мен Бенгал қиссаларында да кеңінен таралған. Оқиға көптеген рет бейнеленді: 1926, 1929, 1931, 1934, 1945, 1948, 1956 жылы (Мадхубала мен Прадип Кумардың қатысуымен), 1970, 1975 және 1978 жылдары. Бұл ертегі 2008 жылы Аббас Киаростами түсірген "Ширин" иран фильмінің негізі болды. Бұл ерекше форматтағы фильмде оқиға ирандық әйелдер кинотеатрда фильмді тамашалау арқылы көрсетіледі. Көрермен фильмнің мазмұнын осы эмоциялық бет-әлпеттер мен саундтрек арқылы түсінуге тиіс. Бұл оқиғаға Джонатан Ричман мен Modern Lovers тобының "Ширин мен Фахрад" әнінде де сілтеме жасалған. Сондай-ақ, бұл ертегі 2012 жылы түсірілген "Ширин Фархад Ки Тох Никал Пади" атты Болливудтың романтикалық комедиялық фильміне шабыт берді. Бұл суреттердің барлығы еуропалық өнер стильдерінің ықпалында жасалған, ал мәтін мен суреттің интерпретациясындағы айырмашылықтар Низамидың әңгімесінен бұрынғы көркемдік өзгерістердің көрінісі болып табылады.

Суреттелген бейімделулер

Бұл әңгіме әсіресе Осман әміршілігінде Баязид II билігі тұсында кең таралды. Суретші Шежі "Хусрев және Ширин" атты бес суреттелген түптеме жасады, олардың бірі 1498 жылға дейін дайын болды. Шейхинің сюжеті Низамиге ұқсас болғандықтан, Низаминың "Хосров пен Ширин" повесі осы түптемелерге шабыт берген болуы мүмкін. Шейхи мәтіннің барлығын көшіріп, суреттерін өзі салған.

Әмір Хұсрау Дихлавидің Хамсасы

Дихлавидің Хамсасы 1599 жылы Иранда жасалған. Низами мәтініне адал болумен, оның аты қара және ол жалғыз. Бұл бейнелеуде Хусровтың қолы аузына тиеп, Ширін сұлулығына деген таңданысын көрсетеді. Осы нұсқада Муршид әл Ширази Ширінге өзенде шомылу орнын таңдады. Екінші сурет, "Хусрау Ширін шомылып жатқанын көреді" – Шайх Заданың 1524 жылғы туындысы (4-сурет). Қазіргі Ауғанстанда жасалған, оның құрамында акварель, сия және қағазға жапсырылған алтын бар. Ширін тек атынан басқа жалғыз, ал Хусровтың қолы аузына көтерілген. Оның киімдері ағаш бұтағына ілінген. Өнер тарихшысы Аболала Судавар Хусраудың осы суреттің жасалған қолжазбаның меценаты Хосейн Ханның портреті екенін айтады. Бұл суретте Ширін өзен емес, ағын суға шомылып жатыр. Үшінші бейнелеу, "Ширін шомылуға дайындалып тұр" – 1580 жылы Камал атты суретшінің туындысы. Ол Хосроуды мүлдем көрсетпестен Ширінге басымдық береді (5-сурет). Бұл стильдік шешім 16 және 17 ғасырдың соңында Ширінге жалғыздық беріп суреттеудің кең таралған тәсіліне сәйкес келеді. Оның материалдары Муршид әл Ширазидің суретіне ұқсас – акварель, сия және қағазға жапсырылған алтын. Суреттегі перспективаның болмауы парсы миниатюрасының ерекшелігі болғанымен, аспапты түстер, кьяроскуро қолданылуы және материалдар (кенепке майлы бояу) еуропалық суретшінің ықпалын көрсетеді. Бұл суретте суретші Ширін көлде шомылып жатқанын бейнелеген.

Шириннің Фархадқа келген суреттері

Тасвирленетін тағы бір көрініс – Шириннің таудағы Фархадты зиярат етуі. Жоғарыда айтылғандай, Низами мен Дихлавидің әңгімелерінен алынған көріністер кеңінен суреттелген. Мұндай суреттердің бірі Принстон университетінің арнайы коллекциясында сақтаулы. Бұл сурет 1524 жылғы Дихлавидің қолжазбасының бір бөлігі. Бұл нұсқадағы түс палитрасы көңілсіз, көбінесе монохромды, бірақ бірнеше түрлі түсті бөліктер бар. Ширин қара атқа мініп, ақ бас киім киіп Фархадты зиярат етеді. Сүт сауушы (Фархад Шириннің сарайына сүт арнасын жасап жатқан) тюрбан киген. Ширинтің шашы жайқалған, беті дөңгелек болып бейнеленген. Ол Фархадқа тікелей қарай отырған сияқты. Дегенмен, түс және киімде айырмашылықтар бар. Бұл суретте түстердің қолданылуы мол, монохромды емес. Көрініс Хусрау Фархадқа Шириннің қазасы туралы жалған хабар жеткізер алдындағы сәтті бейнелейді. Ширин қара ат үстінде отырып, Фархадқа сүт құмырасын ұсынады.